المیزان جلد۱۱ بخش۳۵
اشاره به سه عملکرد رحم، در ايام حمل، در آيه شريفه
«اللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَحْمِلُ کُلُّ أُنثى وَ مَا تَغِيضُ الاَرْحَامُ وَ مَا تَزْدَادُ وَ کُلُّ شئٍ عِندَهُ بِمِقْدَارٍ»:
راغب در مفردات مى گويد: ماده «غاض»، هم لازم استعمال مى شود و هم متعدى. هم گفته مى شود: «غَاضَ الشَّئ: فلان چيز ناقص شد». و هم گفته مى شود: «غَاضَهُ غَيرُهُ: فلان چيز را ناقص کردند».
در قرآن کريم هم، به هر دو نحو آمده که مى فرمايد: «وَ غِيضَ المَاءُ: آب ناقص شد». «وَ مَا تَغِيضُ الأرحَامُ: آنچه رحم ها ناقص مى کند - يعنى آن را فاسد مى سازد، و به صورت آبى در مى آورد که به زمين فرو می رود».
و کلمۀ «غِيضَهُ»، به معناى محلى است که آب در آن جا بايستد و زمين آن را ببلعد. و «لَيلَةٌ غَائِضَة»، به معناى شب ظلمانى است.
و بنابراين، مناسب تر آن است که امور سه گانه اى که در آيه ذکر شده، يکى در جملۀ «مَا تَحمِلُ کُلُّ أُنثَى»، و يکى در جملۀ «مَا تَغِيضُ الأرحَام»، و يکى در جملۀ «مَا تَزدَادُ»، اشاره به سه تا از کارهاى رحم در ايام حمل باشد، و بگویيم:
اولى اشاره است به جنينى که رحم هاى زنان در خود جاى داده، آن را حفظ مى کنند.
و دومى اشاره است به خونى که در رحم ها مى ريزد و رحم ها، آن را به مصرف غذاى جنين مى رساند.
و سومى اشاره باشد به خون حيضى که رحم آن را به خارج دفع مى کند. مانند خون نفاس و يا خونى که زنان، گاهگاهى در ايام حمل مى بينند. و همين معانى از پاره اى روايات وارده از امامان اهل بيت «عليهم السلام» نيز استفاده مى شود. و چه بسا که آن را به ابن عباس هم نسبت داده اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۱۷
وجوهى که مفسران در معناى «وَ مَا تَغِیضُ الأرحَام...» گفته اند
و بيشتر مفسران بر آنند که:
مراد از دومى، يعنى «مَا تَغِيضُ الأرحَام»، آن مقدار وقتى است که رحم ها از نُه ماه کم مى کنند. چون مدت حمل و باردارى، نُه ماه است. - ولى برخى از رحم ها، کمتر از نُه ماه وضع حمل مى کنند. - و نيز بر آنند که مراد از سومى، يعنى «مَا تَزدَادُ»، آن مدتى است که بعضى از رحم ها، از نُه ماه زياد مى کنند.
وليکن اشکال اين تفسير، اين است که هيچ شاهدى که بر آن دلالت کند، در دست نيست. چون اگر واژه «غيض» را بدين معنا بگيريم، در حقيقت نوعى استعاره به کار برده ايم، و استعاره هم قرينه لازم دارد که قرينه اى در آيه نيست.
و از بعضى از مفسران نقل شده که گفته اند: مراد از «مَا تَغِيضُ الأرحَام»، آن مقدار مدتى است که از اقل مدت حمل، يعنى شش ماه کمتر باشد، که در حقيقت مقصود سقط جنين است. (زيرا بچه اى که کمتر از شش ماهگى به دنيا بيايد، سقط است). و مراد از «مَا تَزدَادُ»، آن بچه هايى هستند که بعد از آخرين مدت حمل به دنيا مى آيند.
از بعضى ديگر نقل شده که گفته اند: مراد از «غِيضَ»، نقصان در مدت حمل، و مراد از «زياده»، زيادى در آن است.
