تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ قالُوا يا أَيُّهَا الْعَزِيزُ مَسَّنا وَ أَهْلَنَا الضُّرُّ وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ فَأَوْفِ لَنَا الْکَيْلَ وَ تَصَدَّقْ عَلَيْنا إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ (88) قالَ هَلْ عَلِمْتُمْ ما فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَ أَخِيهِ إِذْ أَنْتُمْ جاهِلُونَ (89) قالُوا أَ إِنَّکَ لَأَنْتَ يُوسُفُ قالَ أَنَا يُوسُفُ وَ هذا أَخِي قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنا إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَ يَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (90) قالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ آثَرَکَ اللَّهُ عَلَيْنا وَ إِنْ کُنَّا لَخاطِئِينَ (91) قالَ لا تَثْرِيبَ عَلَيْکُمُ الْيَوْمَ يَغْفِرُ اللَّهُ لَکُمْ وَ هُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (92)
اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هذا فَأَلْقُوهُ عَلى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيراً وَ أْتُونِي بِأَهْلِکُمْ أَجْمَعِينَ (93)
ترجمه
پس چون وارد شدند بر او گفتند اى عزيز رسيد بما و کسانمان سختى و آورديم سرمايه ناقابلى پس تمام کن براى ما پيمانه را و تصدق کن بر ما همانا خدا جزا ميدهد صدقه دهندگان را
گفت آيا دانستيد چه کرديد بيوسف و برادرش هنگاميکه
جلد 3 صفحه 173
بوديد نادانان
گفتند آيا همانا تو هر آينه تو يوسفى گفت من يوسفم و اين است برادرم بتحقيق منّت نهاد خدا بر ما همانا کسيکه پرهيزکارى کند و صبر نمايد پس همانا خدا ضايع نميکند مزد نيکوکاران را
گفتند بخدا که بتحقيق بر گزيد تو را خدا بر ما و آنکه بوديم هر آينه خطاکاران
گفت نيست سرزنشى بر شما امروز ميآمرزد خدا شما را و او است رحم کننده‌ترين رحم کنندگان
ببريد پيراهن من اين را پس بيندازيدش بر روى پدرم ميگردد بينا و بياوريد نزد من خانواده خودتان را تمامى.
تفسير
- برادران بعد از امر پدر بتجسّس از حال دو فرزندش باز مسافرت بمصر نموده و وارد بر عزيز شدند و عرضه داشتند ما دچار قحطى و سختى و پريشانى شديم و ماليه ناچيز پست کمى که قابل قبول نيست آورديم عياشى از حضرت رضا عليه السّلام روايت نموده که آن بضاعت مقل بود که در بلاد آنها زياد بوده و در مقابل تقاضا نمودند که حسب المعمول هر چند پيمانه گندم بآنها در سفرهاى قبل داده ميشد داده شود بعلاوه ابن يامين بايشان مسترد گردد و بعضى گفته‌اند مرادشان از تصدّق آن بود که علاوه بر حقّشان در برابر متاعشان عزيز بآنها اضافه‌اى دهد و در معامله با ايشان مسامحه کند و احسان نمايد و از خدا عوض بخواهد در هر حال حضرت يوسف چون حال انکسار و تذلّل و پريشانى آنها را که در اثر قحطى و اعراض پدر بر آنها روى داده بود مشاهده فرمود يکباره عنان تمالک را از دست داد و خود را بآنها معرّفى فرمود باين بيان که آيا دانستيد و ديديد که چه معامله‌اى با يوسف و برادرش نموديد در زمان جوانى و نادانى و مراد گرفتن و بردن و شکنجه نمودن و در چاه انداختن و بغلامى فروختن او و تنها گذاردن بن يامين و سوء سلوک آنها با او بود بطوريکه جرئت سخن گفتن با آنها را بطور عادى نداشت و با آنها نمى‌نشست و غذا نميخورد و مقصود سرزنش ايشان بر اين اعمال نبود چون ظاهرا در آن زمان توبه کرده بودند ولى منظور توجّه آنها بحال خودشان و او و نتيجه اعمال قبيحه و صبر و سکون و اثباتشان در ندامت و عزمشان بر ترک معصيت و فعل طاعت بوده لذا در خاتمه تلقين عذر بآنها فرموده که بگويند اين اعمال از جهالت و نادانى از ما بروز کرد در مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که هر گناهى از بنده صادر شود اگر چه دانا باشد در آن حال که بخاطر خود معصيت خدا را راه داده نادان است چنانچه خداوند حکايت فرموده سخن يوسف عليه السّلام را
