تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ تَفَقَّدَ الطَّيْرَ فَقالَ ما لِيَ لا أَرَى الْهُدْهُدَ أَمْ کانَ مِنَ الْغائِبِينَ «20» لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذاباً شَدِيداً أَوْ لَأَذْبَحَنَّهُ أَوْ لَيَأْتِيَنِّي بِسُلْطانٍ مُبِينٍ «21» فَمَکَثَ غَيْرَ بَعِيدٍ فَقالَ أَحَطْتُ بِما لَمْ تُحِطْ بِهِ وَ جِئْتُکَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ يَقِينٍ «22» إِنِّي وَجَدْتُ امْرَأَةً تَمْلِکُهُمْ وَ أُوتِيَتْ مِنْ کُلِّ شَيْ‌ءٍ وَ لَها عَرْشٌ عَظِيمٌ «23» وَجَدْتُها وَ قَوْمَها يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ فَهُمْ لا يَهْتَدُونَ «24»
أَلاَّ يَسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي يُخْرِجُ الْخَبْ‌ءَ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ يَعْلَمُ ما تُخْفُونَ وَ ما تُعْلِنُونَ «25» اللَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ «26»
جلد 4 صفحه 145
ترجمه
و جويا شد پرندگانرا پس گفت چيست مرا که نمى‌بينم هدهد را يا باشد از غايبان
بخدا عذاب کنم آنرا البته عذابى سخت يا بکشم آنرا يا بيايد نزد من با حجّتى روشن
پس درنگ نمود کمى پس گفت اطلاع پيدا کردم بچيزى که اطلاع پيدا نکردى بآن و آوردم برايت از سبا خبرى يقينى
همانا من يافتم زنى را که پادشاهى ميکند بر ايشان و داده شده از همه چيز و او را است تختى بزرگ يافتم
او و قومش را که سجده ميکنند براى خورشيد غير از خدا و زينت داد براى آنها شيطان کارهاشان را پس بازداشت آنها را از راه حق پس آنها راه نمى‌يابند
براى آنکه سجده نکنند براى خداوندى که بيرون ميآورد پنهان شده در آسمانها و زمين را و ميداند آنچه را پنهان ميداريد و آنچه را آشکار ميسازيد
خداوند نيست خدائى مگر او پروردگار تخت بزرگ است.
تفسير
قمى ره فرموده که حضرت سليمان وقتى که بر تخت خود مى‌نشست تمام پرندگانى که خدا مسخّر او فرموده بود ميآمدند و ببالهاى خودشان تخت و بساط آنحضرت را و هر که با او بود سايه مينمودند پس از ميان پرندگان هدهد که بفارسى شانه بسر است غائب شد و از جاى او آفتاب بدامن حضرت سليمان افتاد پس سر خود را بلند کرد و فرمود آنچه را خداوند حکايت فرمود و اين معنى را در نفحات از امام باقر عليه السّلام نقل نموده و مستفاد از قول خداوند متعال آنستکه سليمان جستجو از پرندگان نمود و هدهد را در ميان آنها نديد و بدوا فرمود چه روى داده براى من که هدهد را نمى‌بينم شايد در محلّى قرار گرفته که از نظر من مخفى گشته و بعد از اندک تأمّلى در اطراف فرمود بلکه او از غايبان درگاه ما است و بايد سياست شود و قسم ياد فرمود که عذاب کند آنرا بکندن پرش يا قرار دادنش در قفس با ناجنس خود عذاب سختى يا او را ذبح
جلد 4 صفحه 146
