تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ لا تَرْکَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّکُمُ النَّارُ وَ ما لَکُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِياءَ ثُمَّ لا تُنْصَرُونَ (113) وَ أَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ ذلِکَ ذِکْرى لِلذَّاکِرِينَ (114) وَ اصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (115) فَلَوْ لا کانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِکُمْ أُولُوا بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسادِ فِي الْأَرْضِ إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّنْ أَنْجَيْنا مِنْهُمْ وَ اتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا ما أُتْرِفُوا فِيهِ وَ کانُوا مُجْرِمِينَ (116) وَ ما کانَ رَبُّکَ لِيُهْلِکَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَ أَهْلُها مُصْلِحُونَ (117)
ترجمه
و ميل مکنيد بسوى آنانکه ظلم کردند پس برسد شما را آتش و نباشد براى شما از غير خدا دوستانى پس يارى کرده نشويد
و بر پادار نماز را در دو طرف روز و در ساعتهاى اوائل شب همانا کارهاى خوب مى‌برند کارهاى بد را اين پند است مر پند گيرند گانرا
و صبر کن پس همانا خدا ضايع نميکند مزد نيکوکارانرا
پس چرا نبودند از اهل عصرهاى پيش از شما صاحبان خرديکه نهى کنند از فساد در زمين مگر کمى از آنانکه نجات داديم از آنها و پيروى کردند آنانکه ظلم نمودند آنچه را متنعم شدند در آن و بودند گناه‌کاران
و نباشد پروردگار تو که هلاک کند بلدها را بستم با آنکه اهل آنها باشند اصلاح کنندگان.
تفسير
رکون بظالم ظاهرا ميل و رغبت و اعتماد و اعتناء باو است و قمّى ره فرموده و در مجمع از ائمّه عليهم السّلام نقل نموده که رکون مودّت و نصيحت و طاعت است و در کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که آنمردى است که مى‌آيد نزد پادشاه ظالم پس دوست دارد بقاء او را نادرست در کيسه خود کند و باو عطاء نمايد و عيّاشى ره از آنحضرت نقل نموده که خدا وعده خلود در آتش را نداده ولى بشما ميرسد پس نبايد رکون بظلمه نمائيد و نيست براى مسلمانان ياورانى که بتوانند دفع نمايند از ايشان عذاب را در صورت اراده الهى بلکه ناصر و معين و ياور اهل ايمان واقعا منحصر بخدا است و او کسانيرا که رکون بظالم نمودند نصرت نميفرمايد پس نبايد باميد اعانت و نصرت از ظلمه با آنها دوستى و مودّت نمود و خداوند امر فرموده است باقامه نماز در دو طرف روز و در ساعاتى از شب نزديک بروز چون زلف جمع زلفة بمعنى قربة است و در تهذيب از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که مراد از دو طرف روز نماز صبح و مغرب است و مراد از ساعات نزديک بروز از شب نماز عشاء است و عيّاشى ره از امام صادق عليه السّلام نيز اين معنى را روايت نموده است و از ابن عبّاس و غيره هم نقل شده است و گفته‌اند اينکه نماز ظهر و عصر ذکر نشده يا براى معروفيّت آندو بنماز روز است يا براى آنستکه خداوند در جاى ديگر فرموده اقم الصّلوة لدلوک الشّمس الى غسق الليل و دلوک شمس زوال آنست و جمعى از مفسّرين قائل شده‌اند که مراد از دو طرف روز نماز صبح و ظهر و عصر است و مراد از ساعات نزديک بروز از شب نماز مغرب و عشاء است و گفته‌اند
جلد 3 صفحه 115
دو طرف روز از روز است و مراد نصف اوّل و نصف آخر است و بين الطّلوعين را جزء روز محسوب نموده‌اند با آنکه ظاهر از روز عرفا از اوّل آفتاب تا غروب است و ظاهر از دو طرف چيزى دو نصف آن نيست و زوال شمس نصف روز از اوّل طلوع آفتاب تا غروب است نه نصف از اوّل طلوع فجر تا مغرب گويا حضرات خواسته‌اند نماز ظهر و عصر را داخل در حکم نمايند و راضى بخروج آندو نشده‌اند لذا اين بيان را نموده‌اند که بهيچ وجه موافقت با ظاهر آيه ندارد با آنکه اثبات شى‌ء نفى ما عدا نمى‌کند و محتمل است ترک ذکر آندو براى اثبات تأکيد جماعت باشد در نماز صبح و مغرب و عشاء و لذا خطاب به پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم شده است با آنکه مراد عامّ است چون اقامه جماعت بعهده آنحضرت بوده و اين نکته را نديدم کسى ذکر کرده باشد در هر حال آنچه از خاندان وحى و تنزيل رسيده اظهر و اقوى و امتن است و بايد دانست که کارهاى خوب مخصوصا نماز با آداب و شرائط صحّت و قبول کفّاره گناه کارهاى بد است و آثار سوء آنها را از نفس انسانى زائل و بر طرف مينمايد و در