اشکالى که به هر دو وجه وارد مى شود، همان اشکالى است که به وجه قبلى وارد مى شد. زيرا بر اين دو وجه نيز دليل و قرينه اى نداريم. علاوه بر اين، خواننده به خوبى فهميد که مناسب تر به سياق آيه، کم و زيادى خونى است که در رحم مى ريزد.
«وَ کُلُّ شَئٍ عِندَهُ بِمِقدَار» - «مقدار»، به معنى حدّ هر چيزى است که با آن متعين شده و از غير خود ممتاز مى گردد. زيرا هيچ چيزى نيست که لباس وجود به خود گرفته باشد که فى نفسه و از غير خود متعين و ممتاز نباشد. چون اگر متعين نمى بود، وجود نمى يافت.
و اين معنا، يعنى اين که هر موجودى حدى داشته باشد که از آن حد تجاوز نکند، يک حقيقتى است که قرآن از روى آن پرده برداشته و مکرر خاطرنشان ساخته است. مانند: «قَد جَعَلَ اللهُ لِکُلِّ شَئٍ قَدراً». و مانند: «وَ إن مِن شَئٍ إلّا عِندَنَا خَزَائِنُهُ وَ مَا نُنَزِّلُهُ إلّا بِقَدَرٍ مَعلُوم» و همچنين آياتى ديگر.
پس وقتى بنا شد هر چيزى محدود به حدى باشد که از آن تجاوز نکند، و در نزد خدا و به امرا و محکوم به آن حد باشد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۱۸
و به هيچ وجه از نزد خدا و احاطه او بيرون نرود، و هيچ چيز از علم او غايب نباشد. همچنان که خودش فرمود: «إنَّ اللّهَ عَلَى کُلِّ شَئٍ شَهِيد». و نيز فرمود: «ألَا إنَّهُ بِکُلّ شَئٍ مُحِيط». و نيز فرمود: «لَا يَعزُبُ عَنهُ مِثقَالُ ذَرَّةٍ»، محال است که خداى تعالى نداند که هر ماده اى چه بارى دارد، و رحم ها چه مقدار کم و زياد مى کنند.
بنابراين، ذيل آيه، يعنى جملۀ «وَ کُلُّ شَئٍ عِندَهُ بِمِقدَار»، تعليلى براى صدر آن، يعنى جملۀ «اللهُ يَعلَمُ مَا تَحمِلُ کُلُّ أُنثَى...»، خواهد بود.
اين آيه با آيه بعدى اش، نظير دنباله اى است براى آيه قبلى. زيرا مضمون آن ها، اين است که خدا بر هر چيزى عالم است، و بر هر چيز قادر است، و دعا را به اجابت مى رساند، و هر چيزى براى او خاضع است. پس او سزاوارتر به ربوبيّت است، و نيز امر آيات به دست اوست. نه به دست تو، و تو منذرى بيش نيستى.
معناى عَالِمُ الغَيب و الشَّهَادَة و کبیر و متعال بودن خداوند
«عَالِمُ الْغَيْبِ وَ الشَّهَادَةِ الْکبِيرُ الْمُتَعَالِ»:
«غيب» و «شهادت» - به طورى که مکرر شنيديد - دو معنا از معانى نسبى هستند. يعنى يک شئ واحد، ممکن است نسبت به چيزى غيب و نسبت به چيزى شهادت باشد. و اين، بدان سبب است که موجودات - همان طور که گذشت - خالى از حدود نيستند، و هرگز از حدود خود جدا و منفک نمى شوند.
بنابراين، هر چيزى که داخل در حد و احاطه چيز ديگرى باشد، آن چيز داخل، براى آن ديگرى «شهادت» است، چون مشهود ادراک آن است. و هر چيزى که از حد چيز ديگرى خارج باشد، براى آن چيز ديگر، «غيب» خواهد بود. چون مشهود ادراکش نيست.
