المیزان جلد۱۰ بخش۲۴
معناى خسران نفس و اين که کفار در آخرت، «اخسرون» هستند
«أُولَئک الَّذِينَ خَسِرُوا أَنفُسهُمْ وَ ضلَّ عَنهُم مَّا کانُوا يَفْترُونَ»:
اين آيه شريفه مشتمل بر دو نکته است : يکى اينکه مى فرمايد کفار نفس خود را خاسر کردند. دوم اينکه مى فرمايد افترائى که يک عمر مرتکب آن شدند در آخرت اثرى از آن نمى يابند. اما خسران آنان دليلش اين است که آدمى مالک نيست مگر نفس خود را که البته مالکيتش نسبت به نفس خودش استقلالى نيست ، بلکه به تمليک خداى تعالى است و وقتى آدمى چيزى را براى نفس خود بخرد که مايه هلاکتش باشد، و سرمايه عمر و مال و هر چيز ديگر را بدهد و در مقابل کفر و معصيت را بخرد در اين معامله ضرر کرده و اين ضرر را خودش براى خود فراهم آورده است.
پس خسران نفس کنايه است از هلاک کردن نفس ، و اما ضلالت در افترائى که بستند علتش اين است که عقايد خرافى که داشتند دروغ بود، يعنى وهمى بود که در خارج واقعيت نداشت ، خرافاتى بود که هوا و هوسهاى دنيوى آن را در نظرشان جلوه داده بود، و با برچيده شدن زندگى دنيا و هيچ و پوچ شدن هوا و هوسها، آن اوهام و خرافات نيز جلوه و رنگ خود را مى بازد، و معلوم مى شود چيزى جز دروغ و افتراء نبوده ، در آن روز هر کسى مى فهمد که حق مبين تنها خداى تعالى بوده و آنچه را حق مى پنداشتند چيزى جز خيال نبوده است.
«لا جَرَمَ أَنهُمْ فى الاَخِرَةِ هُمُ الاَخْسرُونَ»:
از «فراء» نقل شده که گفته است : کلمه «لا جرم » در اصل به معناى کلمات «لا بد» و «لا محالة : بناچار» بوده و بعدا در معناى سوگند، استعمالى شايع يافته و به تدريج معناى کلمه «حقا» را به خود گرفته است ، و به همين جهت در جواب آن ، لام قسم آورده مى شود، يعنى گفته مى شود: «لا جرم لافعلن کذا - حقا اين کار را به يقين مى کنم ».
اهل لغت در ساختمان اين کلمه گفته اند: «جرم » - به دو فتحه - به معناى «قطع » يعنى بريدن است . و شايد در اصل در نتايج کلام استعمال مى شده مانند لفظ «لا محالة » که مى فهماند: «فلان سخنى که به وسيله من و يا فلانى گفته شده هيچ قاطعى نيست که آن سخن را قطع و باطل سازد» همچنانکه نظير اين معنا از کلمه «لا محالة » به ذهن مى آيد. و بنابراين ، معناى آيه اينطور مى شود: حقا اين خرافه پرستان در آخرت زيانکارترين افراد خواهند بود.
و وجه زيانکارتر بودنشان در آخرت - اگر فرض کنيم منظور، زيانکارتر از ساير معصيت کاران باشند - اين است که ساير گنهکاران اميد نجات دارند، اما اينها به خاطر کفر و عنادشان نفس خود را خاسر و ضايع و هلاک کردند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۸۶
در نتيجه ديگر اميدى در نجاتشان از آتش آخرت نيست همانطور که در دنيا با حفظ آن عنادى که داشتند اميدى به رستگارى و برگشتن از کفر به سوى ايمان در آنان نبود، همچنانکه قرآن کريم درباره وضع دنيايى خاسران و اينکه ايمان نخواهند آورد فرموده: «الذين خسروا انفسهم فهم لا يؤمنون».
و نيز درباره اينها که مهر بر دلها و گوشها و ديدگانشان خورده فرموده است: «و جعلنا من بين ايديهم سدا و من خلفهم سدا فاغشيناهم فهم لا يبصرون و سواء عليهم انذرتهم ام لم تنذرهم لا يؤمنون»، و نيز در اينکه چرا نمى توانند ايمان بياورند فرموده: «افرايت من اتخذ الهه هواه و اضله اللّه على علم و ختم على سمعه و قلبه و جعل على بصره غشاوة فمن يهديه من بعد اللّه».
