تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
ارْجِعُوا إِلى أَبِيکُمْ فَقُولُوا يا أَبانا إِنَّ ابْنَکَ سَرَقَ وَ ما شَهِدْنا إِلاَّ بِما عَلِمْنا وَ ما کُنَّا لِلْغَيْبِ حافِظِينَ (81) وَ سْئَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي کُنَّا فِيها وَ الْعِيرَ الَّتِي أَقْبَلْنا فِيها وَ إِنَّا لَصادِقُونَ (82) قالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ أَمْراً فَصَبْرٌ جَمِيلٌ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَکِيمُ (83) وَ تَوَلَّى عَنْهُمْ وَ قالَ يا أَسَفى عَلى يُوسُفَ وَ ابْيَضَّتْ عَيْناهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ کَظِيمٌ (84) قالُوا تَاللَّهِ تَفْتَؤُا تَذْکُرُ يُوسُفَ حَتَّى تَکُونَ حَرَضاً أَوْ تَکُونَ مِنَ الْهالِکِينَ (85)
قالَ إِنَّما أَشْکُوا بَثِّي وَ حُزْنِي إِلَى اللَّهِ وَ أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ (86) يا بَنِيَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَ أَخِيهِ وَ لا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِنَّهُ لا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْکافِرُونَ (87)
ترجمه
باز گرديد بسوى پدرتان پس بگوئيد اى پدر ما همانا پسر تو دزدى کرد و گواهى نميدهيم مگر بآنچه دانستيم و نباشيم مر علم نهانى را دارندگان
و بپرس از اهل آن بلدى که بوديم در آن و قافله‌اى که آمديم در آن و همانا ما راستگويانيم
گفت بلکه زينت داد براى شما نفسهاتان کارى را پس بر من است شکيبائى نيکو شايد خدا که بياورد نزد من ايشانرا تمامى همانا که او است داناى درست کردار
و روى گرداند از آنها و گفت جاى تأسف من است بر يوسف و سفيد شد دو چشمش از اندوه پس او پر بود از خشم
گفتند بخدا هميشه ياد کنى يوسف را تا شوى بيمار سخت يا شوى از هلاک شدگان
گفت جز اين نيست که شکايت ميکنم بى‌تابى خود و اندوهم را بخدا و ميدانم از خدا آنچه را که نميدانيد
اى پسران من برويد پس جستجو کنيد از يوسف و برادرش و نا اميد مشويد از رحمت خدا همانا نا اميد نميشوند از رحمت خدا مگر گروه کافران.
تفسير
- برادر بزرگ مذکور پس از تصميم با قامت در مصر ببرادران خود دستور داد که مراجعت کنيد نزد پدرتان و خجلت نکشيد صريحا بگوئيد که پسرت سرقت نمود بر حسب ظاهر که ما ديديم مشربه پادشاه از باربند او بيرون آمد و مأخوذ شد حال ديگر خدا ميداند که واقعا او دزدى کرده يا مشربه را براى اتّهام او در بارش گذارده بودند ما علم غيب نداريم و آن مخصوص بذات احديّت است و بعضى گفته‌اند مراد آنستکه ما علم غيب نداشتيم که او مرتکب چنين امرى ميشود والا او را با خود نمى‌برديم و اگر از ما قبول ندارى اين قصه در مصر شايع شده بفرست از اهل آنجا سؤال کن کسانى هم که ما با آنها در يک قافله بوديم و از مصر با هم حرکت
جلد 3 صفحه 170
کرديم مطّلع ميباشند از آنها بپرس و مطمئن باش که ما از راستگويانيم و برادران لدى الورود بدستور برادر بزرگ خود عمل نموده مراتب را بعرض پدر رسانيدند ولى چون سابقه سوء داشتند حضرت يعقوب باظهارات ايشان مطمئن نشد و فرمود نه چنين است که شما مقصّر نباشيد باز نفس امّاره شما کار ناصوابى را در نظرتان زينت داده و سهل شمرده که خودتان بمأمورين عزيز گفتيد کسيکه مشربه در بارش پيدا شود بايد مأخوذ و محبوس گردد پس کار و چاره من صبرى است جميل و نيکو که در آن شکايتى بخلق ننمايم شايد خداوند بفضل و کرم خود هر سه فرزند من يعنى يوسف و بن يامين و يهودا را يکمرتبه بمن مسترد فرمايد چون خداوند دانا است بحال من و آنها و حکيم است در تدبير امور بر وفق صلاح بندگان و يکباره از همه آنها اعراض فرمود و بواسطه شدت علاقه بيوسف عليه السّلام تأسف و شدت حزن خود را بر او مخاطب ساخت و فرمود اى غم و اندوه و حسرت من بر يوسف بيا که جاى تو است چون يا حرف نداء و اسف منادى و الف بدل از ياء متکلم است و نامى از دو پس ديگر خود نبرد با آنکه اندوه آن دو تازه و مصيبت او کهنه شده بود ولى حبّ مفرط آنرا تازه نگهداشته بود عيّاشى و قمّى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده‌اند که حزن يعقوب بر يوسف معادل با حزن هفتاد زن بچه مرده بود و اخيرا از شدت گريه دو چشم آنحضرت سفيد شد يعنى گريه سياهى و نور ديده او را برد و قمّى ره فرموده کور شد از گريه ولى باز کظم غيظ ميفمرود و بکسى اظهار اندوه درونى خود را که پر بود از آن نمى‌نمود تا آنکه فرزندان براى تسکين خاطر او عرضه داشتند قسم بخدا زائل نميشود ياد مصيبت يوسف