تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ وَ أَجْمَعُوا أَنْ يَجْعَلُوهُ فِي غَيابَتِ الْجُبِّ وَ أَوْحَيْنا إِلَيْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هذا وَ هُمْ لا يَشْعُرُونَ «15» وَ جاؤُ أَباهُمْ عِشاءً يَبْکُونَ «16» قالُوا يا أَبانا إِنَّا ذَهَبْنا نَسْتَبِقُ وَ تَرَکْنا يُوسُفَ عِنْدَ مَتاعِنا فَأَکَلَهُ الذِّئْبُ وَ ما أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنا وَ لَوْ کُنَّا صادِقِينَ «17» وَ جاؤُ عَلى قَمِيصِهِ بِدَمٍ کَذِبٍ قالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ أَمْراً فَصَبْرٌ جَمِيلٌ وَ اللَّهُ الْمُسْتَعانُ عَلى ما تَصِفُونَ «18»
ترجمه
پس چون بردند او را و اتّفاق نمودند که بيندازندش در قعر آن چاه و وحى نموديم باو که هر آينه آگاه کنى آنها را بکارشان اين کار با آنکه آنها نشناسند تو را
و آمدند نزد پدرشان در شب با آنکه گريه ميکردند
گفتند اى پدر ما همانا ما رفتيم که پيشى گيريم بر يکديگر و گذارديم يوسف را نزد اثاث خودمان پس خورد او را گرگ و نيستى تو باور کننده قول ما را اگر چه باشيم راستگويان
و آوردند پيراهن او را آلوده بخون دروغى گفت نه چنين است بلکه آسان نمود
جلد 3 صفحه 127
براى شما نفس‌هاى شما کار بزرگى را پس صبر من صبرى است نيکو و خدا است يارى خواسته شده از او بر آنچه بيان ميکنيد.
تفسير
جواب لمّا محذوف است يعنى چون بردند او را و اتّفاق نمودند بر انداختن او در چاه کردند آنچه کردند و از امام سجاد عليه السّلام روايت شده که چون برادران يوسف عليه السّلام با او از منزلشان بيرون رفتند حضرت يعقوب از عقب آنها خود را رسانيد با کمال سرعت و يوسف را از دست آنها گرفت و بسينه چسبانيد و دست در گردنش انداخت و گريست بعد يوسف را بآنها داد و آنها چون يوسف را بردند تا حضرت يعقوب آنها را ميديد او را بر دوش و گردن خودشان سوار ميکردند و آنحضرت بآنها نگاه ميکرد و ميگريست و برادرها در رفتن تعجيل ميکردند که مبادا يعقوب پشيمان شود و يوسف را از آنها بگيرد و چون دور شد و از چشم پدر مستور او را بر زمين انداختند و گفتند اى کسيکه خواب دروغ ساختى ستاره‌هائى که ديدى بتو سجده کردند کجايند که تو را امروز از چنگ ما خلاص کنند و خواستند او را بکشند بزرگتر آنها مانع شد و چون او را بچاه انداختند گمان کردند که در آب چاه غرق شده ولى آنحضرت چون بته چاه رسيد برادران را صدا کرد و گفت سلام مرا بپدرم برسانيد و آنها چون صداى او را شنيدند گفتند ما اينجا مى‌نشينيم تا معلوم شود که مرده است پس در همانجا ماندند تا شب که برگشتند بمنزل خودشان و قمّى ره نقل فرموده که چون آنحضرت را لب چاه آوردند گفتند پيراهنت را در آور او گريست و گفت اى برادران مرا برهنه ميکنيد يکى از آنها کارد کشيد و گفت اگر پيراهن بيرون نکنى تو را ميکشم پس پيراهنش را در آورد و او را سرازير در چاه کردند و بکنارى رفتند و يوسف در چاه گفت اى خداى ابراهيم و اسحق و يعقوب رحم کن بر ناتوانى و بيچارگى و کوچکى من و بعضى گفته‌اند وقتى حضرت يوسف خواب را براى حضرت يعقوب نقل مى‌نمود بعضى از زنهاى برادران استراق سمع نموده و آنرا براى ايشان نقل کرده بودند و آنها از اين موضوع خيلى متأثر بودند لذا وقتى بر او دست يافتند بى‌اندازه او را اذيّت و آزار نمودند و زدند و گرسنه و تشنه روى زمينش کشيدند روبيل گردنش را پيچاند که بشکند يهودا نگذارد و او ميگريست و از هر يک بديگرى پناه مى‌برد و اين بيشتر موجب خشم آنها ميشد
