تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ إِلى مَدْيَنَ أَخاهُمْ شُعَيْباً قالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ وَ لا تَنْقُصُوا الْمِکْيالَ وَ الْمِيزانَ إِنِّي أَراکُمْ بِخَيْرٍ وَ إِنِّي أَخافُ عَلَيْکُمْ عَذابَ يَوْمٍ مُحِيطٍ (84) وَ يا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِکْيالَ وَ الْمِيزانَ بِالْقِسْطِ وَ لا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ وَ لا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (85) بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ وَ ما أَنَا عَلَيْکُمْ بِحَفِيظٍ (86) قالُوا يا شُعَيْبُ أَ صَلاتُکَ تَأْمُرُکَ أَنْ نَتْرُکَ ما يَعْبُدُ آباؤُنا أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوالِنا ما نَشؤُا إِنَّکَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ (87) قالَ يا قَوْمِ أَ رَأَيْتُمْ إِنْ کُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَ رَزَقَنِي مِنْهُ رِزْقاً حَسَناً وَ ما أُرِيدُ أَنْ أُخالِفَکُمْ إِلى ما أَنْهاکُمْ عَنْهُ إِنْ أُرِيدُ إِلاَّ الْإِصْلاحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَ ما تَوْفِيقِي إِلاَّ بِاللَّهِ عَلَيْهِ تَوَکَّلْتُ وَ إِلَيْهِ أُنِيبُ (88)
وَ يا قَوْمِ لا يَجْرِمَنَّکُمْ شِقاقِي أَنْ يُصِيبَکُمْ مِثْلُ ما أَصابَ قَوْمَ نُوحٍ أَوْ قَوْمَ هُودٍ أَوْ قَوْمَ صالِحٍ وَ ما قَوْمُ لُوطٍ مِنْکُمْ بِبَعِيدٍ (89) وَ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ إِنَّ رَبِّي رَحِيمٌ وَدُودٌ (90) قالُوا يا شُعَيْبُ ما نَفْقَهُ کَثِيراً مِمَّا تَقُولُ وَ إِنَّا لَنَراکَ فِينا ضَعِيفاً وَ لَوْ لا رَهْطُکَ لَرَجَمْناکَ وَ ما أَنْتَ عَلَيْنا بِعَزِيزٍ (91) قالَ يا قَوْمِ أَ رَهْطِي أَعَزُّ عَلَيْکُمْ مِنَ اللَّهِ وَ اتَّخَذْتُمُوهُ وَراءَکُمْ ظِهْرِيًّا إِنَّ رَبِّي بِما تَعْمَلُونَ مُحِيطٌ (92) وَ يا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَکانَتِکُمْ إِنِّي عامِلٌ سَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ وَ مَنْ هُوَ کاذِبٌ وَ ارْتَقِبُوا إِنِّي مَعَکُمْ رَقِيبٌ (93)
وَ لَمَّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّيْنا شُعَيْباً وَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَ أَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دِيارِهِمْ جاثِمِينَ (94) کَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيها أَلا بُعْداً لِمَدْيَنَ کَما بَعِدَتْ ثَمُودُ (95)
ترجمه
و فرستاديم بسوى اهل مدين برادرشان شعيب را گفت اى قوم من بپرستيد خدا را نيست مر شما را هيچ خدائى جز او و کم مکنيد پيمانه و ترازو را
جلد 3 صفحه 102
همانا من مى‌بينم شما را با ثروت و همانا من ميترسم بر شما عذاب روزى را فرا گيرنده
و اى قوم من تمام کنيد پيمانه و ترازو را بعدالت و کم مکنيد از مردم چيزهاى آنها را و فساد مکنيد در زمين که از فساد کنندگان باشيد
