المیزان جلد۱۰ بخش۲
از شب اول پاييز به بعد شب رو به زيادت نهاده ، تا به اول زمستان که نقطه نهائى طول شبها است برسد، دوباره از آن شب تا شب اول بهار رو به کوتاه شدن و در نهايت برابر روز شدن مى رود، و اين جريان در مناطق جنوبى به عکس است ، در نتيجه هر زمانى که در مناطق شمالى روزها رو به بلندى باشد، در مناطق جنوبى رو به کوتاهى است ، و در عوض شبهاى آنجا به همان نسبت رو به زيادت مى گذارد.
اختلاف اول يعنى پشت سر هم در آمدن شب و روز همان عاملى است که امر ساکنين زمين را از نظر حرارت تدبير مى کند، در روز حرارت اشعه را بر روى زمين مى گستراند، و در شب سرماى ظلمت را، و اين اختلاف حرارت و برودت بادها را به دنبال مى آورد، و نيز در روز مردم را براى حرکت و تلاش در امر معاش برمى انگيزد، و در شب همه را براى استراحت و آرامش جمع مى کند، همچنانکه قرآن کريم در اين باره مى فرمايد: «و جعلنا نومکم سباتا و جعلنا الليل لباسا و جعلنا النهار معاشا».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۵
و اختلاف دوم عاملى است که فصول چهارگانه سال را ترسيم و امر آذوقه و ارزاق را تدبير مى کند همچنانکه قرآن کريم مى فرمايد: «و قدر فيها اقواتها فى اربعة ايام سواء للسائلين».
دو کلمه «نهار» و «يوم » مترادف اند، اما - بطورى که گفته شده - بين آن دو فرقى هست و آن اين است که کلمه «نهار» علاوه بر معناى روز دلالت بر گسترش نور نيز دارد، و شايد به همين جهت بوده که تنها اين کلمه در مقابل کلمه «ليل» استعمال مى شود بلکه کلمه يوم را در جائى استعمال مى کنند که عنايتى به افاده گسترش نور نداشته باشند، مثل مواردى که سخن از شمردن ايام باشد، که در چنين مقامى مى گويند: «عشرة ايام - ده روز» و «عشرين يوما - بيست روز» و... ولى گفته نمى شود «عشرة نهارات» و عشرين نهارا و...
آيه شريفه مشتمل است بر حجت تمام عيارى بر يگانه بودن خداى تعالى در ربوبيت ، براى اينکه ليل و نهار و آنچه در آسمانها و زمين آفريده حامل نظامى واحد و عمومى و متفقند، نظامى که امر موجودات زمينى و آسمانى و مخصوصا عالم انسانى را تدبير مى کند، تدبيرى واحد که اجزاء آن به يکديگر متصلند، اتصالى که بهتر از آن تصور ندارد.
اين احتمال نيز در بين هست که آيه شريفه ، در مقام احتجاج بر مساءله توحيد نباشد، بلکه در صدد تعليل جمله «يفصل الايات لقوم يعلمون » در آيه قبلى باشد، چون کلمه «ان » که خاصيت تعليل را دارد بر سر آن آمده.
و بنابراين احتمال ، مناسب تر آن است که منظور از اختلاف ليل و نهار احتمال اول باشد، نه معناى دوم ، براى اينکه همين معناى اختلاف از جمله «جعل الشمس ضياء و القمر نورا و قدره منازل» به ذهن مى رسد.
(در نتيجه معناى آيه چنين مى شود: او همان خدائى است که خورشيد را روشن و قمر را نورانى کرد، و براى قمر منزلهائى مقدر فرمود، تا عدد سالها و حساب را بدانيد... براى اينکه در اين اختلاف شب و روز که باعث پديد آمدن فصول است ، و در موجودات زمين و آسمان که حامل اين نظام عالمى هستند آياتى است براى مردمى که تقوا داشته باشند) و مناسب تر بودن اين معناى اختلاف با مطلب آيه قبل نسبت به معناى ديگر آن روشن است.
«إِنَّ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا وَ رَضوا بِالحَْيَوةِ الدُّنْيَا وَ اطمَأَنُّوا بهَا وَ الَّذِينَ هُمْ عَنْ آيَاتِنَا غَافِلُونَ أُولَئک مَأْوَاهُمُ النَّارُ بِمَا کانُوا يَکْسِبُونَ»:
از اينجا شروع شده در بيان امورى که متفرع است بر دعوت مذکور در جمله: «ذلکم اللّه ربکم فاعبدوه».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۶
امورى که سرانجام مترتب بر آن دعوت مى شود، از قبيل اينکه چه کسانى آن دعوت را مى پذيرند و چه کسانى آن را رد خواهند کرد، چه کسانى خدا را اطاعت مى کنند و چه کسانى نافرمانيش خواهند کرد.