و اگر فرض کنيم که منظور از خاسرتر بودنشان اين است که خسران آخرتشان بيش از خسران دنيايى آنان است در اين صورت وجه آن اين است که اين کفار به خاطر کفرشان و به خاطر اينکه مردم را از راه خدا جلوگيرى مى کردند و در سعادتى که دين حق براى آنان فراهم نموده بود محروم مى ساختند، قهرا هم در دنيا زيانکار شدند و هم در آخرت ، ليکن خسران آخرتشان شديدتر است ، زيرا دائمى و جاودانى است ، (براى اينکه باعث کفر و محروميت ديگران نيز شدند).
پس خسران دنيائيشان در مقايسه با خسران آخرتيشان بسيار اندک است ، و لذا قرآن کريم درباره اندک بودن خسران دنيائيشان فرموده: «کانهم يوم يرون ما يوعدون لم يلبثوا الا ساعة من نهار».
علاوه بر اين ، در آخرت اعمال از نظر نتايج ، شديدتر و مضاعف مى گردد، همچنانکه قرآن کريم فرموده: «و من کان فى هذه اعمى فهو فى الاخرة اعمى و اضل سبيلا»، حال از اين دو احتمالى که فرض کرديم کدام بهتر است؟
بايد گفت احتمال اولى بهتر است ، براى اينکه ظاهر آيه اين است که مى خواهد «اخسرين - زيانکارترين» را منحصر در آنان کرده بفرمايد: اين طايفه از تمامى طوايف گنهکار خاسرترند و نمى خواهد بفرمايد: خسران آخرتشان بيشتر از خسران دنيائيشان است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۸۷
«إِنَّ الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصالِحَاتِ وَ أَخْبَتُوا إِلى رَبهِمْ ...»:
معناى «اجابت» و مراد از اخبات مؤمنانى به سوى خدا
راغب در مفردات گفته است : کلمه «خبت » به معناى زمين مطمئن و محکم است ، و وقتى گفته مى شود: «اءخبت الرجل » معنايش اين است که تصميم گرفت به زمينى محکم برود، و يا در آن زمين پياده شد، نظير کلمه «اسهل و انجد» که به معناى «به سرزمين هموار رفت ، به بلندى رفت » مى باشد، و به تدريج در معناى نرمى و تواضع استعمال شده که در آيه «و اخبتوا الى ربهم» به همين معنا آمده.
و نيز در جمله «و بشر المخبتين » به معناى تواضع آمده ، مى فرمايد افراد متواضع را که استکبارى از عبادت خدا ندارند بشارت بده ، و نيز در جمله «فتخبت له قلوبهم » يعنى دلهايشان براى او نرم و خاشع مى گردد.
و بنابراين ، منظور از «اخبات مؤ منين به سوى خدا»، اطمينان و آرامش يافتنشان به ياد او و تمايل دلهايشان به سوى او است ، بطورى که ايمان درون دلشان متزلزل نگشته ، به اين سو و آن سو منحرف نشوند و دچار ترديد نگردند، همانطور که زمين محکم اين چنين است ، و اشيائى را که بر گرده خود دارد نمى لغزاند.
بنابراين ، وجهى نيست براى گفتار آن مفسر که گفته : اصل جمله «اخبتوا الى ربهم » «اخبتوا لربهم» بوده ، زيرا نکته اى که در معناى اطمينان هست نکته اى است که بايد با حرف «الى» متعدى شود، نه با حرف «لام ».
وصف «و اخبتوا الی ربهم»، به طايفه خاصى از مؤمنان اشاره دارد
در اين آيه خداى تعالى ايمان و عمل صالح را مقيد کرده به اخبات ، و اين دلالت دارد بر اينکه منظور از اين مؤمنين عموم دارندگان ايمان نيست ، بلکه طايفه خاصى از مؤ منين است ، و آن افراد خاصى از مؤمنين هستند که اطمينان به خدا دارند و داراى بصيرتى از ناحيه پروردگار خويشند، و اين خصوصيت همان است که ما در صدر آيات در تفسير جمله «افمن کان على بينة من ربه ...» آورده و گفتيم : اين آيات ما بين دو طايفه خاص از مردم مقايسه مى کند، يکى آنهايى که اهل بصيرت الهى اند، و يکى آنهايى که چشم بصيرت خود را از دست داده اند.
