تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ لَقَدْ آتَيْنا داوُدَ وَ سُلَيْمانَ عِلْماً وَ قالا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي فَضَّلَنا عَلى کَثِيرٍ مِنْ عِبادِهِ الْمُؤْمِنِينَ «15» وَ وَرِثَ سُلَيْمانُ داوُدَ وَ قالَ يا أَيُّهَا النَّاسُ عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّيْرِ وَ أُوتِينا مِنْ کُلِّ شَيْ‌ءٍ إِنَّ هذا لَهُوَ الْفَضْلُ الْمُبِينُ «16» وَ حُشِرَ لِسُلَيْمانَ جُنُودُهُ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ وَ الطَّيْرِ فَهُمْ يُوزَعُونَ «17» حَتَّى إِذا أَتَوْا عَلى وادِ النَّمْلِ قالَتْ نَمْلَةٌ يا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساکِنَکُمْ لا يَحْطِمَنَّکُمْ سُلَيْمانُ وَ جُنُودُهُ وَ هُمْ لا يَشْعُرُونَ «18» فَتَبَسَّمَ ضاحِکاً مِنْ قَوْلِها وَ قالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَ عَلى والِدَيَّ وَ أَنْ أَعْمَلَ صالِحاً تَرْضاهُ وَ أَدْخِلْنِي بِرَحْمَتِکَ فِي عِبادِکَ الصَّالِحِينَ «19»
ترجمه
و بتحقيق داديم داود و سليمان را دانشى و گفتند ستايش خدايرا است که برترى داد ما را بر بسيارى از بندگانش که مؤمنانند
و ميراث برد سليمان از داود و گفت اى مردمان آموخته شديم زبان پرندگان را و داده شديم از همه چيز همانا اين هر آينه مزيّتى است آشکار
و جمع کرده شد براى سليمان لشکرهايش از جنّى و آدمى و پرنده پس آنها مرتّب باز داشته ميشدند
تا وقتى که وارد شدند در وادى موران گفت مورى اى موران داخل شويد در مسکن‌هاى خود براى آنکه شکسته و پايمال نکنند شما را سليمان و لشکرهايش در حاليکه آنها درک نکنند
پس تبسّم نمود خندان از سخنش و گفت پروردگار من وادار کن مرا که شکر کنم نعمت تو را که انعام کردى بر من و بر پدر و مادرم و آنکه بجا آورم کار نيکى که بپسندى آنرا و داخل کن مرا برحمت خود در بندگانت که نيکوکارانند.
تفسير
خداوند متعال بحضرت داود و سليمان عليه السّلام علم خاصى عنايت فرمود که ظاهرا علم معارف و احکام و حکمت و قضاوت و سياست و رياست باشد و هر دو شکر و حمد خدا را بجاى آوردند براى مزيّت علمى خودشان بفضل خدا بر بسيارى از بندگان مؤمن او نه بر تمام آنها مانند پنج پيغمبر اولو العزم و اوصياء پيغمبر خاتم عليهم السلام و از اينجا معلوم ميشود فضيلت علم و شرف اهلش که آندو بزرگوار با داشتن مال و جاه و جلال و سلطنت و اقبال، بعلم و دانش خرسند بودند نه بغير آن چون علم است که سر چشمه سعادات و منشأ برکات است و حضرت داود هر چه داشت از مال و ملک و نبوّت و قضاوت باقى گذارد و حضرت سليمان آنها را بارث و وصيّت مالک و متصرّف گرديد و بمردم فرمود خداوند بما انبيا زيان پرندگانرا آموخته و از هر موجودى از موجودات دنيا براى ما بهره و نصيبى قرار داده که ميتوانيم از آن استفاده نمائيم و مسخّر خود قرار دهيم و اين تمکّن و توانائى فضيلت آشکارى است که کسى نميتواند منکر
جلد 4 صفحه 143
آن شود و اين معنى را براى اداء شکر از مواهب الهيه و اثبات نبوت خود باعجاز اظهار فرمود در جوامع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که مراد از فضل مبين سلطنت و نبوت است و در مجمع از آنحضرت نقل نموده از پدر بزرگوارش که خداوند بسليمان بن داود عطا فرمود سلطنت روى زمين از مشرق تا مغرب را در مدت هفتصد سال و شش ماه و او حکم فرما شد بر تمام اهل عالم از جن و انس و شياطين و دواب و پرندگان و درندگان و عطا فرمود باو علم بهر چيزى را و زبان هر چيزيرا و در زمان او صنايع عجيبه‌ئى