تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ قالَ الْمَلِکُ ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي فَلَمَّا کَلَّمَهُ قالَ إِنَّکَ الْيَوْمَ لَدَيْنا مَکِينٌ أَمِينٌ (54) قالَ اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ (55) وَ کَذلِکَ مَکَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْها حَيْثُ يَشاءُ نُصِيبُ بِرَحْمَتِنا مَنْ نَشاءُ وَ لا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (56) وَ لَأَجْرُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا وَ کانُوا يَتَّقُونَ (57)
ترجمه
و گفت پادشاه بياوريد نزد من او را تا مخصوص گردانم او را براى خودم
جلد 3 صفحه 154
پس چون سخن گفت با او گفت همانا تو امروز نزد ما با منزلت و امانتى
گفت بگمار مرا بر خزانه‌هاى زمين مصر همانا من نگهدار دانايم
و اين چنين تمکّن داديم مر يوسف را در آن زمين که منزل گزيند از آن هر جا که بخواهد ميرسانيم برحمت خود هر کس را که بخواهيم و ضايع نميسازيم مزد نيکوکارانرا
و هر آينه اجر آخرت بهتر است براى آنانکه گرويدند و بودند که پرهيز ميکردند.
تفسير
و چون برائت حضرت يوسف عليه السّلام از تهمت زليخا و علم و ادبش از مفاد آيات سابقه بر پادشاه مصر ثابت شد امر باحضار او فرمود براى آنکه او را مخصوص بخدمت خود کند و چون او را از زندان خارج و نزد پادشاه حاضر نمودند گفته‌اند سلام نمود بر او بزبان عربى و چون پادشاه پرسيد اين چه زبانى است فرمود زبان عمويم اسمعيل و دعا نمود او را بزبان عبرانى و چون سؤال نمود اين چه زبانى است فرمود زبان پدرانم و پادشاه چندين زبان ميدانست بهر زبانى با او صحبت کرد حضرت بهمان زبان جواب داد و پادشاه تعجّب کرد و گفت من دوست دارم که خواب مرا حضورا بيان و تعبير کنى و حضرت خواب پادشاه را مفصلا بهمان کيفيّت که ديده بود با تمام خصوصيّات آن که پادشاه بکسى نگفته بود از اوّل تا آخر بدون کم و زياد بيان فرمود و موجب مزيد تعجّب پادشاه شد و از حضرت مشورت نمود که با اين خواب و تعبيرش چه بايد کرد او فرمود صلاح آنستکه در اين چند سال توسعه در زراعت داد و انبارهاى وسيعى بنا نمود و محصولات را با شاخ و برگ جاى داد براى حفظ آنها و تأمين علوفه دوابّ و بمردم امر کرد که پنج يک طعام خودشان را بانبار تحويل دهند و چون چنين فرمائى بقدر کفايت مصر و حوالى آن طعام ذخيره شود و اضافه آيد که مردم از ساير نواحى بيايند و خريدارى کنند و بقدرى ماليّه براى پادشاه فراهم شود که براى احدى نشده است و چون کلام به اين جا رسيد پادشاه گفت که اين کار را براى ما انجام ميدهد و همانا تو امروز نزد ما داراى منزلت و امانتى حضرت در جواب فرمود مرا متصدّى اين امر فرما من حفيظم يعنى کاملا از عهده نگهدارى و حفظ اموال بر مى‌آيم و عليمم يعنى ميدانم در چه محلّ و موقع صرف نمايم که لازم و بجا و روا باشد و ظاهر آنستکه از کلام حضرت بعقلش پى برد و از عفّتش بامانتش لذا خودش داوطلب شد که يکى از مشاغل مهم مملکت را باو واگذار کند و در اين
جلد 3 صفحه 155
موقع هيچ شغلى مهمتر از مقام وزارت ماليّه نبود و باو واگذار کرد و حضرت هم بهمان نحو که فرموده بود عمل کرد و آنروز سن شريفش سى سال بود و بعضى گفته‌اند مراد از حفيظ حفظ حساب اموال است و مراد از عليم دانستن زبانها است که با مشتريانى که از ممالک مختلفه مى‌آيند بتواند بزبان آنها صحبت کند و قريب باين معنى را در عيون و عيّاشى ره از امام رضا عليه السّلام نقل نموده و در منهج از آنحضرت روايت نموده که چون سالهاى فراوانى گذشت و سنوات قحط رسيد اهل مصر روى بيوسف آوردند سال اوّل بنقودى که داشتند غلّه خريدند سال دوم بجواهرات و طلا آلات سال سوم بغلام و کنيز سال چهارم بدوابّ و مواشى سال پنجم بضياع و عقار سال ششم بفرزندان و در سال هفتم همه خط بندگى باو دادند و يوسف عليه السّلام را ملکى حاصل شد که هيچ کس را نبود و خزانه‌اى که کسى چنان نديده بود و چون صورت حال را بر پادشاه عرضه داشت او گفت همه بنده تواند و اختيار با تو است و آن حضرت در حضور شاه همه را آزاد کرد و اموال و اولاد و ضياع و عقار و هر چه از آنها گرفته بود بآنها بخشيد و چون پادشاه اين احسان و کرم را از او مشاهده کرد گفت شهادت ميدهم که نيست معبودى جز خداى يگانه و آنکه تو پيغمبر اوئى و حکمت در آنکه حضرت آنها را خريد و آزاد کرد آن بود که اهالى مصر او را در وقت خريد و فروش بصورت بنده مشاهده نموده بودند