از اينجا فساد گفتار بعضى از مفسرين روشن مى شود که گفته اند: اين هفت آيه ، يعنى آيه «افمن کان على بينة من ربه - تا جمله - افلا تذکرون » بيان حال دو طايفه از مردم است ، يکى آنها که به قرآن کفر ورزيدند، و ديگرى همه آنهائى که به آن ايمان آوردند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۸۸
«مَثَلُ الْفَرِيقَينِ کالاَعْمَى وَ الاَصمِّ وَ الْبَصِيرِ وَ السمِيع هَلْ يَستَوِيَانِ مَثَلاً أَ فَلا تَذَکَّرُونَ»:
کلمه «مثل » به معناى وصف است ، ولى بيشتر در مثلهاى رايج در بين مردم استعمال مى شود و آن اين است که معنايى از معانى پوشيده و مخفى از ذهن شنونده را با امرى محسوس و يا نزديک به محسوس برايش بيان کنى تا ذهنش با آن معناى پنهان و دقيق انس پيدا کند و فهمش از آن امر محسوس به آن امر معقول که مقصود گوينده است منتقل گردد. و منظور از «دو فريق » همان کسانى اند که حالشان را در آيات قبلى بيان کرده بود، و بقيه الفاظ آيه روشن است .
بحث روايتى: (روایاتی ذیل آیات گذشته)
در کافى به سند خود از احمد بن عمر خلال روايت کرده که گفت : من از امام ابو الحسن (عليه السلام ) از اين کلام خداى عزوجل پرسيدم که مى فرمايد: «افمن کان على بينة من ربه و يتلوه شاهد منه».
فرمود: آن شاهدى که از خود رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم) بود على اميرالمؤمنين (عليه السلام) بود، و رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) خودش داراى بينه اى از ناحيه پروردگارش بود.
و شيخ صدوق در اءمالى به سند خود از عبدالرحمن بن کثير از جعفر بن محمد از پدرش از جدش على بن الحسين از حسن بن على (عليهم السلام ) روايت کرده که آن حضرت در ضمن خطبه اى طولانى که در حضور معاويه ايراد فرمود، اين جمله را فرمود که:
سرانجام امور و گذشت روزگار بدينجا منتهى شد که خداى عزوجل محمد (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) را مبعوث به نبوت کرد، و او را براى رسالت برگزيد و کتابش را بر او نازل کرد، و سپس ماءمورش کرد به اينکه بشر را به سوى خداى عزوجل دعوت کند، همينکه دعوت را آغاز کرد پدرم اولين کسى بود که دعوت خدا و رسول را لبيک گفت و اولين کسى بود که ايمان آورد و خدا و رسولش را تصديق نمود، خداى عزوجل نيز از اين معنا خبر داده آنجا که مى فرمايد: «افمن کان على بينة من ربه و يتلوه شاهد منه». پس اعلام کرد که رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم) داراى بينه اى از ناحيه پروردگار است ، و پدرم آن کسى است که پيرو او و شاهدى است از خود او...
مؤلف : کلام حسن بن على (عليهم السلام ) بهترين شاهد است بر آنچه ما در معناى آيه آورديم ، و گفتيم که منظور حسن بن على (عليهم السلام ) از شاهد بودن پدر بزرگوارش از باب انطباق است.
و در بصائر الدرجات با ذکر سند از اصبغ بن نباته روايت آورده که گفت : امير المؤمنين (عليه السلام) فرمود: اگر مى گذاشتند زمام حکومت را به دست بگيرم ، در بين اهل تورات با توراتشان و در بين اهل انجيل با انجيلشان و در بين اهل قرآن با قرآنشان حکم مى کردم ، حکمى که با درخشندگى به سوى خدا بالا برود. به خدا سوگند هيچ آيه اى از کتاب خدا در شب و يا در روز نازل نشده مگر آنکه مى دانم در حق چه کسى نازل شده و هيچ انسانى نيست که سرش با تيغ تراشيده شده مگر آنکه آيه اى از کتاب خدا درباره اش نازل شده که يا او را به سوى بهشت سوق مى دهد و يا به سوى آتش.
وقتى سخن امام بدينجا رسيد مردى برخاست و عرضه داشت : يا امير المؤمنين! آن کدام آيه قرآن است که در حق خودت نازل شده ؟ فرمود آيا اين قول خداى تعالى را نشنيده اى که مى فرمايد: «افمن کان على بينة من ربه و يتلوه شاهد منه »، پس رسول اللّه (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) بر بينه اى از پروردگارش بود، و من شاهدى براى او و از خود اويم.
مؤلف : اين معنا را مفيد، نيز در امالى خود با ذکر سند نقل کرده . و در کشف الغمه بدون ذکر سند از عباد بن عبداللّه اسدى از آن حضرت (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) نقل کرده. عياشى نيز در تفسيرش بدون ذکر سند از جابر از عبد اللّه بن يحيى از آن حضرت روايت کرده.