باقى گذارده خدا بهتر است از براى شما اگر باشيد گروندگان و نيستم من بر شما نگهبان
گفتند اى شعيب آيا نماز تو امر ميکند تو را که ترک کنيم آنچه را مى‌پرستيدند پدران ما يا آنکه بجا آوريم در مالهامان آنچه را ميخواهيم همانا تو هر آينه توئى بردبار راه يافته
گفت اى قوم من خبر دهيد مرا که اگر بوده باشم داراى دليل واضحى از پروردگارم و روزى داده باشد مرا از خود روزى خوب و نميخواهم که مخالفت کنم با شما در آنچه نهى ميکنم شما را از آن نميخواهم مگر بصلاح آوردن را بقدريکه بتوانم و نيست توفيق من مگر بکمک خدا بر او توکّل کردم و بسوى او بازگشت مينمايم
و اى قوم من بر آن ندارد شما را مخالفت با من که برسد شما را مانند آنچه رسيد قوم نوح يا قوم هود يا قوم صالح را و نباشد قوم لوط از شما دور
و طلب آمرزش کنيد از پروردگارتان پس بازگشت کنيد بسوى او همانا پروردگار من مهربان و دوست دار است
گفتند اى شعيب نميفهميم بسيارى را از آنچه ميگوئى و همانا ما هر آينه مى‌بينيم تو را در ميان خودمان ناتوان و اگر نبودند قبيله تو هر آينه سنگسار ميکرديم تو را و نيستى تو بر ما غالب
گفت اى قوم من آيا قبيله من عزيزترند نزد شما از خدا و قرار داديد او را پشت سر خودتان همانا پروردگار من بآنچه ميکنيد احاطه دارنده است
و اى قوم من کار کنيد بر حدّ توانائى خودتان همانا من کار کننده‌ام زود باشد که بدانيد کيست که مى‌آيد او را عذابى که رسوا کند او را و کيست او دروغگو و منتظر باشيد که من با شما منتظرم
و چون آمد فرمان ما نجات داديم شعيب و آنانرا که گرويدند با او برحمتى از خودمان و گرفت آنانرا که ستم کردند فرياد آسمانى پس صبح نمودند در خانه‌هاشان بر جاى ماندگان
که گويا اقامت نداشتند در آنها آگاه باشيد دورى از رحمت خدا است براى قوم مدين چنانچه دور شدند قوم ثمود.
تفسير
خداوند حضرت شعيب را مبعوث فرمود بر قوم خود که اهل بلد مدين بودند و اطلاق برادر بمناسبت قوميّت است و شمه‌اى از حالات و نسب آنحضرت در سوره اعراف گذشت و مأموريّت او مانند ساير أنبياء عظام اوّلا دعوت بتوحيد بود و ثانيا نهى از کم فروشى چون قوم او با آنکه داراى مکنت و وسعت بودند عادت باين عمل قبيح
جلد 3 صفحه 103
نموده بودند لذا آنحضرت در مقام ارشاد آنها اشاره باين نکته فرموده است که مى‌بينم شما را مقرون بخير و برکت و نعمت الهى و اين مقتضى شکر و استغناء از کم فروشى است و ميترسم بر شما عذاب روزى را که احاطه دارد آنروز بعذابش بر شما بطوريکه احدى از شما از دائره آن خارج نيست و بنابراين محيط در معنى صفت عذاب است اگر چه در لفظ صفت يوم باشد و محتمل است محيط بمعناى مهلک باشد که گاهى استعمال ميشود و بنابراين محتمل است در معنى هم صفت يوم باشد چنانچه ظاهر است و اينکه ثانيا امر فرموده است بتمام فروشى علاوه بر تأکيد شايد براى اشاره بآن باشد که در مقام ايفاء حقّ مشترى بايد يقين باداء تمام مقدار نمود و يقين نداشتن بکم بودن کافى نيست بلکه در مورد لزوم بايد قدرى زيادتر تسليم نمود تا يقين بوفاء حاصل شود و شايد براى تقييد بقسط باشد