جلد 3 صفحه 174
ببرادران خود که فرمود آيا دانستيد چه کرديد با يوسف و برادرش وقتى نادان بوديد و نسبت جهل بآنها داده براى آنکه خودشان را در خطر معصيت خدا انداختند و حقّا هيچ نادانى و جهلى بالاتر از اين نيست که بنده بخيال درک لذت ناچيز موقتى خود را در معرض عتاب و عذاب دائم مالک الرقاب قرار دهد و چون ايشان شناختند از اين بيان برادر خود را که عزيز مصر شده است از روى تعجّب و براى اقرار او سؤال نمودند که آيا تو همانا تو يوسفى و بعضى گفته‌اند حضرت در وقت پرسش تاج را از سر برداشت و تبسمى فرمود که از شعاع دندانش که مخصوص باو بود شناخته شد آفرين بر دهان خندانش آتشين لعل و آب دندانش- و در جواب آنها فرمود بلى من يوسفم و براى مزيد تعريف و توصيف خود اشاره بابن يامين کرد و فرمود و اين برادر ابوينى من است که خداوند منّت نهاد بر ما بسلامت و کرامت و ما را با يکديگر جمع فرمود همانا هر که بپرهيزد از معاصى و صبر نمايد بر مصائب البتّه خداوند اجر و مزد او را ضايع و باطل نميکند و پاداش نيکوکارانرا نيکو خواهد داد در اين موقع برادران کاملا منفعل و معتذر و معترف بتقصير شدند و عرضه داشتند قسم بخدا هر آينه اختيار فرمود خدا تو را بر ما بحسن صورت و سريرت و مقام سلطنت و شأن نبوت و ما بوديم خطاکار و جفا کردار و هستيم اميدوار به گذشت تو و عفو پروردگار و حضرت در جواب فرمود تعيير و توبيخ و سرزنش و ملامتى بر شما نيست امروز که خداوند بمن عزت و قدرت و سلطنت داده از شما گذشتم براى شکر اين نعمت و از خدا مى‌خواهم که از تقصير شما بگذرد و بيامرزد و اميدوارم که اجابت فرمايد چون ارحم الراحمين است و پيراهن بهشتى موروث از حضرت ابراهيم عليه السّلام را که حضرت يعقوب روز که برادران او را بردند پيچيده و حرز او کرده بود بآنها داد و فرمود برويد و اين پيراهن را با خود ببريد و بيندازيد روى صورت پدرم بينا مى‌شود و شما با او و تمامى خانواده مراجعت بمصر نمائيد و گفته‌اند از خواص اين پيراهن آن بود که بهر مريضى مى‌پوشاندند شفا مى‌يافت و در مجمع از امام صادق عليه السّلام روايت نموده که حضرت يعقوب عليه السّلام در اين سفرنامه‌اى بحضرت يوسف عليه السّلام نوشت و مضمون آن نامه را بتفصيل نقل نموده و اجمالش آنستکه بعد از بسمله و معرّفى از خود و بيت ابراهيم خليل الرحمن عليه السّلام مصائب وارده بر خود و شرح ابتلاء بفراق يوسف و تسلّى خاطر خود را
جلد 3 صفحه 175
بابن يامين و برائت ساحت او را از سرقت ذکر فرموده و اخيرا تقاضاى استرداد او را بخود نموده با بيانى که موجب ترحّم و عطوفت است و آنکه برادران لدى الورود نامه را تقديم و تقاضاى تصدق بر آنها برهائى برادر را نمودند و حضرت يوسف نامه را گرفت و بوسيد و بديده گذارد و گريه کرد و سؤال مذکور در آيه را نمود و اين نامه را عياشى ره نيز از امام باقر عليه السّلام با بيان مفصّل ترى نقل نموده علاوه بر آنکه حضرت يعقوب مورد عتاب الهى شد که چرا حاجت خود را از غير خدا طلب نموده و توبه کرد و قبول شد و مشمول مغفرت و رحمت گرديد ..