جلد 3 صفحه 128
و ميزدند تا مشرف بموت گرديد و گفته‌اند حضرت يعقوب با اصرار فرزندان نميخواست يوسف را با آنها روانه نمايد ولى چون ميل او را بگردش و تفريح ديد راضى بقضاى الهى شد با وجود اين آنها را قسم داد و از ايشان پيمان بر حفظ او گرفت و سفارش بسيار کرد و امر فرمود دست و روى او را با آب متبرّکى بشويند و موى او را شانه نموده و ببافند و از روغن بهشتى آنرا روغن مالى کنند و پيراهن حضرت ابراهيم خليل را در قاب دعائى گذارد و بگردن او انداخت و آن تعويذ را خداوند از نظر برادران محو فرمود و وقتى او را برهنه در چاه انداختند جبرئيل بامر خداوند پيش از آنکه بته چاه برسد او را گرفت و بر روى سنگى که ته چاه بود نشاند و آن پيراهن را از قاب در آورد و بر يوسف پوشاند و گفته‌اند چاهرا برادران قبلا تعيين نموده بودند لذا در کلام الهى معرّف ذکر شده و آن چاهى بود در سه فرسخى کنعان که شدّاد کنده بود و عمقش هفتاد ذراع بود و ريسمان را بگردن يوسف بستند و او دستش را بلب چاه گرفت دستش را هم بستند و چون بميان چاه رسيد ريسمان را پاره کردند تا بطورى بيفتد که بميرد و تعجّب از اهل سنّت و کسانى است که اينها را پيغمبر ميدانند و اين قول را در مجمع نسبت باکثر مفسرين داده است و از سيد مرتضى قدّس سرّه نقل نموده که حجّتى قائم نشده است براى ما که برادران يوسف عليه السّلام که اين کارها را کردند انبياء بودند و معلوم نيست که مراد از اسباطيکه انبياء بودند اينها باشند و از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که پرسيدند آيا اولاد يعقوب عليه السّلام انبياء بودند فرمود خير بلکه اسباط و پيغمبر زاده بودند و سعيد از دنيا رفتند چون توبه نمودند و متوجّه شدند که کار بدى کردند و از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که وقتى حضرت ابراهيم را در آتش انداختند برهنه‌اش کردند و جبرئيل پيراهنى از حرير بهشتى براى او آورد و بر او پوشانيد و آن نزد حضرت ابراهيم عليه السّلام بود و بعد از او باسحاق عليه السّلام ارث رسيد و بعد از او بيعقوب و آنحضرت آنرا براى يوسف تعويذ نمود و بگردن او آويخت و آن با او بود تا وقتى در چاه افتاد جبرئيل آنرا در آورد و بر او پوشانيد و همان پيراهن بود که يعقوب در فلسطين بوى آنرا شنيد وقتى کاروان از مصر حرکت کرد و نيز از آنحضرت نقل نموده که چون برادران يوسف آنحضرت را در چاه انداختند جبرئيل بر او نازل شد و عرض کرد که تو را در چاه انداخت فرمود برادرانم
جلد 3 صفحه 129