نمايد براى عبرت ساير پرندگان مگر دليل واضحى اقامه نمايد بر معذور بودن خود بعذر موجّهى و بعضى اوليأ تينّنى بدو نون که اول آن دو مفتوحه مشدّده است قرائت نموده‌اند و ترديد باعتبار آنستکه يکى از اين سه امر بايد محقّق شود و اين براى آن بود که حيوانات از طرف خداوند مکلف بودند باطاعت آنحضرت و سياست آنها هم موکول بنظر شريف او بود در مجمع از عياشى ره نقل نموده که ابو حنيفه از امام صادق عليه السّلام سؤال کرد که چرا حضرت سليمان از ميان پرندگان جوياى هدهد شد حضرت فرمود براى آنکه هدهد آبرا در زير زمين ميديد مانند آنکه شما روغن را در ميان شيشه مى‌بينيد پس ابو حنيفه باصحابش نگاه کرد و خنديد و حضرت فرمود چرا ميخندى عرضه داشت فدايت شوم بر شما غالب شدم فرمود چرا عرض کرد آنکه آبرا در زير زمين مى‌بيند دام را در آن نمى‌بيند تا بگردنش افتد حضرت فرمود اى نعمان آيا نشنيدى که چون بيايد قدر کور شود بصر و از روايت کافى از امام سجاد عليه السّلام استفاده ميشود که جهت غضب نمودن حضرت سليمان هدهد را اين بود که آن دلالت مينمود او را بر آب و آن پرنده‌ئى بود که خداوند باو عطا فرموده بود چيزى را که بسليمان عطا نفرموده بود با آنکه باد و مور و جنّ و انس و متمردين شياطين مطيع او بودند و اين ظاهرا براى آن بود که آنحضرت مغرور بعلم و دانش خود نشود و به بيند که حيوان ضعيفى ميداند چيزى را که او نميداند لذا حضرت سليمان درنگ نمود زمان کمى نه زياد که هدهد آمد و گفت من واقف و مطّلع شدم و احاطه پيدا کردم بچيزيکه تو احاطه و اطلاع بر آن پيدا نکردى و از شهر سبا که گفته‌اند در يمن بوده خبر قطعى و محققى براى تو آورده‌ام و بعضى سبأ بفتح همزه و بدون آن قرائت نموده‌اند و مکث بضمّ کاف نيز قرائت شده و بعضى مکث کننده را هدهد دانسته‌اند و گفته‌اند آن کمى يا در جاى نزديکى درنگ نمود و با عذر موجّه خدمت حضرت سليمان رسيد و در هر حال هدهد بعد از اظهار اطلاع عرضه داشت پادشاه اهالى آن ديار زنى است که بلقيس نام دارد دختر شراحيل بن مالک بن ريّان و خداوند تمام لوازم سلطنت را براى او جمع نموده و داراى تخت يا سلطنت بزرگى است ولى افسوس که آنها آفتاب پرستند و شيطان اين
جلد 4 صفحه 147
عمل قبيح را در نظر آنها جلوه داده و از راه راست بازداشته پس بحق راه نيافته‌اند براى آنکه سجده نکنند براى خداوندى که بيرون مى‌آورد چيزى را که مستور است از انظاره در آسمان مانند باران و چيزى را که مخفى است در زمين مانند گياه و ميداند آنچه را بندگان پنهان ميدارند و آنچه را آشکار مى‌نمايند با آنکه چنين خداوندى مستحق پرستش و ستايش است نه خورشيد که آنرا هم مانند ساير کواکب خدا از کتم عدم بعرصه وجود آورده و منوّر فرموده است و بعضى يخفون و يعلنون در هر دو بياء قرائت نموده‌اند و بعضى الا يسجدوا بتخفيف قرائت نموده‌اند و گفته‌اند الا براى تنبيه و تقدير کلام يا قوم اسجدوا است و بنظر بعيد ميآيد و بنابر قرائت معروف که الّا بتشديد است فقط لام مقدّر است يعنى شيطان بازداشت آنها را از راه حق براى آنکه سجده نکنند براى خداوند و کلام مربوط بسابق است بخلاف قرائت تخفيف که کلام مستقلى است از هدهد براى تبرّى از عمل اهل شرک يا امر خدا بخلق که بمناسبت مقام ذکر شده و بيان مراد از عرش الهى و بزرگى آن و فرقش با کرسى در آية الکرسى گذشت و البته عظمت و بزرگى آن با تخت بلقيس که گفته‌اند سى ذراع در سى ذراع در سى ذراع حجم آن بوده و از تخت حضرت سليمان بزرگتر و مزيّن‌تر قابل مقايسه نيست و ظاهرا تا اينجا کلام هدهد است و جاى سجده مستحب محتمل است اينجا باشد و محتمل است در تعلنون باشد و هر دو را فرموده‌اند.