نخست متعرض عکس العملى شده که کفار در برابر اين دعوت از خود نشان خواهند داد، و فرموده : «محققا کسانى که اميد ديدار ما را ندارند، و به زندگى دنيا راضى گشته و دل خود را با آن آرامش بخشيده اند و کسانى که اصلا از آيات ما غافلند، اينان دعوت ما را نمى پذيرند، و به خاطر همين عملکردشان در آتش، ماءوى دارند».
و در اين بيان نخست ايشان را توصيف کرد به اينکه اميدى به «لقاء خدا ندارند» و منظور از لقاء اللّه همان معاد و بازگشت به سوى خداى تعالى و زنده شدن در روز قيامت است، و ما در چند جا از اين کتاب گفته ايم که چرا قرآن کريم قيامت را «روز لقاء خدا» ناميده ، که يکى از آن موارد در سوره اعراف تفسير آيه رؤ يت است.
پس اين کفار، منکر روز جزاء هستند و معلوم است که با انکار آن روز ديگر حساب و جزائى و وعد و وعيدى و امر و نهيى بر ايشان مطرح نخواهد بود، وقتى اين مسائل براى کسى مطرح نباشد، براى او وحى و نبوت و فروعات آن که همان احکام يک دين آسمانى است نيز معنا ندارد.
و نيز معلوم است که وقتى جهان بينى يک انسان چنين باشد همه هم و غم او معطوف به زندگى مادى دنيا مى شود، چون انسان و هر موجود زنده ديگر به حکم فطرتش مى خواهد باقى بماند، و به دعوت فطرتش همه همش را صرف در اين مى کند که اولا بماند و فانى نشود، و در ثانى سعادت اين زندگيش را تاءمين نمايد.
خوب ، اگر اين انسان ، ايمانى به حيات دائمى داشته باشد حياتى که به پهناى دنيا و آخرت است که هيچ ، و اما اگر به چنين حياتى ايمان نداشته باشد قهرا هم فطريش در تلاش براى بقاء صرف همين زندگى دنيا مى شود، و به داشتن آن راضى گشته ، دلش به آرامشى کاذب ، آرامش مى يابد، و ديگر به طلب آخرت بر نمى خيزد، اين است منظور جمله: «و رضوا بالحيوة الدنيا و اطمانوا بها».
از همين جا روشن مى شود که وصف دوم ، يعنى اينکه چنين کسانى به زندگى دنيا راضى و مطمئن هستند، از لوازم وصف اول يعنى جمله «لا يرجون لقاءنا» مى باشد، و جنبه اى تفسير کننده براى آن دارد. و حرف «باء» در «بالحياة» و در «اطمانوا بها» باء سببيت است ، و چنين معنا مى دهد که منکرين لقاء خدا به سبب زندگى دنيا از لقاء خدا که همان زندگى آخرت است بى نياز شدند و آرامش خاطر يافتند.
«و الذين هم عن آياتنا غافلون » - اين جمله جنبه تفسير براى وصف قبلى دارد، چون بين آن دو تلازم هست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۷
کسى که از آخرت غافل است و آن را فراموش کرده و همواره به ياد دنيا است قهرا از آيات خدا نيز غافل خواهد بود.
فراموشى روز حساب و دلبستگى به زندگى دنيا، اساس انکار دين است
و اين آيه قريب المضمون با آيه زير است که مى فرمايد: «فاعرض عن من تولى عن ذکرنا و لم يرد الا الحيوة الدنيا، ذلک مبلغهم من العلم ان ربک هو اعلم بمن ضل عن سبيله». چون اين آيه نيز دلالت دارد بر اينکه اعراض از ذکر خدا غفلت از آيات او است ، و باعث آن مى شود که ديد آدمى کوتاه گشته ، علم او تنها در چهار ديوارى تنگ زندگى دنيا و شؤون آن دور بزند.
آرى ، کسى که از ياد خدا غافل است خواستش نيز از چهار ديوارى زندگى مادى دنيا فراتر نمى رود، و اين خود ضلالت از راه خدا است ، که در آيه زير اين ضلالت به فراموشى روز حساب تعريف شده ، مى فرمايد: «ان الذين يضلون عن سبيل اللّه لهم عذاب شديد بما نسوا يوم الحساب».