از همين جاست که به خوبى روشن مى گردد که:
جز خداى سبحان، کسى غيب نمى داند. اما اين که غيب جز براى خدا معلوم نمى شود، جهتش اين است که علم، خود يک نوع احاطه است، و معنا ندارد که چيزى به خارج از حد وجودى خود و به اجنبى از احاطه خود احاطه يابد. و اما اين که خدا عالم به غيب است، جهتش اين است که وجود خدا محدود به حدى نيست و او، به هر چيز محيط است، و هيچ چيز نمى تواند خود را به وسيله چهار ديوار حد خود از خدا پنهان بدارد. پس در حقيقت، براى خدا غيب نيست، هر چند براى غير خدا غيب باشد.
و بنابراين، معنى علم خدا به غيب و شهادت، در حقيقت اين مى شود که همه چيز براى او شهادت است، و آن غيب و شهادتى که درباره موجودات نسبت به هم تحقق مى يابد، هم غيبش و هم شهادتش براى خدا، شهادت است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۱۹
و به عبارت ديگر، معنى جملۀ «عَالِمُ الغَيبِ وَ الشَّهَادة»، اين است که اموری که ممکن است علم صاحبان علم به آن احاطه يابد، يعنى امورى که خارج از حد وجودشان نيست، و همچنين آن امورى که ممکن نيست علم صاحبان علم به آن تعلق گيرد، به خاطر اين که از حد وجودشان خارج است، هم آن قسم و هم اين قسم، هر دو براى خداى تعالى، معلوم و مشهود است. چون او به تمام اشياء احاطه دارد.
«الکَبِيرُ المُتَعال » - اين دو اسم، از اسماى حُسناى خداوند متعال است. واژه «کبر» و در مقابلش واژه «صغر»، از معانى متضايفه هستند. زيرا وقتى اجسام از نظر تفاوتى که در کوچکى و بزرگى حجم دارند، بعضى با بعضى ديگر مقايسه شوند. آن جسمى که به اندازه حجم جسم ديگر و بعلاوه مقدارى زيادتر دارد، نسبت به آن بزرگ، و آن ديگرى نسبت به اين کوچک است.
ليکن استعمال اين دو کلمه را توسعه داده و در غير اجسام نيز استعمال کرده اند. و از معانى مورد استعمال آن - معنايى که با ساحت قدس خداى تعالى سازگار باشد - اين است که بگوييم: کبريايى او، معنايش اين است که تمامى کمالات هر چيز را واجد و بدان احاطه دارد و پس وقتى که مى گوييم: او «کبير» است، معنايش اين است که او کمال هر صاحب کمالى را دارد، با زيادتى.
واژه «متعال»، صفتى است از باب «تعالى»، که مبالغه در علو را مى رساند. همچنان که آيه «تَعَالَى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوّاً کَبِيراً»، بدان دلالت دارد. زيرا کلمۀ «عُلُوّاً کَبِيراً»، مفعول مطلق است براى کلمه «تعالى»، که به جاى «تعاليا» به کار رفته. پس خداى سبحان، هم «علىّ» است و هم «متعال».
اما اين که گفتيم: «علىّ» است، براى اين که او بر هر چيزى علو و سلطنت دارد. و اما اين که گفتيم: «متعال» است، براى اين که نهايت درجه علو را دارد. چون علو او، از هر علوى بزرگتر است. پس او آن چنان عاليى است، که بر هر عالى ديگر، از هر جهت تسلط دارد.
