تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
قالَ سَنَنْظُرُ أَ صَدَقْتَ أَمْ کُنْتَ مِنَ الْکاذِبِينَ «27» اذْهَبْ بِکِتابِي هذا فَأَلْقِهْ إِلَيْهِمْ ثُمَّ تَوَلَّ عَنْهُمْ فَانْظُرْ ما ذا يَرْجِعُونَ «28» قالَتْ يا أَيُّهَا الْمَلَأُ إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ کِتابٌ کَرِيمٌ «29» إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَ إِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ (30) أَلاَّ تَعْلُوا عَلَيَّ وَ أْتُونِي مُسْلِمِينَ (31)
قالَتْ يا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي أَمْرِي ما کُنْتُ قاطِعَةً أَمْراً حَتَّى تَشْهَدُونِ (32) قالُوا نَحْنُ أُولُوا قُوَّةٍ وَ أُولُوا بَأْسٍ شَدِيدٍ وَ الْأَمْرُ إِلَيْکِ فَانْظُرِي ما ذا تَأْمُرِينَ (33) قالَتْ إِنَّ الْمُلُوکَ إِذا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوها وَ جَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِها أَذِلَّةً وَ کَذلِکَ يَفْعَلُونَ (34) وَ إِنِّي مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِمْ بِهَدِيَّةٍ فَناظِرَةٌ بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ (35)
ترجمه
گفت زود باشد که تأمل نمائيم آيا راست گفتى يا بودى از دروغگويان
ببر اين نامه مرا پس بينداز آنرا بسوى ايشان پس روى گردان از آنها پس ببين چه مذاکره ميکنند
گفت اى جماعت همانا من افکنده شده
جلد 4 صفحه 148
بسويم نامه‌ئى سر بمهر
همانا آن از سليمان است و همانا آن بنام خداوند بخشنده مهربان است
که بلندى نکنيد بر من و بيائيد نزد من منقادان
گفت اى جماعت رأى دهيد مرا در کارم نبودم فيصل دهنده امرى را تا حاضر شويد براى من
گفتند ما صاحبان قوّه و صاحبان کار زار سختيم پس تأمل کن چه ميفرمائى
گفت همانا پادشاهان چون وارد شوند در بلدى تباه ميکنند آنرا و ميگردانند عزيزان اهلش را ذليلان و اين چنين ميکنند
و همانا من فرستنده‌ام بسوى ايشان هديه‌اى پس نگرنده‌ام بچه چيز بر ميگردند فرستادگان.
تفسير
بعد از تمام شدن کلام هدهد که در آيات سابقه بيان شد حضرت سليمان فرمود بعد از اين ما تأمل ميکنيم تا معلوم شود که تو راست گفتى يا آنکه از جمله دروغگويان بودى و تاکنون معلوم نبود و اين تعبير ظاهرا براى اشاره بآنستکه اگر کسى يک دروغ بگويد اعتبار از قولش ميرود و جزو دروغگويان حساب ميشود تا موجب اجتناب از دروغ گردد و بعد از آنکه معلوم شد هدهد راست گفته نامه‌ئى مرقوم فرمود براى دعوت آنمردم آفتاب‌پرست بدين حق که توحيد و اسلام است و هدهد را مأمور رساندن نامه بآنها فرمود و دستور داد که بعد از ايصال نامه در کنارى مخفى از انظار آنها زيست نمايد و ببيند چه مذاکره‌اى در اطراف جواب نامه مينمايند و هدهد عرضه داشت که بلقيس در عمارت محکمى است و در دسترس کسى نيست حضرت فرمود نامه را از بالاى قبه عمارت بينداز و هدهد اطاعت نمود و نامه را از روزنه‌اى انداخت در دامن بلقيس و او ترسيد و رؤساء لشگر خود را جمع نمود و بآنها گفت نامه سر بمهرى براى من انداخته شده که آن از جانب سليمان است و مضمون آن اولا آنستکه بنام خداوند بخشنده مهربان و ثانيا آنکه برترى منمائيد بر من و بيائيد نزد من با آنکه موحّد و مسلمان باشيد و گفته‌اند بناى نامه انبياء بر اختصار و دعوت بطاعت بوده و حضرت سليمان اول کسى بود که افتتاح ببسمله نمود و بعضى گفته‌اند کرامت نامه براى افتتاح آن بنام خدا بوده و بعضى گفته‌اند باعتبار فرستنده آن بود که از هر جهت بزرگوار بود ولى در جوامع از پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم نقل نموده که کرامت نامه بمهر نمودن آنست و در بعضى از روايات اشاره به اين معنى شده است و بعد از اين اظهار با آنها مشورت کرد
جلد 4 صفحه 149
و دلجوئى از آنها نمود باين بيان که تا شما حاضر براى امرى نشويد من اقدامى نکرده و نميکنم و خواست که آنها در اين باب رأى خود را اظهار نمايند و آنها در جواب اظهار داشتند ما داراى قوه و عدّه و عدّه و صاحبان شهامت و شجاعت و شدت در کار زاريم و مطيع و فرمانبردار توئيم آنچه نظر مبارک معطوف بآن شود بفرما اطاعت خواهد شد بلقيس گفت آنچه تاکنون بتجربه رسيده آنستکه پادشاهان وقتى بقهر و غلبه وارد در بلدى شوند فاسد ميکنند آنرا بقتل و غارت و خرابى و اسارت و عزيزان از مردم را خوار و ذليل مينمايند بهتک عرض و اخذ مال و غيره و خداوند تصديق فرمود بيان بلقيس را که فرمود و اينچنين ميکنند چنانچه قمى ره فرموده و بعضى آنرا جزء کلام بلقيس دانسته و تأکيد پنداشته‌اند و گفت من فعلا هديه‌ئى براى او ميفرستم و منتظر ميشوم ببينم کسانيرا که حامل هديه هستند بچه حال برميگردند و چه خبرى مى‌آورند از قبول و ردّ هديه و قمى ره فرموده که گفت اگر اين پيغمبر و از جانب خدا باشد ما طاقت مقاومت با او را نداريم چون خدا مغلوب نميشود و بهتر آنستکه من هديه‌ئى براى او بفرستم اگر پادشاه باشد مايل بدنيا ميشود و قبول مينمايد آنرا و معلوم ميشود که قدرت بر ما پيدا نمى‌کند پس حقه‌اى که در آن گوهر گرانبهائى بود فرستاد و بحامل آن دستور داد که از حضرت تقاضا نمايد که آنرا بدون آهن و آتش سوراخ فرمايد و او باين دستور عمل نمود و حضرت به کرمى امر فرمود که اين عمل را انجام دهد و داد و نخى در دهان گرفته از آن سوراخ گذراند و هدايا و تحف ديگرى هم نقل کرده‌اند با تشريفات بسيار مهمّ و مفصّلى و از آن جمله گفته‌اند پانصد غلام بلباس زنانه و پانصد کنيز بلباس مردانه بود که حضرت آنها را بعلائمى شناخت و ممتاز از يکديگر گردانيد و رئيس کسانيکه حامل هدايا بودند از اشراف بود و نامش منذر بن عمرو و همراهانش از مردمان عاقل و متين بودند.
جلد 4 صفحه 150