پس روشن شد که انکار لقاء اللّه و فراموشى روز حساب موجب اين است که انسان به زندگى دنيا راضى شود و به جاى آخرت بدان اطمينان و دلگرمى يافته ، علم و معرفتش و خواست و اراده اش منحصر در همين چهار چوب تنگ دنيا شود، و چون مدار و معيار بر حقيقت ذکر، است و اينکه آدمى جدا و واقعا در طلب آخرت و رضاى خدا باشد، لا جرم هيچ فرقى نيست بين آن کسى که به کلى منکر معاد و لقاء خداست و بين آن کسى که هم قولا و هم فعلا به زندگى دنيا راضى است و يا اينکه فعلا به زندگى دنيا راضى است اما لفظا قائل به معاد است.
و نيز روشن گرديد که اعتقاد به معاد يکى از اصول و پايه هائى است که استوارى دين بر آن بنا نهاده شده است ، چون با سقوط اين پايه امر و نهى و وعده و وعيد و بلکه اصل نبوت و وحى ساقط مى شود، و معلوم است که با سقوط اينها دين الهى بکلى باطل مى شود.
«اولئک ماءويهم النار بما کانوا يکسبون » - اين جمله ، جزاى آنان را بيان ميکند و مى فرمايد که جزاى اعمالى که کردند آتش جاودانه است.
«إِنَّ الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصالِحَاتِ يهْدِيهِمْ رَبهُم بِإِيمَانهِمْ...»:
اين آيه شريفه بيانگر عاقبت اءمر مؤ منين و پاداشى است که خداى تعالى در برابر پذيرفتن دعوت او و اطاعتش مى دهد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۸
مى فرمايد: آن پاداش اينست که خداى سبحان چنين کسانى را به ايمانشان هدايت مى فرمايد.
مراد از هدايت مؤمنين به ايمانشان، و رابطه بين ايمان وعمل و آثار هر يک
و معلوم است که منظور از اين هدايت ، هدايت به سوى پروردگارشان است، چون کلام ، در باره عاقبت امر کسى است که اميدوار لقاء اللّه است، همچنانکه خداى تعالى خودش فرموده: «و يهدى اليه من اناب» و مسلما ايمان اگر آدمى را هدايت مى کند، به اذن خدا به سوى خدا هدايت مى کند، و نيز اگر مؤمنين به سوى حق و يا به سوى صراط مستقيم و يا هر چيز ديگرى که قرآن کريم مشتمل بر آن است هدايت مى کنند در حقيقت به وسائل و مدارجى هدايت مى کنند که اين مدارج سرانجام منتهى به خداى تعالى مى شود، همچنانکه باز خداى تعالى فرموده: «و ان الى ربک المنتهى».
در اين آيه سؤ الى به ذهن مى رسد و آن اين است که چرا مؤمنين را به ايمان و اعمال صالحه توصيف کرده ، ولى هدايت به سوى خودش را تنها به ايمان نسبت داده؟
جوابش اين است که تنها عاملى که بنده خدا را به مقام قرب بالا ميبرد ايمان است ، و اعمال صالح در آن نقشى ندارد، تنها نقش اعمال صالح يارى ايمان و به نتيجه رساندن ايمان در بعد عمل است ، همچنانکه خداى تعالى فرموده: «يرفع اللّه الذين آمنوا منکم و الذين اوتوا العلم درجات». و در اين گفتارش ايمان و علم را عامل بلند شدن و بالا رفتن دانسته و از تاءثير عمل صالح سکوت کرده. از اين آيه روشن تر آيه زير است که مى فرمايد: «اليه يصعد الکلم الطيب و العمل الصالح يرفعه».
البته همه اينها در باره هدايت است که کار ايمان است ، و اما نعمت هاى بهشتى امرى است که اعمال صالح در آن دخالت دارد، همچنانکه اعمال زشت دخالت در انواع عذاب دارد، خداى تعالى در باره مؤمنينى که اعمال صالح دارند مى فرمايد: «تجرى من تحتهم الانهار فى جنات النعيم» و در باره کفار مى فرمايد: «اولئک ماءويهم النار بما کانوا يکسبون».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۱۹
خواننده محترم و پژوهشگر متدبر بايد توجه داشته باشد که خداى تعالى در ميان همه منازل قرب، پاداش کسانى را که به وسيله ايمان خود هدايت يافتند جنات نعيم ذکر کرده ، و در ميان همه نعمت هاى بهشتى انهارى را نام برده که در بهشت از زير آنان جارى است ، حال بايد ديد علت اين انتخاب چيست؟
ما در تفسير آيه شريفه: «صراط الذين انعمت عليهم» و در تفسير آيه شريفه: «فاولئک مع الذين انعم اللّه عليهم» گفتيم که در قرآن کريم نعمت به معناى حقيقيش همانا ولايت الهى است ، و يکى از چيزهائى که خداى تعالى اولياى مقربين خود را به آن اختصاص داده نوعى از شراب بهشت است که با نوشاندن آن شراب به ايشان احترامشان کرده، به شاءن آنان اعتناء مى نمايد، مثلا فرموده: «ان الابرار يشربون من کاس کان مزاجها کافورا عينا يشرب بها عباد اللّه يفجرونها تفجيرا».