و همچنين ابن شهرآشوب از طبرى و او به سند خود از جابر بن عبداللّه از آن جناب ، و همچنين از اصبغ و از زين العابدين و امام باقر و امام صادق (عليه السلام ) از آن جناب (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) نقل کرده است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۹۰
و در الدرالمنثور است که ابن ابى حاتم و ابن مردويه و ابو نعيم در کتاب «المعرفة » از على بن ابى طالب (عليه السلام ) روايت کرده اند که گفت : هيچ مردى از قريش نيست مگر آنکه چند آيه از قرآن درباره اش نازل شده. مردى از آن جناب پرسيد در حق خودت چه آيه اى نازل شده ؟
فرمود: مگر سوره هود را نخوانده اى آنجا که مى فرمايد: «افمن کان على بينة من ربه و يتلوه شاهد منه »، رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) بر بينه اى از پروردگارش بود و من شاهدى از او.
مؤلف : و در تفسير برهان از تفسير ثعلبى نقل کرده که او به سند خود از شعبى با حذف اسناد از على (عليه السلام ) نظير اين حديث را نقل کرده است.
و در همان کتاب از ابن مغازلى و او با حذف سند از عباد بن عبد اللّه از على (عليه السلام ) نظير آن را روايت کرده و همچنين از «کنوز الرموز» تاءليف رسعنى مثل آن را آورده.
و در الدرالمنثور آمده که ابن مردويه از طريقى ديگر از على (عليه السلام ) روايت کرده که فرمود: رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) آيه «افمن کان على بينة من ربه » را تلاوت کرده و فرمودند: منظور منم ، و منظور از جمله «و يتلوه شاهد منه » على است.
مؤلف : و در تفسير برهان از ابن مغازلى نقل کرده که در تفسير اين آيه نظير اين روايت را از رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) آورده.
و در تفسير برهان از ابن مغازلى نقل کرده که وى به سند خود از على بن حابس روايت کرده که گفت : من به اتفاق ابو مريم بر عبداللّه بن عطاء وارد شديم . ابو مريم گفت : آن حديثى را که قبلا از ابى جعفر براى ما نقل کردى اينک بار ديگر حديث کن.
ابن عطاء گفت : من نزد ابى جعفر نشسته بودم که ناگهان پسر عبداللّه بن سلام از آنجا گذشت ، پرسيدم : فدايت شوم ! اين پسر همان کسى است که علم کتاب نزد او است؟ فرمود: نه ، ولى آن کسى که علم کتاب نزد او است صاحب شما (آن کسى که شما به وى محبت مى ورزيد) على بن ابى طالب است ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۹۱
که آياتى از کتاب خدا درباره اش نازل شده ، از آن جمله آيه «و من عنده علم الکتاب » و آيه «افمن کان على بينة من ربه و يتلوه شاهد منه »، و آيه «انما وليکم اللّه و رسوله و الذين آمنوا» است.
و در همان کتاب از ابن شهر آشوب از حافظ ابو نعيم به سه طريق از ابن عباس روايت کرده که گفت : من از على (عليه السلام ) شنيدم که گفت : کلام خداى تعالى که مى فرمايد: «افمن کان على بينة من ربه و يتلوه شاهد منه » رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم ) بر بينه بود و من آن شاهدم.
و نيز در همان کتاب از موفق بن احمد روايت آورده که گفت : ابن عباس در تفسير اين کلام خداى تعالى که مى فرمايد: «افمن کان على بينة من ربه و يتلوه شاهد منه » گفت : او على است ، که شهادت مى دهد بر نبوت رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم )، و از خود او نيز هست.
مؤلف : صاحب تفسير برهان اين روايت را از ثعلبى که وى در تفسير خود با حذف سند از ابن عباس آورده نيز نقل کرده ، و ابن عباس در آن روايت کلمه «خاصة » را اضافه کرده ، يعنى گفته : اين آيه تنها در خصوص على (عليه السلام ) نازل شده.
رد سخن مغرضانه صاحب المنار
مؤلف : صاحب المنار در تفسير اين آيه وقتى معانى شاهد را ميشمارد، ميگويد: يکى ديگر از معانى شاهد در اين آيه على (عليه السلام ) است ، البته اين روايت را شيعه نقل مى کند و «شهادت » را به امامت تفسير ميکند. و روايت شده که از على (عليه السلام ) وقتى از اين معنا سؤ ال شد، انکار کرد، و شاهد را تفسير کرد به زبان رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله و سلم).
دشمنان شيعه نيز در مقابل شيعه روايت آورده اند که منظور از شاهد ابوبکر است ، و اين دو، يعنى هم روايت شيعه و هم روايت دشمنان شيعه از باب تفسير به هوى و هوس است.
