تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ لَوْ شاءَ رَبُّکَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً واحِدَةً وَ لا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ (118) إِلاَّ مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ وَ لِذلِکَ خَلَقَهُمْ وَ تَمَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ (119) وَ کُلاًّ نَقُصُّ عَلَيْکَ مِنْ أَنْباءِ الرُّسُلِ ما نُثَبِّتُ بِهِ فُؤادَکَ وَ جاءَکَ فِي هذِهِ الْحَقُّ وَ مَوْعِظَةٌ وَ ذِکْرى لِلْمُؤْمِنِينَ (120) وَ قُلْ لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا عَلى مَکانَتِکُمْ إِنَّا عامِلُونَ (121) وَ انْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ (122)
وَ لِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ إِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ کُلُّهُ فَاعْبُدْهُ وَ تَوَکَّلْ عَلَيْهِ وَ ما رَبُّکَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (123)
ترجمه
و اگر خواسته بود پروردگار تو هر آينه قرار داده بود مردم را داراى يک دين و هميشه باشند اختلاف کنندگان
مگر کسانى که رحم فرمود پروردگار تو و از براى آن آفريد ايشانرا و تمام شد سخن پروردگار تو هر آينه پر کنم البتّه دوزخ را از جنّيان و آدميان تمامى
و هر قصّه‌اى که نقل ميکنيم براى تو از اخبار پيغمبران چيزى است که ثابت ميگردانيم بآن دلت را و آمد تو را در اين حقّ و پندى است و تذکّرى براى گروندگان
و بگو مر آنانرا که نميگروند بکنيد چنانچه ميکنيد همانا ما کنندگانيم
و منتظر باشيد همانا ما منتظرانيم
و مر خدا را است امر نهانى آسمانها و زمين و بسوى او باز ميگردد کار تمامى آن پس بندگى کن او را و توکّل کن بر او و نيست پروردگار تو بى خبر از آنچه بجا مى‌آوريد
تفسير
اراده و مشيّت الهى تعلّق گرفته است که بندگان در آفاق و انفس و ادلّه توحيد و ساير اصول دين و مذهب تأمّل و تفکّر نمايند تا حق را بيابند و معتقد شوند و احکام الهى را بموقع اجرا گذارند و مستحقّ اجر و ثواب شوند و بمقام اشرف و لذّت اکمل نائل گردند لذا آنانرا مجبور و مجبول بدين حقّ نفرمود با آنکه اگر خواسته بود آنها را مانند ملائکه منزّه و مبرّى از معاصى و معتقد بحق و حقيقت
جلد 3 صفحه 118
خلق ميفرمود و در نتيجه تمام افراد بشر بالفطره داراى دين حقّ و متّحد در يک آئين و مذهب بودند ولى منتج مقصود نبود لذا آنها را مرکّب از قواء مختلفه خلق فرموده و باين جهت هميشه از اوّل دنيا ميان آنها از هر جهت اختلاف بوده و هست در عقائد و اخلاق و افکار و انظار و اعمال و احوال بطوريکه دو نفر متّفق از هر جهت نباشند مگر آنانکه مشمول رحمت رحيميّه و عنايت غيبيّه الهيّه و معصوم از گناه و محفوظ از خطا شدند مانند ائمّه اطهار که بهيچ وجه اختلافى در عقائد و اخلاق و اعمال و اقوال با يکديگر ندارند و تمام احاديث منقوله از ايشان بمنزله کلام يک گوينده است که بايد بعضى مخصّص و مبيّن و شارح و مفسّر بعض ديگر باشد و تمامى اخلاق بارزه و اعمال صادره از آن ذوات مقدّسه از صلح و جنگ و مهر و قهر و رأفت و رقت و غلظت و خشونت ناشى از يک غريزه الهيّه و ناظر بيک هدف و مقصود است و شيعيان ايشان که حقّا پيروى از آن بزرگواران دارند هم باين کرامت نائل و باين موهبت فائز شده‌اند چون مخلوق از فاضل طينت ايشان و معجون بماء ولايت آنانند و ابدا اختلافى ميان آنها نيست «جان گرگان و سگان از هم جدا است- متّحد جانهاى شيران خدا است» و براى فوز باين رحمت و نيل باين سعادت خداوند خلق فرمود تمام مردم را ولى بيشتر متابعت نمودند هواى نفس و غريزه شهوت و غضب و وساوس شياطين انس و جن را و از اين موهبت محروم و از اين نعمت بر کنار شدند و بنابراين مشار اليه در قول