تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ إِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُمْ إِذا لَهُمْ مَکْرٌ فِي آياتِنا قُلِ اللَّهُ أَسْرَعُ مَکْراً إِنَّ رُسُلَنا يَکْتُبُونَ ما تَمْکُرُونَ «21» هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُکُمْ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ حَتَّى إِذا کُنْتُمْ فِي الْفُلْکِ وَ جَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ وَ فَرِحُوا بِها جاءَتْها رِيحٌ عاصِفٌ وَ جاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ کُلِّ مَکانٍ وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ لَئِنْ أَنْجَيْتَنا مِنْ هذِهِ لَنَکُونَنَّ مِنَ الشَّاکِرِينَ «22» فَلَمَّا أَنْجاهُمْ إِذا هُمْ يَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّما بَغْيُکُمْ عَلى أَنْفُسِکُمْ مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا ثُمَّ إِلَيْنا مَرْجِعُکُمْ فَنُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ «23»
ترجمه
و چون بچشانيم مردم را رحمتى بعد از سختى که برسد آنها را ناگاه مريشان راست مکرى در آيتهاى ما بگو خدا زود مکر تر است بدرستى که فرستادگان ما مينويسند آنچه را مکر ميکنيد
او است که سير ميدهد شما را در بيابان و دريا تا وقتى که باشيد در کشتيها و جارى شوند با مردم به بادى خوش و شادمان شوند بآن بيايد آنها را بادى سخت و بيايد ايشانرا موج از هر جاى و پندارند که احاطه کرده شد بآنها خوانند خدا را خالص کنندگان براى او دين را که اگر نجات دهى ما را از اين هر آينه باشيم از شکر گذاران
پس چون نجات دادشان ناگاه آنها ستم ميکنند در زمين بنا حقّ اى مردمان جز اين نيست که ستم شما بر خودتان است بهره زندگى دنيا است پس بسوى ما است بازگشت شما پس آگاه گردانيم شما را بآنچه بوديد که ميکرديد.
تفسير
يکى از وظائف حتميّه انسان آنستکه پس از برخوردارى از نعمت منعم مخصوصا بعد از عسرت و محنت شکر گذار و فرمانبردار شود ولى رويّه اهل کفر و نفاق کاملا بر خلاف اين بوده و هست لذا پس از قحطى چند ساله چون خداوند بواسطه وجود پيغمبر اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم باران رحمت خود را بر آنها نازل فرمود در مقام مکر و
جلد 3 صفحه 13
خدعه با آنحضرت بر آمدند بانواع حيل و منکر آيات الهى شدند لذا خداوند امر فرمود به پيغمبر خود که بآنها گوشزد کند که جزاى مکر شما قبلا در علم الهى گذشته است پس سرعت خداوند در تدبير مجازات مکر شما بيشتر است و پوشيده بر او نيست کيدهاى مخفى شما نويسندگان اعمال بندگان که فرستادگان خدايند از ملائکه همه را ثبت مينمايند و پاداش آنها بشما خواهد رسيد يک نمونه واضح براى اين رويّه غير مرضيّه شما آنستکه خداوند شما را قادر بر تهيّه وسائل مسافرت خشکى و دريا فرموده و ميفرمايد ولى شما وقتى در کشتيها مى‌نشينيد و باد خوش ملايم با طبع شما و موافق حرکت کشتى ميوزد و بوسيله آن کشتيها با مردميکه در آنها نشسته‌اند بجانب مقصود حرکت ميکنند و خوشحال ميشوند بآن باد کسى بياد خدا نيست تا آنزمان که باد شديد مخالف وزيدن گيرد و امواج مختلف بآنها رو آورد و کسانيکه در کشتيها هستند تصوّر نمايند که در گرداب هلاک واقع شدند بياد خدا مى‌آيند و از توجّه به بتها و هر وسيله‌اى غير از او صرف نظر ميکنند و با اخلاص از خداوند نجات خودشان را ميطلبند و متعهّد ميشوند که ديگر پيرامون معاصى و ناسپاسى نگردند و چون خداوند دعوت آنها را اجابت فرمود و از گرداب نجات يافتند باز عهد خودشان را فراموش ميکنند و بدون حقّ در ملک خداوند فساد مينمايند غافل از آنکه ضرر فساد آنها راجع بخودشان خواهد شد و بدستگاه الهى ضررى نميرسد اگر منفعت دنيوى موهومى هم باشد موقت و حقير است و بالاخره بازگشت همه بخدا است و بايد جزاى اعمال خودشان را در پيشگاه حضرت احديّت مشاهده نمايند و کلمه متاع به نصب نيز قرائت شده است و بنابراين مفعول يمتّعون محذوف است و بنابر قرائت رفع خبر بعد از خبر است براى بغيکم و خبر اوّل على انفسکم است و اينکه از جمله جرين بهم ببعد عدول از خطاب به غيبت شده است براى تفنّن در عبارت و مبالغه در تعجّب از حال و تعميم در حکايت است و اين دليل بر فطرى و ارتکازى بودن توحيد است در بشر که در موقع شدّت و حاجت بروز ميکند و در وقت غفلت و شهوت مستور ميگردد و عيّاشى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که فرمود سه چيز است که بصاحبش بر ميگردد خلف عهد و تعدّى و مکر و اين آيه را تلاوت فرمود و در مجمع جمله جاء تهاريح عاصف را جواب اذا کنتم فى الفلک و جمله دعوا اللّه را جواب و ظنّوا
جلد 3 صفحه 14
انّهم دانسته و بنابراين تقدير کلام و اذا ظنّوا دعوا اللّه است و اللّه اعلم.