که مراد عدل و مساوات در ميزان و مکيال است و در کافى از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که وقتى قومى کم فروشى کنند خداوند آنها را بسنوات قحطى و کمى ارزاق گرفتار ميفرمايد و در روايت ديگر شدّت مؤنه و جور سلطان اضافه شده است و چون کم فروشى اختصاص بکيل و وزن ندارد اخيرا نهى صريح از مطلق اين عمل شده تا شامل شود مکيل و موزون و معدود و غير آنها را با اشاره بآنکه اين عمل از اقسام فساد در زمين است که آن بهر عنوان باشد از سرقت و غارت و راهزنى و غيرها ممنوع و قبيح عقلى است و بايد پيرامون اين امور نگشت و خود را در زمره اهل فساد نياورد که آنها مبغوض خدا و منفور خلقند و بايد دانست که آنچه خداوند باقى بدارد براى بنده از مال حلال بعد از اجتناب از حرام بهتر است از آنچه در نتيجه کم فروشى و ساير تعدّيات بحقوق و اموال مردم اشخاص براى خودشان جمع آورى نمايند چون برکت و عزّت در مال حلال و ذلّت و خسران دنيا و آخرت در حرام است و اگر کسى مؤمن باشد بايد باين امر معتقد باشد و بر خلاف اين عمل ننمايد و وظيفه پيغمبر ارشاد و هدايت است نه مراقبت و حفظ بلکه مردم بايد خودشان حفظ نمايند خود را از ارتکاب قبايح عقليّه و منهيّات شرعيّه تا در دنيا و آخرت رستگار شوند خصوصا پيغمبرى مانند حضرت شعيب که روايت شده مأمور بجهاد نبوده روزها مردم را موعظه ميفرمود و شبها نماز ميگذارد لذا قوم بطور استهزاء در جواب مواعظ حسنه او گفتند مفاد آيه سوم را که مشعر است
جلد 3 صفحه 104
بحقارت نماز در نظر آنها و صلاحيّت نداشتن آن براى آنکه ناهى از فحشاء و منکر باشد و رسوخ آنها در تقليد آباء و حرص بجمع مال گويا ميخواهند بگويند اين عمل تو موجب مزيّتى براى تو نيست که ما اختيار اعمال و اموال خودمان را بتو واگذار نمائيم و عبادات و معاملات خودمان را بدستور تو انجام دهيم و بطور طعنه گفتند تو مردى بردبار و داراى رشد و صلاحى خوب است چندى صبر کنى تا امور اصلاح شود و قمّى ره فرموده آنها گفتند انّک لانت السّفيه الجاهل و خداوند حکايت فرمود قول ايشانرا پس فرمود انّک لانت الحليم الرّشيد و شايد مراد آن باشد که آنها اراده نمودند سفيه و جاهل را و خداوند نقل نمود لفظ آنها را و اعراض فرمود از بيان مراد براى ستّاريّت خود و احترام مقام نبوّت و حضرت شعيب در جواب فرمود اى قوم من اگر خداوند مرا بزيور علم و حلم و رشد و صلاح آراسته باشد و بمنصب نبوّت فائز نموده باشد و از مال حلال روزى وافر عطا فرموده باشد آيا سزاوار است ابلاغ رسالت او را ننمايم با آنکه شکر منعم واجب است و بنابراين جواب شرط براى وضوح حذف شده پس از آن فرمود شما ميدانيد که من نميخواهم شما را منع نمايم از اموريکه خودم مرتکب ميشوم تا موعظه‌ام در شما مؤثر نشود بلکه ميخواهم حتّى الامکان امور دنيا و آخرت شما را اصلاح نمايم و از خداوند توفيق ميطلبم که باين مرام نائل شوم و از کسى باک ندارم چون توکّلم بر خدا است که قدرتش فوق تمام قدرتها است و بازگشت من و شما باو است و هر کس را بجزاى عملش خواهد رسانيد ولى شما متوجّه باشيد که وادار نکند