و نيز فرموده: «ان الابرار لفى نعيم... يسقون من رحيق مختوم... عينا يشرب بها المقربون»، و اين بر خواننده گرامى است که در اينگونه آيات دقت نموده ، بعضى را با بعضى ديگر مقايسه و تطبيق کند تا شايد بتواند به بعضى از اسرار لطيف که خداى عزوجل در کلام خود به وديعت نهاده دست يابد.
محبت خالص مؤمنين به خداى تعالى ، تسبيح او، و تحيت و درود آنان به يکديگر در جنات نعيم
«دَعْوَاهُمْ فِيهَا سبْحَانَک اللَّهُمَّ وَ تحِيَّتهُمْ فِيهَا سلَامٌ وَ ءَاخِرُ دَعْوَاهُمْ أَنِ الحَْمْدُ للَّهِ رَب الْعَالَمِينَ»:
اولين کرامتى که خداى سبحان به اوليايش - يعنى همانهائى که در دلهايشان غير خدا نيست و غير خدا کسى امورشان را تدبير نمى کند - کرده اين است که دلهايشان را از محبت غير خودش پاک مى کند، تا به آنجا که غير خدا را دوست نمى دارند و جز به خدا به هيچ چيز ديگر نمى انديشند و جز در راه او قدمى بر نمى دارند.
پس اولياء خدا منزه از هر شريکى براى خدا هستند، يعنى هيچ چيز ديگر دلهاى آنان را به سوى خود نمى کشد، و از ياد خدا غافل نمى سازد، و هيچ شاغلى آنان را از پروردگارشان به خود مشغول نمى کند. و اين منزه بودن دلهايشان همان تنزيهى است که آنان نسبت به خداى تعالى دارند.
آرى، اولياء خدا، پروردگار خود را از هر چيزى که لايق به ساحت قدس او نيست منزه مى دارند، چه شريک در اسم و چه شريک در معنا، و چه نقص ، و چه عدم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۰
و نيز تسبيح آنان در باره پروردگارشان تنها تسبيح به زبان و صرف گفتن «سبحان اللّه» نيست، بلکه تسبيحشان هم به زبان ، هم به عمل و هم به قلب مى باشد، چون تسبيح اگر کمتر از اين و در مرحلهاى پايين تر از اين باشد تسبيحى آميخته با شرک است ، همچنانکه خداى تعالى فرموده : «و ما يؤمن اکثرهم باللّه الا و هم مشرکون».
و اين اولياء خدا که خداى تعالى دلهايشان را از پليدى محبت غير خود - که دل را مشغول از ذکر خدا مى سازد - پاک ساخته و از محبت خويشتن پر نموده است ، اراده نمى کنند مگر خود خدا را، چون خداى تعالى خيرى است که شرى با آن نيست ، آرى «و اللّه خير».
و نيز اولياى خدا با دلهاى مالامال از خير و سلام خود با احدى روبرو نمى شوند مگر بخير و سلام . بله، مگر آنکه طرف مقابل کسى باشد که خير و سلام را مبدل به شر و ضرر سازد، که در اين صورت اولياى خدا نيز با شر، با آنان برخورد مى کنند. همانطورى که قرآن کريم ، شفاء قلوب است براى کسانى که خواهان شفاء از آن باشند و ليکن براى ظالمين ثمرهاى جز بيشتر شدن گمراهى ندارد.
و نيز اولياى خدا و دارندگان چنين قلبى طاهر به هيچ چيز و هيچ حادثهاى بر نميخورند مگر آنکه آن را نعمتى از نعمتهاى خدا يافته ، با ديد نعمت به آن مينگرند، نعمتى که از صفات جمال خدا و معانى کمال او حکايت دارد و عظمت و جلال او را بيان مى کند، در نتيجه اگر چيزى را توصيف مى کنند - بدان جهت است که آن را يکى از نعمتهاى خدا مى بينند، و جمال خدا - در اسماء و صفاتش - را در آن چيز مشاهده مى کنند، و در هيچ چيز از پروردگار خود غافل و دستخوش فراموشى نمى شوند - قهرا اين توصيفشان از آن چيز توصيف پروردگارشان است ، به افعال و صفات جميل و در نتيجه ثنائى است از آنان بر خدا و حمدى است از ايشان براى خدا، چون حمد چيزى جز ثناء به فعل اختيارى جميل نمى باشد.
