تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ قالَ الْمَلِکُ ائْتُونِي بِهِ فَلَمَّا جاءَهُ الرَّسُولُ قالَ ارْجِعْ إِلى رَبِّکَ فَسْئَلْهُ ما بالُ النِّسْوَةِ اللاَّتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ إِنَّ رَبِّي بِکَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ (50) قالَ ما خَطْبُکُنَّ إِذْ راوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ قُلْنَ حاشَ لِلَّهِ ما عَلِمْنا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ قالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَ إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ (51) ذلِکَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ وَ أَنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي کَيْدَ الْخائِنِينَ (52) وَ ما أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاَّ ما رَحِمَ رَبِّي إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ (53)
ترجمه
و گفت پادشاه بياوريد نزد من او را پس چون آمد او را فرستاده پادشاه گفت برگرد بسوى خواجه خود پس بپرس از او چه بود حال آنزنانيکه بريدند دستهاى خودشان را همانا پروردگار من بمکر آنها دانا است
گفت چه بود کار شما وقتى که مراوده نموديد براى کامجوئى از نفس يوسف گفتند حاشا للّه ندانستيم از قبل او هيچ بدى را گفت زن عزيز الآن آشکار شد حق، من مراوده نمودم با او براى کامجوئى از خودش و بدرستيکه او از راستگويان است
اين براى آن بود که بداند آنکه من خيانت ننمودم با او در غيابش و آنکه خدا هدايت نميکند در مکر خيانت کنندگانرا
و تبرئه نميکنم نفس خود را همانا نفس بسيار امر کننده است ببدى مگر وقتى که
جلد 3 صفحه 152
ترحم کند پروردگار من همانا پروردگار من آمرزنده و مهربان است.
تفسير
پس از مراجعت ساقى از زندان بخدمت پادشاه و نقل او تعبير خواب را از قول حضرت يوسف عليه السّلام فرمان باحضار او صادر گرديد و چون مأمور شرفياب خدمت شد و امر پادشاه را ابلاغ نمود حضرت از بيرون آمدن از زندان ابا فرمود و دستور داد که مراجعت نمايد نزد پادشاه و سؤال کند که تقصير يوسف چه بوده که او را حبس نمودند و خواهش کند که زنان اعيانى را که زليخا از آنها دعوت نموده بود براى رفع ملامت آنها و اثبات معذوريّت خود که دستهاى خودشان را بجاى ترنج بريدند احضار کند و ماجرى را از آنها پرسش فرمايد تا برائت او ثابت شود و مبرّى از حبس بيرون آيد و با حال اتّهام در مجلس شاه حاضر نگردد و براى کرامت نفس و مراعات ادب در تقاضاى احضار اسمى از زليخا نبرد ولى خدا را بر مکر تمامى شاهد گرفت و آنکه اگر بخواهد ميتواند برائت ساحت او را آشکار فرمايد و چون پادشاه آنها را احضار و استيضاح فرمود همگى شهادت بر برائت ساحت حضرت يوسف عليه السّلام دادند و جمله حاش للّه را که کلمه تنزيه است ادا نمودند يعنى منزّه است دامن او براى تقرب بخدا از معصيت يا منزه است خداوند از آنکه نتواند پاکدامنى مانند او خلق فرمايد و زليخا هم که از حضّار مجلس بود ناچار اقرار بتقصير خود و اعتراف بصدق آنحضرت در نسبتى که باو داده بود کرد چون در بدو امر هر يک نسبت مراوده و معاشقه را بديگرى داده بودند و بيان شد و چون فرستاده پادشاه براى رساندن بشارت اثبات پاکدامنى حضرت ثانيا شرفياب خدمت شد يوسف عليه السّلام باو فرمود اين تقاضاى من براى آن بود که عزيز بداند من در غياب او خيانت بناموس او ننمودم و آنکه خدا بانجام نميرساند مکر خيانت کار انرا و هدايت نميکند آنها را بمقصود در طريقى که بخدعه و مکر مى‌پيمايند آنرا و من نميگويم چنين شخصى هستم که با وجود تمام مقدّمات براى ورود در اين امر قبيح خوددارى نمودم و تبرئه نميکنم نفس خود را چون نفس انسانى بالطبع مايل بشهوت و آمر بکار بد است مگر وقتى که خداوند ترحم فرمايد و حفظ کند او را يا مگر نفسيکه خداوند رحمت فرموده بر او و معصوم نموده است آنرا از گناه و بنابراين احتمال کلمه ما در عاقل استعمال شده مثل فانکحوا ما طاب لکم من النساء و خداوند آمرزنده است بر ميل بمعصيت عقاب نميکند و مهربان است هر وقت
جلد 3 صفحه 153
و هر کس را بخواهد از ورود در معصيت نگهدارى خواهد فرمود و بعضى اين دو آيه را متمّم کلام زليخا دانسته‌اند و گفته‌اند او گفت اقرار من براى آنست که يوسف بداند من تهمت نزدم باو در غيابش و ميدانم خيانت بد است و خدا خيانت کارانرا بمقصود نميرساند و خود را هم مبرّى از خيانت نميدانم چون در حضورش باو تهمت زدم و بيگناه بحبسش انداختم و اينها همه از وساوس نفس امّاره بسوء بود تا خداوند ترحم فرمود بر من و پشيمان شدم و اقرار بگناه نمودم و اميدوارم خداوند غفور رحيم از خطاى من بگذرد و مرا مشمول رحمت خود فرمايد و قمّى ره اشاره باين معنى فرموده و بيانات او ظاهرا مأخوذ از امام عليه السّلام است و بنظر حقير بعيد نيست اگر چه در نفحات اين معنى را بسيار بعيد شمرده است و انصاف آنستکه از جهاتى مناسبت اين دو آيه با آنکه کلام حضرت يوسف عليه السّلام باشد بيشتر است ولى ذکر کلام شخصى بعد از کلام شخص ديگرى بدون قرينه معيّنه هم خالى از بعد نيست اگر چه در کلام الهى نظائرى براى آن ذکر نموده و گفته‌اند قرينه موجود است و محتمل است هر دو معنى مراد باشد و هر دو نفر بآن دو مقاله تکلّم کرده باشند چنانچه در ذيل آيه و قالوا قلو بنا غلف در اوائل سوره بقره از تفسير امام عليه السّلام نظير آن نقل شد و اين در کلام الهى بعيد نيست و رافع بعد از معناى اوّل و مقرّب معناى دوم است ولى گويا کسى اين احتمال را ذکر نکرده است و ظاهرا اين پادشاه ملک اعظم مصر است که عزيز و زير ماليّه و نائب السّلطنه و امير لشگر او بوده اگر چه از بعضى روايات و اقوال استفاده ميشود که عزيز همان پادشاه مصر و شوهر زليخا بوده که خواب ديد و منجرّ بنجات حضرت يوسف عليه السّلام از زندان شد ولى خلاف تحقيق و منقول از اکثر روات و مفسرين است و شايد وجه اشتباه اطلاق ملک باشد بر چنين فرمانفرمائى بعد از پادشاه در روايات و اطلاق عزيز بر پادشاه مصر در السنه و افواه و اين وجه جمع گردد بين اخبار و اقوال و اللّه اعلم ..