چون بر من حسد بردند براى منزلتم نزد پدرم عرض کرد ميخواهى از اين چاه بيرون آئى فرمود اختيار با خداى ابراهيم و اسحق و يعقوب است جبرئيل عرض کرد خداى ابراهيم و اسحق و يعقوب ميفرمايد بگو اللّهم انّى اسئلک بأنّ لک الحمد لا اله الّا انت بديع السّموات و الارض ذو الجلال و الا کرام ان تصلّى على محمّد و آل محمّد و ان تجعل لى فى امرى فرجا و مخرجا و ترزقنى من حيث احتسب و من حيث لا احتسب و در کافى و قمى ره نيز اين دعا را از آنحضرت نقل نموده است پس خدا آنروز او را نجات داد از آنچاه و از مکر آنزن و فرج و مخرج براى او شد و من حيث لا يحتسب ملک مصر را باو ارزانى داشت در هر حال گفته‌اند در همان قعر چاه بمنصب نبوّت فائز گشت چنانچه يحيى و عيسى عليهما السلام هم در طفوليّت باين مقام نائل شدند و خداوند براى تسليت خاطر آنحضرت باو وحى فرمود که هر آينه خبر ميدهى تو برادرانت را باين کار بدشان با آنکه آنها نمى‌شناسند تو را و نميدانند که يوسفى براى عظمت مقام تو و طول مدت و تغيير هيئت و اين اشاره است بمقاله آنحضرت با آنها در وقت ورودشان بمصر با آنکه او ميشناخت آنها را و آنها نمى‌شناختند او را که فرمود ميدانيد با يوسف و برادرش چه معامله‌اى کرديد و در علل و عياشى ره از امام سجاد عليه السّلام نقل نموده که يوسف عليه السّلام روزى که او را در چاه انداختند نه سال داشت و عياشى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که هفت سال داشت بر هر تقدير برادران بعد از فراغت از امر يوسف عليه السّلام بره‌اى کشتند و پيراهن او را بخون آن آلوده نمودند و همانروز بکنعان مراجعت کردند و سر شب گريه کنان نزد پدر آمدند و گفتند ما مشغول بمسابقه در تير اندازى و دويدن شديم و يوسف را گذارديم که اثاثيه و توشه راه ما را نگهدارى کند گرگ او را خورد و ميدانيم که تو براى سوء ظنّى که بما دارى راجع بيوسف قول ما را قبول نميکنى اگر چه راست بگوئيم و تقصيرى نکرده باشيم و کلمه کذب مصدر است بمعنى مکذوب فيه و براى مبالغه در کذب ذکر شده و عيّاشى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که چون پيراهن يوسف را بحضرت يعقوب دادند فرمود خدايا چه قدر گرگ با مدارائى بوده که پيراهن را پاره نکرده و قمّى ره نقل نموده که فرمود چه عداوتى آن گرگ با يوسف داشته و چه مودّتى با پيراهن که او را خورد و پيرهنش را نجويد خلاصه آنکه اظهارات آنها را قبول نفرمود ولى چاره‌اى
جلد 3 صفحه 130
هم جز صبر نداشت لذا فرمود نه چنين است بلکه سهل و آسان نمود هواى نفس شما در نظرتان امر بزرگ و کار قبيحى را پس کار و چاره من نيست جز صبر جميل و اجر جزيل و در حديث نبوى است و از صادقين عليهما السلام نيز نقل شده که صبر جميل صبرى است که شکايت در آن بخلق نشود و خدا است استعانت جسته شده باو در تحمّل آنچه توصيف ميکنيد شما آنرا از کيفيّت هلاک يوسف و در علل و عياشى ره از امام سجاد عليه السّلام نقل نموده که چون يعقوب عليه السّلام مقاله برادران را شنيد فرمود انّا للّه و انّا اليه راجعون و گريه کرد و متذکّر شد وحى الهى را که باو شده بود وقتى که از اطعام آن همسايه گرسنه غفلت نمود که منتظر بلا باش و معتقد شد که اين همان است و فرمود خدا گوشت يوسف را طعام گرگ نميکند پيش از آنکه مشاهده کنم من تعبير خواب راست او را
يکى پرسيد از آن گمگشته فرزند
که اى روشن روان پير خردمند
ز مصرش بوى پيراهن شنيدى
چرا در چاه کنعانش نديدى
بگفت احوال ما برق جهان
گهى پيدا و ديگر که نهان است