اين است وضع اولياى خداى تعالى مادام که در دنيايند، يعنى در دار عمل قرار دارند، و در امروزشان براى فردايشان جد و جهد دارند، و اما بعد از آنکه از اين خانه خارج شده ، به لقاء پروردگارشان رسيدند و خداى تعالى وعده هائى که به آنان داده بود بطور کامل به آنان داده ، و در رحمت و در دار کرامت خود جايشان داد، و در آن هنگام نورشان را تمام مى کند همان نورى را که در دنيا فقط به آنان داده بود، و قرآن کريم وضع آن روز آنان را چنين حکايت مى کند: «نورهم يسعى بين ايديهم و باءيمانهم يقولون ربنا اتمم لنا نورنا».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۱
در اين جا است که خداى تعالى شرابى طهور به آنان مى چشاند و با آن ، سريره و باطنشان را از هر شرک آشکار و پنهانى پاک مى کند، و در نور علم و يقين غرقشان مى سازد، و از اقيانوس دلشان چشمه هاى حکمت بر زبانهايشان جارى مى کند، در نتيجه نخست خداى تعالى را تسبيح و تنزيه نموده ، سپس به رفقايشان که همان انبياء و صديقين و شهداء و صالحين اند سلام مى کنند، آنگاه خدا را با رساترين وجه و به بهترين بيان حمد و تسبيح و ثنا مى گويند.
اين آن مطالبى است که دو آيه شريفه مورد بحث قابل انطباق بر آنها هست - و خدا داناتر است - اينک اين دو آيه را جمله جمله معنا مى کنيم : کسانى که ايمان آورده و اعمال صالح مى کنند «تجرى من تحتهم الانهار فى جنات النعيم»، در جنات نعيم نهرها از زير کاخشان روان است. گفتيم که در اين جمله سخن از بهشت ولايت و تطهير دلها است ، «دعويهم فيها سبحانک اللّهم»، دعوايشان در آن بهشت ها همه اين است که بارالها تو را تسبيح مى گوئيم.
و گفتيم که در اين جمله خدا را از هر نقص و حاجت و شريکى منزه مى دارند، و اين گفتارشان بر وجه حضور است ، يعنى خدا را حاضر مى بينند و تسبيحش مى گويند، چون اولياى خدا از پروردگار خود محجوب نيستند، «و تحيتهم فيها» سلام و در آنجا درودشان به يکديگر سلام است ، که اين ملاقات را به نشانه امنيت مطلق نامگذارى کردن است ، گو اينکه در دنيا نيز يکديگر را به کلمه سلام تحيت مى گويند، وليکن سلام در دنيا علامت امنيت نسبى و امنيتى اندک است ، اما در بهشت علامت امنيت مطلق است ، «و آخر دعويهم ان الحمد لله رب العالمين» آخرين مرحله کمال علم اهل بهشت بدينجا منتهى مى شود که خدا را بعد از تسبيح و تنزيه ثنا گويند.
حمد و ستايش خداى تعالى فقط از بندگان مخلص خدا بر مى آيد
در سابق در تفسير آيه شريفه: «الحمد لله رب العالمين» نيز گفتيم که هر چند هر کسى مى تواند به زبان بگويد «الحمد لله» و ليکن از آنجا که حمد، توصيف و ستودن خداى تعالى است ، هر کسى نمى تواند خداى را توصيف کند، اين کار تنها از بندگان مخلص خداى تعالى بر مى آيد، افراد انگشت شمارى که خداى تعالى آنان را براى خود خالص نموده ، و به کرامت قرب خود اختصاص داده و هيچ واسطه اى بين آنان و بين خداى تعالى نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۲
به آيه زير توجه بفرمائيد که چگونه خداى تعالى را از توصيف خلق منزه دانسته و تنها توصيف بندگان مخلص را امضاء مى کند: «سبحان اللّه عما يصفون الا عباد اللّه المخلصين».
و به همين جهت است که مى بينيم خداى عزوجل حمد کسى را در کلام مجيدش نقل نکرده الا حمد افراد انگشت شمارى از انبياى گرامش را، مانند نوح ، ابراهيم ، محمد، داوود و سليمان (عليهم صلوات اللّه). در گفتگويش با جناب نوح (عليه السلام) فرموده: «فقل الحمد لله الذى نجينا من القوم الظالمين» و از جناب ابراهيم (عليه السلام) حکايت کرده که گفت: «الحمد لله الذى و هب لى على الکبر اسمعيل و اسحق»، و در چند جا که دستوراتى به رسول اسلام (صلى اللّه عليه وآله و سلم) مى دهد مى فرمايد:
«قل الحمد لله »، و از داوود و سليمان (عليه السلام) حکايت کرده که: «و قالا الحمد لله».