خداوند خواست طوق بندگى او را بگردن همه نهد تا کسى باين عنوان در باره او سخنى خارج از ادب نگويد و بر حسب نقل روايت در کتب ديگر بعد از آنکه پادشاه اختيار را باو واگذار کرد فرمود من نجات ندادم آنها را از بلاء براى آنکه آنها را بمشقت اندازم ولى خدا مقدّر فرموده بود نجات آنها را بدست من و گفته‌اند آنحضرت اين منصب را براى آن قبول کرد که وسيله شود براى هدايت مردم بدين حق و نفوذ کلمه‌اش و نشر احکام الهى و رساندن حقوق باهلش و اشاعه عدل و اعانت مظلوم و حفظ نفوس در سنوات قحط لذا در آن سنوات هرگز طعام سير نخورد و ناهار سلطنتى را از موعد مقرّر تأخير انداخت و شاه از او سبب پرسيد جواب فرمود براى آنکه فقراء را فراموش نفرمائى و مورد تحسين شد و بعضى گفته‌اند بعد از در خواست حضرت يوسف مقام وزارت را يک سال طول کشيد تا پادشاه اجابت کرد و از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت نموده‌اند که خدا رحمت کند برادرم يوسف را اگر نگفته بود مرا بگمار
جلد 3 صفحه 156
بر خزانه‌هاى مملکت در همان ساعت پادشاه باو واگذار ميکرد ولى چون در خواست کرد يک سال تأخير افتاد و گفته‌اند چند روز قبل از رسيدن حضرت بمقام وزارت عزيز وزير ماليّه سابق فوت کرد و زليخا بامر شاه بعقد حضرت يوسف در آمد و چون با او هم بستر گرديد معلوم شد دختر بوده چون عزيز عنّين بود و باو فرمود حال اين بهتر است يا آنکه تو ميخواستى و خداوند از او بحضرت دو پسر کرامت فرمود افرائيم و ميشا که هر دو در نهايت حسن و جمال بودند ولى قمّى ره فرموده که چون عزيز فوت کرد در سالهاى قحطى زليخا فقير شد بطوريکه سؤال ميکرد و باو گفتند ضرر ندارد اگر سر راه عزيز بنشينى و مقصود يوسف عليه السّلام بود چون عزيز بپادشاه ميگفتند او گفت خجلت ميکشم از او و چون مکرر باو گفتند نشست و موکب يوسف عليه السّلام رسيد و او ايستاد و گفت منزّه است خداوندى که پادشاهان را بسبب معصيت بنده کرد و بندگانرا بسبب اطاعت پادشاه و حضرت پرسيد تو زليخائى عرض کرد بلى فرمود آيا ميل دارى با من باشى عرض کرد بعد از سالهاى متمادى آيا مرا استهزاء ميفرمائى فرمود خير عرض کرد بلى پس حضرت امر فرمود او را بدولت منزلش آوردند با آنکه پير شده بود و باو فرمود آيا تو نبودى که با من چنين و چنان کردى عرض کرد يا نبى اللّه مرا ملامت مفرما من مبتلا شدم ببلائى که مبتلا نشد باو احدى فرمود آن چه بود عرض کرد مبتلا شدم بمحبت تو و خداوند مانند تو را در دنيا خلق نکرده بود و ديگر آنکه در مصر زنى از من خوشگل‌تر و ثروتمندتر نبود و با اين حال آنکه شوهرم عنّين بود پس حضرت فرمود فعلا چه حاجت دارى عرض کرد از خدا بخواه که جوانى مرا بمن برگرداند و يوسف عليه السّلام از خدا خواست و اجابت شد و او را تزويج فرمود با آنکه بکر بود و عيّاشى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که جائز است مرد تزکيه کند نفس خود را در موقع ضرورت چنانچه حضرت يوسف فرمود اجعلنى على خزائن الارض انّى حفيظ عليم و حضرت صالح فرمود و انا لکم ناصح امين و در کافى از آن حضرت نقل نموده قريب باين معنى را که يوسف عليه السّلام تا غلّه گران نشده بود براى انباردارش قيمت معيّن ميکرد و چون رو بگرانى گذارد قيمت معيّن نکرد و فرمود برو بفروش و انباردار هر روز از قيمتى که مشترى اول بعد از کيل غلّه ميداد ميفهميد نرخ امروز ترقى کرده و بحضرت عرضه ميداشت و او مى‌فرمود برو بفروش
جلد 3 صفحه 157
و روز بروز قيمت بالا ميرفت بدون آنکه حضرت تعيين قيمت کند چون نميخواست گرانى بزبان او جارى شود و از بيانات سابقه معلوم شد که مراد از تمکين سلطنت و فرمانفرمائى و مالکيّت اراضى و اموال بلکه نفوس اهل مصر است که خداوند براى حضرت يوسف عليه السّلام مقدّر فرموده بود در مقابل صبر آنحضرت بر ترک معصيت و فعل طاعت و تحمل مصيبت و البتّه چنين مالک الرّقابى هر جا ميخواست از اراضى مصر ميتوانست منزل کند و خداوند رحمت و نعمت دنيا و آخرت را از مال و جمال و جاه و جلال و علم و کمال براى او تمام کرده بود چون خداوند اجر نيکوکاران را ضايع نميفرمايد و بهر نحو باشد عطا خواهد فرمود ولى هر چه باشد اجر دنيا در مقابل ثواب آخرت قدر و قيمتى ندارد چون اين زائل و آن باقى است و اين مکدّر و آن صافى است ولى مخصوص باهل تقوى و پرهيزکارى است و گفته‌اند بعد از اسلام پادشاه بسيارى از اهل مصر بنبوّت حضرت اقرار کردند و تمکّن و فرمانفرمائى او بيش از پيش شد و ديگر پادشاهى جز او شناخته نميشد ..