اما اينکه گفت «اين روايت را شيعه نقل مى کند» صرف تهمت است ، زيرا خواننده محترم توجه کرد که راويان سنى اين روايت بيشتر از راويان شيعه است . و اما اينکه گفت «تفسير آيه به وسيله شيعه مثل تفسير اهل سنت به ابى بکر از باب تفسير به هوى و هوس است» در پاسخش کافى است بار ديگر تفسيرى که ما براى آيه کرديم از نظر بگذرانى و ببينى آيا تفسير ما تفسير به هوى و هوس بوده يا نه؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۹۲
و در کافى به سند خود از زيد شحام از امام صادق (عليه السلام ) روايت کرده که گفت : به آن جناب عرض کردم : نزد ما مردى هست که او را کليب مى نامند، هيچ حديثى از ناحيه شما به ما نمى رسد مگر آنکه او به محض شنيدن ميگويد: من تسليمم ، و لذا اسم او را «کليب تسليم » گذاشته ايم.
حضرت چون اين را شنيد براى کليب طلب مغفرت کرد، آنگاه فرمود: هيچ مى دانيد تسليم چيست ؟ همه ساکت مانده و پاسخى نداديم ، فرمود: به خدا سوگند تسليم همان اخباتى است که در کلام خداى تعالى آمده آنجا که فرموده : «الذين آمنوا و عملوا الصالحات و اخبتوا الى ربهم ».
مؤلف : نظير اين روايت را عياشى در تفسيرش و کشى و همچنين صاحب بصائر از ابى اسامة ، زيد شحّام از آن جناب (عليه السلام ) نقل کرده اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۹۳
آيات ۲۵ - ۳۵ سوره هود
وَ لَقَدْ أَرْسلْنَا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ إِنى لَکُمْ نَذِيرٌ مُّبِينٌ(۲۵)
أَن لا تَعْبُدُوا إِلا اللَّهَ إِنى أَخَاف عَلَيْکُمْ عَذَاب يَوْمٍ أَلِيمٍ(۲۶)
فَقَالَ الْمَلاُ الَّذِينَ کَفَرُوا مِن قَوْمِهِ مَا نَرَاک إِلا بَشراً مِّثْلَنَا وَ مَا نَرَاک اتَّبَعَک إِلا الَّذِينَ هُمْ أَرَاذِلُنَا بَادِى الرَّأْىِ وَ مَا نَرَى لَکُمْ عَلَيْنَا مِن فَضلِ بَلْ نَظنُّکُمْ کَاذِبِينَ(۲۷)
قَالَ يَا قَوْمِ أَ رَأیتُمْ إِن کُنت عَلى بَيِّنَةٍ مِّن رَّبى وَ ءَاتَاخ رَحْمَةً مِّنْ عِندِهِ فَعُمِّيَت عَلَيْکمْ أَ نُلْزِمُکُمُوهَا وَ أَنتُمْ لهََا کَارِهُونَ(۲۸)
وَ يَا قَوْمِ لا أَسئَلُکمْ عَلَيْهِ مَالاً إِنْ أَجْرِى إِلا عَلى اللَّهِ وَ مَا أَنَا بِطارِدِ الَّذِينَ ءَامَنُوا إِنَّهُم مُّلَاقُوا رَبهِمْ وَ لَکِنى أَرَاکم قَوْماً تجْهَلُونَ(۲۹)
وَ يَا قَوْمِ مَن يَنصرُنى مِنَ اللَّهِ إِن طرَدتهُمْ أَ فَلا تَذَکرُونَ(۳۰)
وَ لا أَقُولُ لَکُمْ عِندِى خَزَائنُ اللَّهِ وَ لا أَعْلَمُ الْغَيْب وَ لا أَقُولُ إِنى مَلَکٌ وَ لا أَقُولُ لِلَّذِينَ تَزْدَرِى أَعْيُنُکُمْ لَن يُؤْتِيهُمُ اللَّهُ خَيراً اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا فى أَنفُسِهِمْ إِنى إِذاً لَّمِنَ الظالِمِينَ(۳۱)
قَالُوا يَا نُوحُ قَدْ جَادَلْتَنَا فَأَکثرْت جِدَالَنَا فَأْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِن کنت مِنَ الصادِقِينَ(۳۲)
قَالَ إِنَّمَا يَأْتِيکُم بِهِ اللَّهُ إِن شاءَ وَ مَا أَنتُم بِمُعْجِزِينَ(۳۳)
وَ لا يَنفَعُکمْ نُصحِى إِنْ أَرَدت أَنْ أَنصحَ لَکُمْ إِن کانَ اللَّهُ يُرِيدُ أَن يُغْوِيَکُمْ هُوَ رَبُّکُمْ وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ(۳۴)
أَمْ يَقُولُونَ افْترَاهُ قُلْ إِنِ افْترَيْتُهُ فَعَلىَّ إِجْرَامِى وَ أَنَا بَرِئٌ مِّمَّا تجْرِمُونَ(۳۵)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۹۴
«ترجمه آیات»