همچنانکه در چند جاى کلام مجيدش حمد اهل بهشت را حکايت کرده است ، مانند: «و قالوا الحمد لله الذى هدينا لهذا» «و قالوا الحمد لله الذى اذهب عنا الحزن»، «و قالوا الحمد لله الذى صدقنا وعده» «و آخر دعويهم ان الحمد لله رب العالمين».
از آيه مورد بحث استفاده مى شود که خداى سبحان ، مؤمنين از اهل بهشت را سرانجام به بندگان مخلص خود ملحق مى سازد، پس اين آيه دلالت دارد بر وعدهاى جميل و بشارتى عظيم به مؤمنين.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۳
بحث روايتى: (روایاتی ذیل آیات گذشته)
در تفسير عياشى از يونس بن عبد الرحمان از شخصى از امام صادق (عليه السلام) روايت شده که در معناى آيه شريفه «'و بشر الذين آمنوا ان لهم قدم صدق عند ربهم» فرمود: منظور از قدم صدق ولايت است.
و در کافى به سند خود از ابراهيم بن عمر يمانى از کسى که وى نام نبرده از امام صادق (عليه السلام ) روايت کرده که در معناى آيه شريفه: «و بشر الذين آمنوا ان لهم قدم صدق عند ربهم'» فرمود: منظور رسول خدا است .
مؤلف: اين روايت را قمى در تفسيرش با ذکر سند، و عياشى در تفسيرش بدون سند از ابراهيم بن عمر از شخصى که نامش را نبرده از امام صادق (عليه السلام ) نقل کرده اند، و ظاهرا منظور امام (عليه السلام) که قدم صدق را به رسول خدا (صلى اللّه عليه وآله و سلم ) تفسير کرده اين باشد که مؤمنين مورد شفاعت رسول خدا (صلى اللّه عليه وآله و سلم ) خواهند بود.
دليل بر اين معنا روايتى است که مرحوم طبرسى در مجمع البيان آورده ، آنجا که گفته است: بعضى گفته اند منظور از قدم صدق شفاعت محمد (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) است . آنگاه اضافه کرده است که اين معنا از امام صادق (عليه السلام ) روايت شده.
و نيز دليل ديگرش روايتى است که در تفسير الدر المنثور از ابن مردويه از على بن ابى طالب (عليه السلام) نقل کرده که در تفسير جمله «قدم صدق عند ربهم» فرموده: رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم) شفيع آنان در قيامت است .
و در تفسير عياشى از زيد شحام از امام صادق (عليه السلام ) روايت شده که زيد گفت : من از امام صادق (عليه السلام) از «تسبيح» سؤال کردم. حضرت فرمود: تسبيح اسمى است از اسماء خدا و هم دعوى اهل بهشت است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۴
توضيحى درباره معناى تسبيح و حمد خداى تعالى
مولف: منظور امام از تسبيح، همين جمله «سبحان اللّه» است که ما ميگوئيم ، و معناى اسم بودنش براى خدا اين است که دلالت دارد بر منزه بودن حق تعالى .
و در کتاب اختصاص ، شيخ مفيد به سند خود از جعفر بن محمد از پدرش از جدش حسين بن على بن ابى طالب (عليه السلام ) از رسول خدا (صلى اللّه عليه وآله و سلم ) - در حديثى طولانى که حکايت گفتگوى آن جناب با مردى يهودى است - روايت کرده که: يهودى از آن جناب سؤ الهائى کرد، و رسول خدا (صلى اللّه عليه وآله و سلم ) در آن گفتگو فرمود:
وقتى بنده خدا مى گويد «سبحان اللّه» همه موجوداتى که پايين عرش هستند با او تسبيح مى گويند، و در نتيجه به گوينده ده برابر پاداش داده مى شود، و چون مى گويد: «الحمد لله» خداى تعالى از نعيم دنيا برخوردارش مى کند تا زمانى که خدا را با نعيم آخرت ديدار کند، و اين کلمه اى است که اهل بهشت آن را هنگام دخول در بهشت مى گويند، و هر سخنى در دنيا تمام و بريده مى شود مگر گفتن «الحمد لله» که قطع نمى گردد، و اين است معناى کلام خداى تعالى که فرموده: «تحيتهم يوم يلقونه سلام».
