تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ قالَ الْمَلِکُ إِنِّي أَرى سَبْعَ بَقَراتٍ سِمانٍ يَأْکُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ وَ سَبْعَ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ وَ أُخَرَ يابِساتٍ يا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي رُءْيايَ إِنْ کُنْتُمْ لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ (43) قالُوا أَضْغاثُ أَحْلامٍ وَ ما نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الْأَحْلامِ بِعالِمِينَ (44) وَ قالَ الَّذِي نَجا مِنْهُما وَ ادَّکَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ أَنَا أُنَبِّئُکُمْ بِتَأْوِيلِهِ فَأَرْسِلُونِ (45) يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ أَفْتِنا فِي سَبْعِ بَقَراتٍ سِمانٍ يَأْکُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ وَ سَبْعِ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ وَ أُخَرَ يابِساتٍ لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ (46) قالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَباً فَما حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّا تَأْکُلُونَ (47)
ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِکَ سَبْعٌ شِدادٌ يَأْکُلْنَ ما قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّا تُحْصِنُونَ (48) ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِکَ عامٌ فِيهِ يُغاثُ النَّاسُ وَ فِيهِ يَعْصِرُونَ (49)
ترجمه
و گفت پادشاه همانا من مى‌بينم در خواب هفت گاو فربه را که ميخورند آنها را هفت گاو لاغر و هفت خوشه سبز و هفت خوشه ديگر خشک اى گروه اشراف فتوى دهيد مرا در خواب من اگر باشيد که براى خواب تعبير ميکنيد
گفتند اين خوابهاى آشفته است و نيستيم ما به تعبير آن خوابها دانايان
و گفت آنکس که نجات يافت از آن دو نفر و متذکر شد بعد از چندى من خبر ميدهم شما را بتعبير آن پس بفرستيد مرا
اى يوسف اى کسيکه بسيار راستگوئى فتوى بده براى ما در هفت گاو فربه که ميخورند آنها را هفت گاو لاغر و هفت خوشه سبز و هفت خوشه ديگر خشک باشد که من برگردم بسوى مردم باشد که آنها بدانند
گفت زراعت ميکنيد هفت سال بر حسب عادت پس آنچه درو نموديد پس بگذاريد آنرا بماند در خوشه خود مگر کمى را از آنچه ميخوريد
پس مى‌آيد بعد از آن هفت سال سخت که ميخورند آنچه را پيش تهيه نموديد براى آنها مگر کمى را از آنچه نگاه ميداريد
پس مى‌آيد بعد از آن سالى که در آن باران داده شوند مردم و در آن از ميوه‌ها آب گيرند.
تفسير
پس از آنکه خداوند دعاء حضرت يوسف را مستجاب و نجات او را از زندان مقدر فرمود پادشاه اعظم مصر خواب ديد که هفت گاو لاغر هفت گاو
جلد 3 صفحه 149
فربه را خوردند و هفت خوشه گندم خشک شده پيچيدند بهفت خوشه گندم سبز که حبّه‌هاى آنها بسته شده بود و مقهورشان نمودند و اين موجب وحشت او شد بر زوال ملکش لذا اشراف و رجال دولت يا اهل دانش و معبّرين را احضار نمود و تعبير خواب خود را از آنها تقاضا کرد باين تقريب که اگر عالم بتعبير خواب هستيد رأى خود را اظهار نمائيد و لام در للرّؤيا براى تبيين مراد يا تقويت عامل است و آنها نتوانستند تعبير مناسبى نمايند و براى آنکه صريحا اقرار بجهل خودشان هم ننموده باشند گفتند اين از خوابهاى آشفته و پريشان است که تعبير ندارد و ما نميتوانيم اين قبيل خوابها را تعبير نمائيم چون بنظر حقير خواب بر سه قسم است رحمانى و شيطانى و نفسانى و رحمانى هم بر سه قسم است عينى و شبهى و ضدّى، رحمانى عبارت است از اتصال روح بعالم غيب و مشاهده امريرا که خداوند مقدر فرموده براى خود يا کسان ديگر و در اين حال اگر قوه متخيله در آن تصرفى ننمود و عين آن در خارج واقع شد اين خواب راست حقيقى است و است و احتياج بتعبير ندارد مگر آنکه معبّر بگويد اين امر واقع خواهد شد مانند آنکه کسى در خواب به بيند که بزيارت يکى از ائمه عليهم السلام مشرف شده و بشود و شايد از اين قبيل بوده خواب ساقى که در خارج واقع شد و اين خواب عينى است و اگر متخيله در آن تصرف نمود و مصوّر کرد آنرا بصورت مناسبى مانند آنکه خير ديد و خيال شير کرد يا علم ديد و تصور آب نمود يا زن ديد و تصور کفش کرد اين خواب را حقير شبهى ناميده‌ام و کاملا احتياج بتعبير دارد و معبر بايد