ما نوح را نيز به اين پيام فرستاده بوديم که اى مردم من براى شما بيم رسانى روشنم (۲۵)
تهديدتان مى کنم - که زنهار! جز اللّه را بندگى نکنيد، که بر شما از عذاب روزى دردناک مى ترسم (۲۶)
بزرگان کفار قومش (در پاسخ ) گفتند ما تو را جز بشرى مثل خود نمى بينيم و ما نمى بينيم که تو را پيروى کرده باشند، مگر افراد اراذل و فرومايه اى از ما که راءيى نپخته دارند، و اصلا ما هيچ برترى در شما نسبت به خود نمى بينيم ، بلکه بر عکس ، شما مسلمانان را مردمى دروغگو مى پنداريم (۲۷)
- نوح در پاسخ آنان - گفت : اى قوم شما که مى گوييد من بشرى چون شمايم و فرستاده خدا نيستم ، به من خبر دهيد اگر فرضا از ناحيه پروردگارم معجزه اى دال بر رسالتم داشته باشم ، و او از ناحيه خودش رحمتى به من داده باشد که بر شما مخفى مانده ، آيا من مى توانم شما را به پذيرش آن مجبور سازم ، هر چند که از آن کراهت داشته باشيد؟ (۲۸)
و اى مردم ! من در برابر نبوت از شما مالى درخواست ندارم ، چون پاداش من جز به عهده خدا نيست ، و من هرگز افرادى را که ايمان آورده اند - و شما آنان را اراذل مى خوانيد، به خاطر شما- از خود طرد نمى کنم ، چون آنان پروردگار خود را ديدار مى کنند - حسابشان با خدا است نه با من - ولى شما را قوم جاهلى مى بينم (۲۹)
و اى مردم ! اگر فرضا آنان را طرد کنم چه کسى از عذاب خدا، ياريم مى کند، چرا متذکر نمى شويد؟(۳۰)
و اما اينکه گفتيد: من اصلا هيچ برترى از شما ندارم ، من آن برترى که در نظر شما است ندارم چون - نمى گويم خزينه هاى زمين و دفينه هايش مال من است - از سوى ديگر از نظر معنويت هم برترى ندارم - و نمى گويم غيب مى دانم ، و نيز نمى گويم من فرشته ام ، و درباره آنهايى که در چشم شما خوار مى نمايند - و خدا بهتر داند که در ضمائر ايشان چيست ، - نمى گويم هرگز خدا خيرى به ايشان نخواهد داد، چون اگر چنين ادعائى بکنم ، از ستمکاران خواهم بود(۳۱)
گفتند اى نوح ! - عمرى است که - با ما بگو مگو مى کنى ، و اين بگو مگو را از حد گذراندى ، - کار را يکسره کن - اگر راست مى گوئى آن عذابى را که همواره به ما وعده مى دادى بياور(۳۲)
نوح گفت : تنها خدا است که اگر بخواهد آن را بر سرتان مى آورد، و - اگر خواست بياورد - شما نمى توانيد از آمدنش جلوگيرى کنيد(۳۳)
همچنانکه اگر او بخواهد گمراهتان کند، نصيحت يک عمر من به شما هر چه هم بخواهم نصيحت کنم سودى به حالتان نخواهد داشت ، پروردگار شما اوست ، و به سوى او باز مى گرديد(۳۴)
نه ، مساءله اين نيست که تو و پيروانت مال دنيا نداريد، - و يا چنين و چنان نيستيد - بلکه علت و بهانه واقعى آنها اين است که مى گويند: دعوت تو، از خدا نيست ، و به خدا افترا بسته اى ، بگو اگر افترايش بسته باشم جرمش به عهده من است ، ولى من عهده دار جرمهايى که شما مى کنيد نيستم (۳۵)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۹۵
«بیان آیات»
در اين آيات متعرض قصص انبياء (عليهم السلام ) شده ، و نخست داستان نوح را آورده و بعد از آن سرگذشت جماعتى از انبياء که بعد از نوح (عليه السلام ) آمدند را ذکر کرده مانند هود و صالح و ابراهيم و لوط و شعيب و موسى (عليه السلام ) و داستان نوح را به چند فصل تقسيم کرده که در فصل اول ، احتجاج هايى را که نوح (عليه السلام ) با قوم خود در مساءله توحيد داشته آورده ، چون بطورى که خداى تعالى در کتاب مجيدش ذکر کرده ، آن جناب اولين پيغمبرى است که براى دين توحيد بر عليه بت پرستى قيام کرده.