مؤلف: اينکه فرمود: و هر سخنى در دنيا تمام و بريده مى شود مگر «الحمد لله »، معنايش اين است که هر کلامى که در دنيا بکار مى رود و در راه مقاصدى استعمال مى شود، مقاصدى که عايد صاحبش مى گردد - نظير سخنانى که در مقاصد معاش و گفتگوهاى معمولى انسانها و سخنانى که در عبادات به منظور تحصيل ثواب و امثال آن گفته مى شود - همه با قطع شدن زندگى دنيا قطع مى گردد، چون بعد از دنيا ديگر خبرى از اين گونه مقاصد نيست ، نه مقاصد دنيائى در کار است و نه ديگر ثوابى مى توان تحصيل کرد، و از کلام آدمى باقى نمى ماند مگر حمد خدا و ثناى بر او، که کلام اهل بهشت در بهشت است.
و اين که فرمود: و اين است معناى کلام خداى تعالى که فرمود: «تحيتهم يوم يلقونه سلام»، معنايش اين است که تحيت در آن روز سلام مطلق است ، سلامى که مى فهماند در آنجا هر چه که هست موافق و ملائم با خواست آدمى است.
پس انسان آنچه را که اراده کند به نفع او است ، پس در بهشت ديگر به منظور بدست آوردن نتايجى هيچ سخنى استعمال نمى شود. و خلاصه ، کلام آن خاصيتى را که در دنيا دارد از دست مى دهد، تنها کلامى که در آنجا به کار مى رود ثناء بر نعمتهاى جميلى است که از ناحيه خداى تعالى مشاهده مى شود - دقت فرمائيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۵
آيات ۱۱ - ۱۴ سوره يونس
وَ لَوْ يُعَجِّلُ اللَّهُ لِلنَّاسِ الشرَّ استِعْجَالَهُم بِالْخَيرِ لَقُضىَ إِلَيهِمْ أَجَلُهُمْ فَنَذَرُ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا فى طغْيَانهِمْ يَعْمَهُونَ(۱۱)
وَ إِذَا مَس الانسنَ الضرُّ دَعَانَا لِجَنبِهِ أَوْ قَاعِداً أَوْ قَائماً فَلَمَّا کَشفْنَا عَنْهُ ضرَّهُ مَرَّ کَأَن لَّمْ يَدْعُنَا إِلى ضرٍّ مَّسهُ کَذَلِک زُيِّنَ لِلْمُسرِفِينَ مَا کانُوا يَعْمَلُونَ(۱۲)
وَ لَقَدْ أَهْلَکْنَا الْقُرُونَ مِن قَبْلِکُمْ لَمَّا ظلَمُوا وَ جَاءَتهُمْ رُسلُهُم بِالْبَيِّنَاتِ وَ مَا کانُوا لِيُؤْمِنُوا کَذَلِک نجْزِى الْقَوْمَ الْمُجْرِمِينَ(۱۳)
ثمَّ جَعَلْنَاکُمْ خَلَائف فى الاَرْضِ مِن بَعْدِهِمْ لِنَنظرَ کَيْف تَعْمَلُونَ(۱۴)
«ترجمه آیات»
و اگر خدا در فرستادن عذابشان عجله کند آنطور که در خير خود عجله دارند مرگشان فرا مى رسد (و ما نمى خواهيم چنين شود) ما کسانى را که به ما و به ديدار ما در قيامت ايمان ندارند در طغيانشان رها مى کنيم تا همچنان سرگردان باشند (۱۱)
و همين انسان (منکر ديدار ما) وقتى بلايى به جانش وارد مى شود در همه احوال چه به پهلو و چه نشسته و چه ايستاده ما را به يارى خود مى خواند، ولى همين که بلايش را دور کنيم مى گذرد و مى رود مثل اينکه اصلا بلايى به او نرسيده بود (آرى ، از ناحيه شيطان و هواى نفس ) رفتار زشت اسرافگران در نظرشان جلوه داده شده (۱۲)
در باره اقوامى که قبل از شما بودند فکر کنيد که چگونه وقتى مرتکب ظلم شدند و پيامبرانشان با معجزات به سويشان آمدند به هيچ وجه ايمان نياوردند، همه را هلاک کرديم ، آرى ما اينچنين ، کيفر مى دهيم (۱۳)
و سپس به دنبال آنان شما را جانشين آنها در روى زمين قرار داديم تا بنگريم شما چگونه عمل مى کنيد (۱۴)
«بیان آیات»
بعد از آنکه در آيات قبل دو اصل از اصول دعوت حقه اسلام يعنى توحيد و معاد را يادآور شد، و از طريق عقل فطرى بر آن دو اصل استدلال کرد، و چند خبر هم از عاقبت ايمان و سرانجام کفر به آن دو اصل را بيان نمود، اينک در اين آيات دو سؤال را مطرح نموده و از آن پاسخ مى دهد، يکى اينکه چرا خداى تعالى منکرين اين دو اصل را با اينکه در ضلالت و کور دلى خود ادامه مى دهند و سر به طغيان بر مى آورند اينقدر مهلتشان مى دهد؟ و سؤال دوم اينکه علت ضلالت و طغيان آنان چيست (و با اينکه توحيد و معاد به طريق عقل فطرى ثابت است چرا آن را نمى پذيرند ؟)
در پاسخ از اين دو سؤ ال مى فرمايد: جواب آن روشن است و جاى ابهامى در آن نيست ، چون فرستادگان خداى تعالى در هر زمانى آن را براى مردم با ادله اى روشن بيان کرده اند، چيزى که هست شيطان اعمال اين اسرافگران را در نظرشان زينت داده ، و در نتيجه از ياد قيامت غافلشان ساخته است ، و با اينکه انبياء بارها به يادشان آورده بودند باز آن را از ياد بردند.