و مستحقّ ننمايد شما را مخالفت با من که برسد بر شما عذابى مانند عذاب قوم نوح که غرق بود يا قوم هود که باد سام بود يا قوم صالح که زلزله بود و از همه نزديکتر قوم لوط که مجاور يا قريب العهد با شما بودند و ديديد که خداوند با آنها چه معامله‌اى فرمود و بهتر آنستکه هر چه زودتر طلب مغفرت کنيد از گناهان گذشته پس نادم شويد و عازم بترک معاصى در آينده و مطمئن باشيد که رحمت و مودّت الهى نسبت به بندگان مقتضى قبول توبه آنها است و آنها در جواب گفتند ما بيشتر از سخنان تو را نمى‌فهميم يعنى قابل فهم نيست و تو شخص ناتوانى هستى که قدرت معارضه با ما را ندارى و ما هر آسيبى بخواهيم ميتوانيم بر تو وارد نمائيم ولى ملاحظه احترام اقارب نزديکت را مينمائيم که با ما همکيش و هم مسلکند
جلد 3 صفحه 105
و الا سنگسارت مينموديم و ميکشتيم و تو براى آنها عزيز و محترمى براى ما عزيز و محترم نيستى چون گفته‌اند آنحضرت از اشراف و اعزّه قوم بود و قمّى ره فرموده چشم او کم نور شده بود و بعضى گفته‌اند نابينا بوده در هر حال حضرت در جواب آنها فرمود آيا کسان من عزيزترند نزد شما از خدا چون رهط بر قبيله کوچک و اقارب نزديک شخص اطلاق ميشود و ملامت فرمود آنها را بر اين رويّه که تقديم جانب خلق باشد بر حقّ و آنکه شما خدا و فرمان او را که اطاعت انبياء و ترک معاصى است فراموش کرديد و پشت سر انداختيد و بى‌اعتنائى نموديد و خلق را مورد اعتناء و ملاحظه قرار داديد و خدا بر اعمال شما احاطه دارد و چيزى بر او مخفى نيست و بمجازات خواهيد رسيد و ظهرى منسوب بظهر است و در مقام نسبت فتحه ظاء بدل بکسره شده است و در خاتمه آنحضرت حجّت را بر آنها تمام فرمود باين تقريب که شما بر بت پرستى و کم فروشى و ساير اعمال قبيحه خود ثابت باشيد و هر چه از دستتان بر آيد در باره من کوتاهى نکنيد منهم بتکليف خود عمل ميکنم تا معلوم شود کدام دسته از ما و شما مستحقّ عقوبتيم و که دروغگو است و منتظر باشيد که منهم با شما منتظرم و چون عذاب نازل شد خداوند آنحضرت و اهل ايمان باو را نجات داد و سايرين از صيحه مهيب جبرئيل جان دادند و بجاى خود باقى ماندند و اثرى از آنها باقى نماند گويا آنکه هرگز در آن ديار اقامت نداشتند و مانند قوم ثمود بلعنت الهى و بعد از رحمت او گرفتار شدند و گفته‌اند عذاب آندو قبيله صيحه بود نهايت اينها آسمانى و آنها زمينى و باين مناسبت تشبيه شده است حال اينها بآنها و در اکمال از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که اوّل سخن حضرت حجت عليه السّلام در وقت ظهورش آيه شريفه بقيّه اللّه خير لکم ان کنتم مؤمنين است پس از آن ميفرمايد منم بقية اللّه و حجّت و خليفه او بر شما و مسلمانان باين لقب بر او سلام ميکنند و از امام رضا عليه السّلام نقل نموده که چه قدر خوب است انتظار فرج آيا نشنيدى قول خداوند را فارتقبوا انّى معکم رقيب و در مجمع از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت نموده که شعيب خطيب انبياء بوده است و مراجعه بنظائر اين آيات در قصص سابقه انبياء موجب مزيد بصيرت است.
جلد 3 صفحه 106