حديث نبوى مشهور است که همانا نماز تا نماز کفّاره ما بين آندو است ماداميکه شخص از معاصى کبيره اجتناب نمايد و در امالى از امير المؤمنين عليه السّلام نقل نموده که فرمود خدا محو ميکند بهر حسنه‌اى سيئه‌اى را و اين آيه را تلاوت نمود و در کافى و عيّاشى از امام صادق عليه السّلام در تفسير اين آيه نقل نموده که نماز مؤمن در شب مى‌برد آنچه را بجا آورده است از گناه در روز و نيز در مجمع و عيّاشى ره از آن حضرت نقل نموده که بدان هيچ چيز عاقبتش مضرّتر و ندامتش سريع‌تر از گناه نيست و هيچ چيز زياد طلب‌تر و زودرس‌تر بگناه از عمل خير نيست کار خوب بگناه بزرگ قديمى فراموش شده از نظر صاحبش ميرسد و آنرا از گردن او مى‌اندازد و ساقط ميکند و از نامه عملش بعد از اثبات محو مى‌نمايد اين است که خدا ميفرمايد همانا حسنات ميبرد سيّئات را اين پند است براى پند پذيران و از يکى از صادقين عليهما السّلام نقل شده که امير المؤمنين عليه السّلام فرمود حبيبم رسول خدا فرمود هيچ آيه‌اى در قرآن بيشتر از اين آيه مايه اميدوارى نيست و آيه دوّم را قرائت فرمود و فرمود اى على قسم بآن کسيکه مرا بحقّ مبعوث فرمود يکنفر از شما برميخيزد براى وضو گرفتن پس ميريزد گناهان از اعضايش و چون بدل و رويش رو بخدا ايستاد از جاى خود حرکت نکند تا از تمام گناهان خود پاک شود مانند
جلد 3 صفحه 116
روز که از مادر متولّد شده پس اگر مرتکب گناهى شود ميان دو نماز بهمين نحو نماز بعد کفّاره گناه پيش است تا پنج نماز تمام شود پس فرمود اى على مثل پنج نماز در شبانه روز براى امّت من مثل نهر آب جارى است بر در خانه هر يک چه گمان ميکند کسيکه بدنش چرک باشد و روزى پنج مرتبه در آن غسل نمايد آيا چرکى در بدنش باقى ميماند هم چنين است و اللّه نمازهاى پنجگانه براى امّت من اين دستورات از امر باستقامت در دين و آنچه بعد از آن ذکر شده موعظه و پند است از براى کسانيکه قبول موعظه و پند مينمايند يا اين اقامه نماز و بردن حسنات آثار سيّئات را موجب تذکّر و اتّعاظ است براى اهل ذکر و فکر و بايد صبر نمود بر طاعات مخصوصا اقامه نماز و دانست که خداوند اجر نيکوکارانرا بنحو اکمل عطا خواهد فرمود و چيزى از آنرا ضايع و باطل نخواهد گذارد و محتمل است مراد صبر حضرت ختمى مرتبت باشد بر آزار و اذيّت قوم و اشاره بتلافى آن حضرت از آنها باحسان و نيکى در مقابل بدى چنانچه سيره مرضيّه آن وجود مبارک بود و جاى تعجّب است از اينکه چرا در اهل هر عصرى از اعصار سابقه نبودند مردمان عاقل فاضل خير خواهى که سايرين را نهى از فساد و معصيت کنند و از برکت وجود آنها جامعه اصلاح شود و اهل آن عصر مستحقّ عذاب الهى نشوند مگر عده کمى از انبياء و اولياء و اهل ايمان بآنها که امر بمعروف و نهى از منکر مينمودند و نجات داد ايشانرا خدا در هر عصرى و سايرين که ستم کار بودند بخودشان و خلق و پيروى مى‌نمودند از شهوات و لذّات نفسانى ايکه فرو رفته بودند در آنها و مجرم و معصيت کار بودند بعذاب الهى گرفتار شدند پس بايد از حال آنها عبرت گرفت و باصلاح حال خود پرداخت چون خداوند اهل آبادى‌ها را از روى ظلم هلاک نميکند و تا مستحقّ عقوبت نشوند بر آنها عذاب نازل نمى‌فرمايد يا مراد آنستکه ايشانرا براى مختصر ظلمى که بين آنها واقع شود هلاک نميکند با آنکه جامعه در مقام اصلاح حال خودشان و بندگان خدا باشند و فساد غالب نشده باشد مانند باغبانيکه گلزارى تهيّه نموده که اگر علف هرزه کمى در آن زمين باشد آنرا واژگون نميکند ولى اگر زياد شد ناچار بايد آنرا زير و زبر نمايد و گلزار جديدى تشکيل دهد و در نهى از فساد دلالت است بر وجوب امر بمعروف و نهى از منکر چون فساد اعمّ است از فعل حرام و ترک واجب و بقيّه کنايه است از اشياء نفيسه
جلد 3 صفحه 117
شريفه‌اى که نوعا مردم آنها را ذخيره مينمايند و براى خودشان يا غير باقى ميگذارند ميگويند فلانى از بقيّه قوم است يعنى از اخيار آنها است و گفته‌اند الوابقيّة يعنى صاحبان دين و خير و برکت و تميز و معرفت و بعضى گفته‌اند مراد از آيه اخيره آنستکه خداوند بمجرّد شرک و معصيت خود قومى را هلاک نمى‌فرمايد ماداميکه بحقوق خودشان تعدّى نکنند و اين براى کمال رحمت رحمانيّه است که از حقّ خود ميگذرد و از حقّ بندگان نميگذرد لذا گفته شده است که سلطنت با کفر باقى ميماند و با ظلم باقى نميماند و در مجمع از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت نموده که اهلها مصلحون يعنى با يکديگر بانصاف رفتار مى‌نمايند ..