و اما اينکه چرا خداى تعالى مهلتشان مى دهد و در نزول عذاب بر آنان عجله نمى کند ؟ جوابش اين است که مى خواهد آنان را امتحان کند تا آنچه در باطن نهفته دارند به صورت گناه بيرون بريزند، چون دنيا دار ابتلاء و امتحان است .
«وَ لَوْ يُعَجِّلُ اللَّهُ لِلنَّاسِ الشرَّ استِعْجَالَهُم بِالْخَيرِ...»:
تعجيل در هر چيز به معناى آوردن آن به سرعت و عجله است ، و استعجال به چيزى به معناى آن است که بخواهيم چيزى به سرعت و عجله حاصل شود و کلمه «العمه » به معناى حيرت شديد است.
و معناى آيه اين است که : اگر خداى تعالى در رساندن شر - که همان عذاب است - به مردم عجله مى کرد، همانطور که خود مردم در رسيدن به خير و نعمت عجله مى کنند، هر آينه عذاب را بر آنان نازل مى کرد و اجلشان را پايان مى داد و ليکن خداى تعالى در رساندن شر به آنان عجله نمى کند، و اين منکرين معاد و خارجين از ربقه دين را همچنان به حال خودشان وا مى گذارد، تا با حيرت شديدترى به طغيان خود ادامه دهند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۷
دلیل عدم شتاب خداوند در عذاب منکران معاد
و در توضيح اين مطلب مى گوييم : انسان بر حسب طبعش موجودى عجول است و در هر کارى و چيزى که خير و نفعش در آن باشد عجله مى کند، يعنى از اسباب مى خواهد که در رسيدن به نتيجه اى که او مى خواهد عجله کند، و چون سبب حقيقى هر چيزى خداى تعالى است ، پس انسان در حقيقت اين عجله را از خداى سبحان مى خواهد.
پس اين خواست بشر سنت او است ، سنتى بيجا که اساسش هواهاى نفسانى اوست ، براى اينکه اسبابى که در اين عالم دست اندرکارند در نظام خود تابع هوى و هوس انسانها نيستند، بلکه اين انسانهايند که تابع نظام جارى در عالمند، و مضطر و ناگزيرند از اينکه آن نظام را گردن نهند، چه دوست بدارند و چه کراهت داشته باشند.
و اگر سنت الهى در خلقت اشياء و پيدايش مسبب ها بدنبال اسباب شبيه به سنت بشرى بود يعنى پايه و اساسش جهل بود، و آثار و مسبب ها به عجله در دنبال سبب ها پيدا مى شد، قهرا شر که همان هلاکت بشريت به وسيله عذاب است نيز به عجله به انسان رو مى آورد، چون سبب اين شر و هلاکت بشر قائم به خود بشر است، و همراه او است، و آن عبارت است از کفر او و انکار معاد و ديدار اللّه و طغيان در زندگى دنيا، وليکن خداى تعالى در فرستادن شر عجله نمى کند آنطور که انسانها در رسيدن به خير عجله مى کنند، براى اينکه سنت او اساسش حکمت است ، بخلاف سنت بشر که اساسش بر نادانى است ، (اگر عجله مى کنند براى اين است که مى ترسند فوت شود، و اما خداى داناى به آينده و حال ترس از فوت ندارد)، به همين خاطر خداى تعالى کافران طاغى را در حيرت خودشان وا مى گذارد.
رده:تفسیر المیزان