خداوند و لذلک خلقهم فوز بمقام رحمت رحيميّه است و بعضى ذالک را اشاره باختلاف و لام را لام عاقبت دانسته‌اند با آنکه خلاف ظاهر است بتصوّر آنکه اگر اشاره برحمت باشد بايد تلک گفته شود و انصاف آنستکه اين اشکال بارد هم ناشى از همان اختلاف ذاتى است و معلوم است که مشار اليه مقام رحمت و نيل بآن است علاوه بر آنکه تأنيث مجازى و امر در آن سهل است و خداوند فرموده هذا رحمة من ربى و امثال آن در کلام عرب شايع است و ظاهرا فرقى ندارد در حسن اين اشاره بين آنکه ضمير هم راجع بناس باشد يا من رحم اگر چه فيض ره نقل فرق فرموده و محتاج بتأمّل است چون خداوند فرموده ما خلقت الجنّ و الانس الا ليعبدون در هر حال تمام و واجب شد قول و حکم خدا که مطابق واقع و راست و درست است بر آنکه پر و مملوّ فرمايد جهنّم را از جن و انس که نافرمانى کردند بتمامى و قمّى ره فرموده آنها
جلد 3 صفحه 119
کسانى هستند که سبقت گرفته است در ذاتشان شقاوت و براى آتش خلق شده‌اند و مقدّر شده است که ايمان نياورند و در توحيد از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که خداوند خلق فرمود مردم را تا بجا آورند چيزى را که مستوجب رحمت خدا شوند بآن پس رحمت فرمايد بر آنان و در کافى از آنحضرت نقل نموده در ذيل اين آيه که مردم در رأى صواب اختلاف مينمايند و تمامى آنها هلاک شوند مگر آنانکه رحم فرمود خداوند بر آنها و ايشانند شيعيان ما که خداوند براى رحمت خود خلق فرمود آنانرا و مراد طاعت امام است و قمّى ره از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که مردم هميشه اختلاف دارند در دين مگر کسانى که رحم فرمود خدا بر ايشان يعنى آل محمّد و اتباعشان که فرموده و براى اين خلق فرمود آنانرا يعنى اهل رحمتى که اختلاف ندارند در دين و عيّاشى ره از امام سجّاد نقل نموده که مراد از کسانيکه اختلاف دارند از اين امّت آنانند که مخالفت نمودند با ما و بعضى از آنها با بعض ديگر اختلاف مينمايند در دين و کسانيکه مشمول رحمت الهى شدند دوستان ما هستند از اهل ايمان که خدا براى اين خلق فرمود آنها را از طينت پاک و تمام قصص انبياء سابقه که خداوند نقل فرمود آنها را براى پيغمبر خود موجبات ثبات عزم و اراده و اطمينان قلب و قدم و مزيد يقين و بصيرت و دلگرمى آنحضرت است در انجام رسالت و صبر بر اذيّت و آزار قوم و اميدوارى بوعده نصرت و ظفر بر کفار و نازل شده است در اين اخبار حقّ که وحى الهى و صدق و مطابق با واقع است و موجب اتّعاظ و تذکّر و نصح و تحذير اهل ايمان خواهد بود و در خاتمه اتمام حجّت فرموده با کفّار و فجار بآنکه امر فرموده پيغمبر خود را که بآنها بفرمايد شما بر اين حال که داريد از کفر و طغيان و کبر و عصيان باقى باشيد و هر چه ميتوانيد بکنيد و ما هم بوظيفه خودمان عمل مينمائيم و منتظر باشيد براى ما پيش آمدهاى بدرا يا براى خودتان وعده عذاب الهى را ما هم منتظر نصرت و ظفر الهى براى خودمان و يا نزول عذاب مانند امم سابقه براى شما هستيم و سلطنت عالم غيب و علم باسرار مکنونه در اين عالم بطور کلّى مخصوص بذات احديّت است و مرجع کليّه امور و باز گشت تمام موجودات بحکم مطاع و وجود مطلق او است در تمام عوالم وجود پس بايد او را ستايش و پرستش نمود و بر او توکّل و اعتماد کرد و از غير او چشم پوشيد و اميدوار نبود جز بکرم او که کافى است براى اميدوارى و چشم
جلد 3 صفحه 120
انتظارى و او غافل و بيخبر نيست از اعمال و عقائد و افکار بندگان و هر کس را بجزاى لايق و اجر مستحقّ او خواهد رسانيد در ثواب الاعمال از امام باقر عليه السّلام روايت نموده که هر کس سوره هود را در هر جمعه قرائت نمايد روز قيامت در زمره انبياء عليهم السلام محشور ميشود و گناهى براى او مشهود نميگردد و الحمد للّه رب العالمين و صلى اللّه على محمد و آله الطاهرين.
جلد 3 صفحه 121