بروز نمود که مشهور شد در ميان مردم و اين مراد از آيه است و از روايات متعدّده اين مقام استفاده ميشود که اين علم اختصاص بحضرت سليمان نداشته بلکه ائمه اطهار هم علم بتمام اشياء و تمام السنه دائره از انسان و حيوان و ساير موجودات حيّه دارند و جمع آورى شد براى آنحضرت لشکريان بسيارى از جن و انس و پرندگان پس آنها با نظم و ترتيب مخصوصى که مانع از تقديم و تأخير افراد و تفرقه و تزاحم آنها بود بازداشت يا سير داده ميشدند تا وقتى مشرف شدند بر وادى مورچگان مورى که گفته‌اند از آنها بزرگتر و امتيازاتى داشت و بر آنها فرمانفرما بود گفت اى موران داخل شويد در لانه‌هاى خودتان براى آنکه پايمال نکنند شما را سليمان و لشکريانش وقتى که ملتفت شما نباشند و باد صوت آن مور را وقتى که حضرت سليمان بر کرسى خود نشسته بود و در هوا سير ميکرد بگوش او رسانيد و حضرت اولا تعجب فرمود از ملاحظه کارى آن مور و تبسّم فرمود و بعدا خوشحال شد و خنديد از آنکه نسبت ظلم باو و لشکريانش نداد چون مقيّد نمود پايمال نمودن ايشان را بعدم توجه و التفات و اينکه نسبت پايمال نمودنرا باو و لشکريانش داد با آنکه آنحضرت بتوسط باد در هوا سير ميفرمود شايد بملاحظه آن باشد که لشکريان بامر حضرت سير مينمودند و اسناد فعل بسبب اقوى از مباشر است و شايد براى آن باشد که حضرت ميخواسته آنجا نزول فرمايد و آن مور متوجه شده و اين مراعات را نموده و لذا بعضى گفته‌اند عساکر آنحضرت هم با او در بساط زربفتى که اجنّه براى آنحضرت تهيه نموده بودند که يک فرسخ در يک فرسخ وسعت
جلد 4 صفحه 144
داشت جاى داشتند و باد آنرا حرکت ميداد و در کنار آن وادى که از اراضى شام يا طائف باختلاف اقوال بود ميخواستند پياده شوند و آن مور متوجه شد و اين سخن را گفت و حضرت شنيد و او را احضار کرد و فرمود مگر نميدانى من پيغمبرم و بموجودى ظلم نميکنم که اين سخن را گفتى عرض کرد ميدانم ولى منهم پادشاه اينهايم بايد ملاحظه حال آنها را بنمايم که بدون اختيار شما پايمال نشوند فرمود لشکريان من در هوا سير ميکردند و بر بساط خودشان جاى داشتند و بشما کارى نداشتند عرض کرد ميخواستم زينت و حشمت تو را نه بينند تا از ياد خدا غافل و بجمال دنيا مغرور نشوند بعد عرض کرد ميدانى خدا چرا باد را مأمور نقل بساط تو فرمود نه ملائکه را حضرت فرمود نميدانم مور عرضه داشت براى آنکه بدانى اعتبار بساط سلطنت تو بر باد است و مانند باد مى‌آيد و ميرود و در آنوقت حضرت متوجه بشکر خدا براى ادامه نعمت و اعمال صالحه براى آخرت گرديد و عرضه داشت بار الها بازدار مرا از هر امرى غير از شکر خود و وادار مرا تا شکر گزارى نمايم از نعمت علم و نبوت و سلطنت که بمن و پدرم انعام فرمودى و نعمتهائى که بمادرم کرم کردى که نعمت بمن بوده و تا آنکه بجا آورم کار نيکى را که مورد پسند و خوشنودى تو باشد چون توفيق بعمل خير هم بايد از جانب تو باشد و داخل کن برحمت خود مرا در زمره بندگان صالح خود مانند ابراهيم و اسمعيل و اسحق و يعقوب و داود پدرانم و ساير بزرگان و در بهشت با ايشان محشور فرما در حديث است که نعمت وحشى و فرارى است آنرا بشکر خود در بند کنيد و نگهدارى نمائيد و در بصائر از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که سليمان عليه السّلام داراى اسم اکبر خدا بود که وقتى به آن اسم طلب مينمود عطا ميشد و چون دعا ميکرد باجابت ميرسيد و اگر او در چنين روزى بود محتاج بما ميشد و اخبار در فضيلت آن ذوات مقدّسه بر انبياء عظام غير از حضرت ختمى مرتبت بسيار است و آنکه آنها در مشکلات باهل بيت اطهار توسل ميجستند.