از تو تا مريض مشرف بموت شوى يا از غصه دق کنى و بميرى چون تفتؤ مضارع فتى است که بمعناى زوال است و لاء نافيه قبل از آن براى وضوح معنى حذف شده است و حضرت در جواب فرمود منکه بکسى جز خدا شکايت نکردم البتّه بايد بنده عقده درونى خود که طاقت صبر بر آنرا ندارد و اندوه خويش را بخداى خود عرضه بدارد و از او فرج بخواهد واگذاريد مرا بحال خود چون ميدانم من از رحمت و لطف خداوند به بندگان آنمرتبه‌اى را که نميدانيد شما و حسن ظن من بخدا مقتضى است که بزودى مرا مقضى المرام فرمايد در کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که چون يعقوب بفراق بنيامين مبتلا شد با خدا مناجات کرد
جلد 3 صفحه 171
که پروردگار من آيا رحم نميفرمائى بر من دو چشم مرا گرفتى و دو پسر مرا بردى و خدا باو وحى فرمود که اگر آن دو را ميرانده باشم زنده ميکنم براى تو تا بمراد خود برسانم تو را ولى تو ياد کن از گوسفندى که کباب کردى و خوردى و بشخص روزه‌دارى که در جوار تو بود ندادى در اين موقع اميدوارى حضرت يعقوب بوصل دو پسر خود زياد شد لذا خطاب بفرزندان خود فرموده ايشانرا مأمور بتجسس و تفحص و جستجوى از دو برادر خودشان فرمود که از حال آن دو مطلع شوند و خبر سلامتى ايشانرا باو برسانند چون ميدانست يوسف عليه السّلام زنده است و فرمود از رحمت و فرج و گشايش خداوند براى اهل ايمان مأيوس نباشيد چون يأس از رحمت خدا از معاصى کبيره است و مؤمن اميد خير دارد از خداوند در بلاء، و شکر ميکند بر نعمت او در رخاء و کافر اميدوار بکسى و جائى نيست و مأيوس از رحمت خدا است قمّى ره از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که پرسيدند آيا يعقوب عليه السّلام وقتى بفرزندان خود فرمود برويد و از يوسف جستجو کنيد ميدانست او زنده است با آنکه بيست سال بود از او دور و دو چشمش از اندوه کور شده بود فرمود بلى ميدانست عرض کردند چگونه ميدانست فرمود در سحر دعا کرد که ملک الموت بر او نزول نمايد و بصورت خوشى نازل شد و از او سؤال فرمود که آيا کسانيکه ميميرند و از دنيا ميروند جانهاشان را با هم قبض مينمائى يا جدا جدا عرض کرد اعوان من جدا جدا قبض مينمايند و با هم نزد من مى‌آورند فرمود هيچ در نظر دارى که جان يوسف را نزد تو آورده باشند عرض کرد خير آنوقت دانست که او زنده است و فرزندان خود را مأمور بتجسس فرمود و در کافى و علل و عيّاشى ره قريب باين معنى را از آنحضرت و در اکمال از امام صادق عليه السّلام نقل نموده و در خرائج از آنحضرت روايت شده که مرد صحرا نشينى از يوسف عليه السّلام گندم خريده بود حضرت باو فرمود چون بفلان وادى رسيدى فرياد کن اى يعقوب پس مرد پيرى نزد تو خواهد آمد باو بگو مردى را در مصر ديدم بتو سلام رساند و گفت امانت تو نزد خدا محفوظ است و ضايع نخواهد شد و چون آنمرد اين پيغام را بحضرت يعقوب رسانيد او بيهوش شد و روى زمين افتاد و چون بهوش آمد بآن مرد گفت آيا حاجتى دارى عرض کرد بلى دختر عموئى دارم که عيال من است و نزائيده حضرت يعقوب دعا کرد و خدا در چهار مرتبه آبستن شدن آن زن هشت اولاد بآن مرد
جلد 3 صفحه 172
عنايت فرمود هر شکم دو فرزند و در اکمال مانند اين حديث را با بيان مفصّل‌ترى از آنحضرت نقل نموده و آنکه يعقوب عليه السّلام ميدانست يوسف زنده است و باو مسترد خواهد شد و کسانش نميدانستند و او را باين اميد ملامت مينمودند بنظر حقير حضرت يعقوب از خواب حضرت يوسف در حال صباوت ميدانست که او بمقام ارجمندى خواهد رسيد و از قرائن احوال دانست که خوردن گرگ و پيراهن خون آلود دروغ است لذا باور نفرمود و آنها را تکذيب فرمود ولى ميدانست که براى ترک اولى‌ايکه از او صادر شده بايد مجازات شود در دنيا بمصيبت فراق لذا ميسوخت و ميساخت و منتظر فرج بود تا وقتى فرزندان او از مصر مراجعت نموده تقاضاى بردن ابن يامين را بامر عزيز نمودند حضرت اميدوار شد که پادشاه مصر يوسف گمشده او باشد چون اگر غير او بود بن يامين را ميخواست چه کند که با آنهمه اصرار و احسان و اکرام او را بگيرد و نگهدارى کند بعلاوه ميدانست که او دزدى نميکند و چنين سلطان عادلى کسى را بى‌جهت متّهم نمى‌سازد با وجود اين صبر ميکرد تا مصيبت بحد کمال برسد و پاداش بآخرت نيفتد و چون نابينا شد و از ديدار يوسف نااميد گرديد دانست که مصيبت کامل شده لذا فرزندان را مأمور بتجسس فرمود و اميدوار از لطف الهى بود که نور ديده‌اش هم بديدار نور ديده‌اش عودت نمايد و اين معنى با هيچ يک از روايات منقوله منافات ندارد و مطالب مندرجه از اوّل سوره تا اينجا شاهد مدّعى است و اللّه اعلم بحقيقة الحال ..