(مؤ لّف رحمة اللّه عليه بقيه فصول را نام نبرده ، و به نظر مى رسد که فصل ديگر سخنان نوح استدلال بر مساءله نبوت ، و فصل کوتاه ديگرى بطور اشاره استدلال بر مساءله معاد باشد، و در توحيد)، بيشتر احتجاج هايى که قرآن کريم از آن جناب نقل کرده ، از باب مجادله «بالّتى هى احسن - مجادله به بهترين طريق » مى باشد.
البته بعضى از آن احتجاج ها جنبه موعظه و اندکى از آنها جنبه حکمت دارد، (و اين نص قرآن بيانگر اين حقيقت است که نوح (عليه السلام ) دستورى را که خداى تعالى به پيامبر اسلام داد که «در راه پروردگارت هم از راه حکمت دعوت کن و هم از راه موعظت و هم از راه جدال به بهترين وجه » عمل مى کرده است ). که متناسب با تفکر انسانهاى اولى و با فکر ساده قديميان و مخصوصا ساده انديشى هايشان در مسائل اجتماعى مى باشد.
«وَ لَقَدْ أَرْسلْنَا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ إِنى لَکُمْ نَذِيرٌ مُّبِينٌ»:
در قرائت معروف ، کلمه «انى » با کسره همزه قرائت شده و بنابراين قرائت ، چيزى از ماده «قول » در تقدير گرفته شده که در نتيجه قرائت تقدير آيه : «و لقد ارسلنا نوحا الى قومه فقال انى لکم نذير مبين » است ، يعنى ما نوح را به سوى قومش فرستاديم ، پس او گفت من براى شما بيم رسانى روشنم .
بعضى از قاريان ، اين کلمه را با فتحه همزه خوانده اند که بنابراين قرائت ، حرف «باء» در تقدير گرفته شده و تقدير کلام : «بانى لکم ...» است ، و معنايش اين است که : ما نوح را به سوى قومش فرستاديم به اينکه من براى شما نداگرى روشنم ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۹۶
و اين جمله يعنى جمله «انى لکم نذير مبين » چه به آن قرائت و چه به اين قرائت بيانى است اجمالى براى فهماندن اينکه نوح (عليه السلام ) چه رسالتهايى داشته و آنچه داشته و از ناحيه پروردگارش رسانده ، انذارهايى روشن بوده ، پس خود آن جناب قهرا نذيرى مبين بوده است.
پس همانطور که اگر مى گفت : اى مردم آنچه من به شما خواهم گفت انذارى مبين است ، با بيانى اجمالى و کوتاه ترين بيان فهمانده بود که رسالتش چه جنبه اى دارد، حالا هم که گفته : من نذيرى مبين هستم ، همان اجمال را رسانده است ، با اين تفاوت که در اين تعبير يک نکته اضافى نيز هست و آن بيان وضع خودش است که فهمانده خيال نکنيد من همه کاره عالمم ، نه ، من تنها پيام و رسالتى از ناحيه خداى تعالى - همه کاره عالم - دارم ، و آن اين است که شما را از عذاب او انذار کنم . و خلاصه آن نکته اين است که من تنها يک نامه رسان و يک واسطه هستم.
«أَن لا تَعْبُدُوا إِلا اللَّهَ إِنى أَخَاف عَلَيْکُمْ عَذَاب يَوْمٍ أَلِيمٍ»:
اين جمله بيان ديگرى است براى آن رسالتى که در جمله : «انى لکم نذير مبين » آورده بود، که برگشت هر دو وجه به يک چيز است . و کلمه «ان » در جمله «ان لا تعبدوا» به هر حال تفسيرى است ، و معناى جمله اين است که رسالت من «لا تعبدوا - عبادت نکنيد» است ، رسالتم اين است که شما را از راه انذار و تخويف ، از عبادت غير خداى تعالى نهى کنم.
پس نظر ما اين شد که جمله «ان لا تعبدوا...» تفسير است براى جمله «انى لکم نذير مبين »، ولى بعضى از مفسرين آن را بدل آن جمله و يا مفعول کلمه «مبين » گرفته اند که بنا بر بدليت معنا چنين مى شود: «و لقد ارسلنا نوحا الى قومه ان لا تعبدوا...»، و بنابر مفعول بودن چنين مى شود: «انى لکم نذير مبين ان لا تعبدوا - من براى شما بيم دهنده بوده و بيانگر اين هستم که غير خدا را نپرستيد» و شايد سياق آيه از ميان اين سه وجه قول ما را تاءييد کند.