بفراست و قرائن حاليه و مقاميه بفهمد از اين صور مناسبه مشهود اصلى کسيرا که خواب ديده و شايد از اين قبيل بوده خواب خبّاز و پادشاه و هنر معبّر در اين قسم ظاهر ميشود چون بسا باشد که صور خياليه متعدد شود و کسيکه خواب ديده از صورتى بصورت ديگر منتقل شده باشد که معبّر بايد بچندين واسطه مرئى اوّلى او را پيدا کند و اگر متخيّله در آن تصرف نمود و مصوّر شد براى او ضدّ مرئى اولى مانند آنکه شادى ديد و از آن منتقل بضدش که اندوه است شد يا بعکس و صورت اصلى محو و ضدش در خيال باقى ماند اين خواب ضدى است که تعبيرش بعکس است و معبّر بايد از ضدّى بضد ديگر پى ببرد و اينها همه از رؤياء صادقه است و اما خواب شيطانى آنستکه شياطين براى اغراض باطله خودشان
جلد 3 صفحه 150
چيزهائى بشخص ارائه دهند مانند و طى يکى از محارم براى تسهيل اين امر در نظرش و رفع قبح آن يا حمله درنده‌اى بر او براى تشويش خاطرش و باز ماندن از عمل خيرى که در نظر داشته انجام دهد و امثال اينها و در اين قبيل خوابها بايد معبّر تعبير خوبى کند که منافى با غرض شيطان باشد و شايد اينکه فرموده‌اند تا ميتوانيد از خواب تعبير بخوب کنيد که خواب در بين زمين و آسمان معلّق است تا تعبيرش شود بهمين ملاحظه باشد که خداوند على رغم شيطان معبر را مقدر فرمايد اما خواب نفسانى عبارت از خيالات متفرقه و افکار مختلفه و اوهام متشتته و از غلبه حرارت و رطوبت و امثال اينها است که آنرا اضغاث احلام گويند و تعبير ندارد چون ضغث دسته گياه مخلوط از خشک و تر است و اضغاث جمع آنست چنانچه حلم بضم حاء بمعنى خواب و احلام جمع آن است در کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که خواب بر سه وجه است بشارت است از خدا براى مؤمن و تحذير است از شيطان و اضغاث احلام است در هر حال ساقى که در آن مجلس حاضر بود بعد از مدتهائى مديد بياد حضرت يوسف عليه السّلام و تقاضاى او آمد و عرضه داشت من تعبير ميکنم اين خواب را در صورتى که اجازه فرمائيد مرا بزندان ببرند براى ملاقات کسيکه در علم تعبير کامل و مجرّب است و تعبير خواب من و خبّاز را کرد و بدون کم و زياد واقع شد و با اجازه پادشاه خدمت حضرت يوسف عليه السّلام رسيد و عرضه داشت اى يوسف اى کسيکه در راستگوئى ثابت و جازمى و خواب پادشاه را بدون کم و زياد بيان کرد و طلب فتوى و رأى نمود براى آنکه مراجعت کند نزد پادشاه و اعيان قوم و بآنها اعلام نمايد تا عالم شوند به تعبيرش و بمقام و فضل آنحضرت و او در جواب بدون درنگ فرمود هفت سال متوالى بر حسب معمول خودتان زراعت ميکنيد و صلاح شما آنستکه در اين هفت سال هر چه درو کرديد بگذاريد در خوشه خود بماند تا از شپشه محفوظ باشد و ذخيره کنيد مگر مقدار کمى را که لازم داريد براى خوردن و بعد از اين هفت سال قحطى سخت خواهد شد که مردميکه در اين سالها هستند ميخورند آنچه را براى آنها ذخيره نموديد مگر مقدار مختصرى که باقى ميماند در انبار براى تخم کارى در آتيه و اينکه نسبت خوردن را بسنوات داده و اراده اهل آنها را فرموده براى آنستکه تعبير مطابق شود با خواب چون تأويل هفت
جلد 3 صفحه 151
گاو فربه هفت سال فراوانى و تعبير هفت گاو لاغر که آنها را ميخورند هفت سال قحطى است که در آن سنوات ذخائر سنوات سابقه خورده ميشود و بهمين منوال است حال خوشه‌هاى سبز و خشک که بايد بسبزى زراعات و خشکى آنها تعبير شود و پس از اين چهارده سال سالى مى‌آيد که در آن بارندگى زياد ميشود و مردم از سختى و قحطى نجات مى‌يابند و بنابراين يغاث ممکن است مأخوذ از غيث بمعناى باران باشد و ممکن است مأخوذ از غوث بمعناى نجات و محتمل است هر دو مراد باشد چون استعمال لفظ در اکثر از يک معنى بنظر حقير جائز است حتّى در اين قبيل مقامات و از محسّنات کلام است و در آنسال بواسطه و فور آب ميوه‌ها فراوان و آبدار ميشود که مردم آنها را ميفشارند و از براى خودشان شربت و شيره و رب و غيرها تهيّه ميکنند و از امام صادق عليه السّلام نقل شده که يعصرون بضم ياء و فتح صاد که صيغه مجهول است قرائت فرموده و استدلال فرموده بقول خداوند و انزلنا من المعصرات ماء ثجّاجا و قمّى ره از امير المؤمنين عليه السّلام تأييد اين قرائت و استدلال را نقل نموده و آنکه يعصرون بمعناى يمطرون است و سنابل بجاى سنبلات و قرّبتم لهن بجاى قدّمتم لهن نيز از امام صادق عليه السّلام نقل قرائت شده است و گويا مراد فشرده شدن ابرها و ريزش باران است ..