و ظاهرا منظور از عذاب يوم عظيم عذاب انقراض باشد، نه خصوص عذاب آخرت و نه مطلق عذاب ، - اعم از عذاب آخرت و عذاب انقراض - دليل بر اين گفتار ما يکى از پاسخهايى است که در همين آيات ، قوم نوح به آن جناب داده و گفتند: «يا نوح قد جادلتنا فاکثرت جدالنا فاءتنا بما تعدنا ان کنت من الصادقين قال انما ياءتيکم به اللّه ان شاء»، و ظاهر اين گفت و شنود اين است که منظور از عذاب ، عذاب انقراض است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۹۷
پس معلوم مى شود نوح (عليه السلام ) قوم خود را دعوت مى کرده به اينکه از پرستش بتها دست بردارند، و تهديدشان مى کرده به روزى که عذابى اليم از ناحيه خدا بر سرشان آيد، و اگر فرمود: عذاب روزى که آن روز اليم - مولم و دردناک - است ، با اينکه خود عذاب مولم است ، در حقيقت از باب توصيف ظرف - يوم - است به صفت مظروف آن - يعنى عذاب -.
با بيانى که گذشت جلو اشکالى که بعضى کرده اند گرفته مى شود، و آن اين است که گفته اند: با اينکه عذاب مشرکين قطعى است ، چرا نوح (عليه السلام ) گفته : من مى ترسم عذاب بر شما نازل شود، با اينکه ترسيدن ، مخصوص خطر محتمّل است نه خطر قطعى ، (زيرا نوح خود را معرفى کرد به اينکه من فقط يک واسطه هستم ، و واسطه نمى تواند بطور قطع از آمدن عذاب خبر دهد، چون عذاب به دست او نيست ، و از نظر او يک خطر محتمّل است نه يک خطر قطعى و حتمى).
انگيزه بت پرستى قوم نوح «ع» و محاجه آن جناب با آنان در سطح فهمشان
و کوتاه سخن اينکه نوح (عليه السلام ) مردم را به توحيد و وحدانيّت خداوند سبحان دعوت مى کرد و آنان را از عذاب اليم مى ترساند، و بدين جهت مى ترساند که ايشان بت مى پرستيدند، و انگيزه بت پرستيشان اين بود که از خشم بتها مى ترسيدند، نوح در مقام مقابله با آنان برآمد به اينکه اين اللّه سبحان است که خالق شما و مدبّر شؤون زندگى شما و امور معاش شما است ، و براى همين منظور هم آسمانها و زمين را آفريد، خورشيد را تابنده و قمر را نورانى کرد، بارانها را از آسمان بارانيد، زمين را رويانيد و باغها را ايجاد کرده و نهرها را به جريان در آورد، که اين بيانات نوح را خداى تعالى در سوره نوح حکايت کرده.
و چون اللّه سبحان چنين خدائى است و چون او پروردگار شما است ، پس بايد تنها از او بترسيد، و به انگيزه ترستان تنها او را بپرستيد.
و اين حجت در حقيقت حجتى است برهانى که اساس آن يقين است ، و ليکن از نظر قوم نوح که گفتيم مردمى ساده لوح و قديمى بودند برهانى جدلى رسيد، چون به خاطر ساده نگريشان اين دلواپسى را داشتند که نکند خداى تعالى آنان را به خاطر مخالفتشان مورد خشم قرار دهد.
آرى بت پرستان نيز خداى تعالى را ولى امر خود و اصلاح کننده شؤون خود مى دانند، و امر او را با امر اولياى بشرى ، يعنى آنهائى که به پائين تر از خود حکومت مى کنند مقايسه نموده و فکر مى کردند همانطورى که بايد در برابر کدخدا و يا شاه سر تسليم فرود آورد، و در برابر آنان خضوع نموده و تسليم اراده آنان شد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۰ صفحه ۲۹۸
و اگر کسى از خضوع در برابر آنان و تسليم در برابر اراده آنان استکبار بورزد، بر او خشم مى گيرند و او را به خاطر تمردش عقاب مى کنند، بايد به همين قياس خداى تعالى و يا اربابى که امور عالم و ولايت نظام جارى در آن به آنها ارجاع شده را راضى نگه بداريم ، و به منظور خاموش کردن آتش خشم او عبادتش کنيم و به درگاهش تقرّب بجوئيم ، يعنى مثلا قربانى و نذر و نياز و انحاء ديگر عبادات تقديمش بداريم .
رده:تفسیر المیزان