از همين جا معلوم مى شود که چرا دنبال جملۀ «عَالِمُ الغَيبِ وَ الشَّهَادَة» فرمود: «الکَبِيرُ المُتَعال». چون مفاد مجموع آن دو اسم، اين است که خداى سبحان به هر چيزى محيط، و بر هر چيز مسلط است، و هيچ چيزى به هيچ وجهى از وجوه بر او مسلط نيست، و هيچ غيبى بر او غلبه نمى کند تا با غيبتش از حيطه علم او خارج شود. همچنان هيچ شهادتى هم بر او مسلط نيست. پس اگر او عالم به غيب و شهادت است، براى اين است که او، کبير و متعال است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه .۴۲
«سوَاءٌ مِنکُم مَّنْ أَسرَّ الْقَوْلَ وَ مَن جَهَرَ بِهِ وَ مَنْ هُوَ مُستَخْفِ بِالَّيْلِ وَ سارِب بِالنهَارِ»:
کلمه «سَرَب» - به فتحه سين و را - و همچنين کلمه «سِرِب»، به معناى در سرازيرى رفتن، روان شدن اشک، و نيز رفتن در هر راه مى باشد. گفته مى شود: «سَرَبَ - سَرباً و سُرُوباً»، بر وزن «مَرَّ - مَرّاً و مُرُوراً». اين چنين در مفردات آمده. و بنا به گفته صاحب مفردات، «سَارَبَ» -که کلمه مورد بحث است - به معناى رونده در راه است، که رفتن خود را علنى کند و پنهان ندارد.
اين آيه نسبت به آيه قبل، به منزله نتيجه است، و معناى مجموع آن دو، چنين است که:
وقتى خداى سبحان، عالِم به غيب و شهادت است و علمش نسبت به آن دو على السويه است، پس براى او باز على السويه است که شما گفتار خود را آهسته بگوئيد و يا بلند بگوييد. چون خداى سبحان، هر دو قسم را مى داند و گفتار هر دو را مى شنود، بدون اين که گفتار آن کس که آهسته سخن مى گويد، برايش مخفى بماند.
و نيز براى او على السويه است راه رفتن آن کس که در شب راه مى پيمايد و از تاريکى شب استمداد مى کند، تا ناظران به کارش پی نبرند. و آن کس که در روز روشن و علنى راه مى رود و خود را پنهان نمى کند. خداوند راه رفتن هر دو را مى داند. نه اين که از راه روى شبروان بى خبر بماند.
«لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِن بَينِ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ ...»:
از ظاهر سياق بر مى آيد که ضميرهاى چهارگانه «لَهُ»، «يَدَيهِ»، «خَلفِهِ» و «يَحفَظُونَهُ»، همه به يک مرجع بر مى گردند، ولى سخن در اين است که آن مرجع چيست؟ هرچه باشد، بايد قبل از اين ضمائر قرار داشته باشد، و قبل از اين ضمائر کلمه اى که شايستگى و تناسب مرجعيت هر چهار ضمير را داشته باشد، نيست، به جز کلمه موصول «مَن»، که در آيه قبل در جمله «من أسَرَّ القَول...»، قرار داشت، و آن همان انسان است که خداوند در جميع احوالش از او باخبر است و همين انسان که معقباتى در پيش رو و پشت سر دارد.
مراد از نگهبانانى که انسان را، از «امر خداوند» حفظ مى کنند
و «تعقيب هر چيز»، به معناى آمدن و يا آوردن بعد از آن است، و با اين حال چنين به نظر مى رسد که «معقبات از پيش رو»، معنا نداشته باشد. چون گفتيم معناى «مُعَقِّب»، چيزی است که از دنبال و پشت سر انسان بيايد. پس ناگزير بايد آدمى را چنين تصوّر کرد که در راهى مى رود و معقبات، دورش مى چرخند، و اتفاقا خداوند از اين راه هم خبر داده و فرموده: «يَا أيُّهَا الإنسَانُ إنَّکَ کَادِحٌ إلَى رَبِّکَ کَدحاً فَمُلَاقِيه».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۲۱
و نيز در معناى اين آيه، آيات ديگرى است که دلالت مى کند بر رجوع آدمى به پروردگارش. مانند جملۀ «وَ إلَيهِ تُرجَعُون»، و جملۀ «وَ إلَيهِ تُقلَبُون».
بنابراين، براى آدمى که بر حسب اين ادله به سوى پروردگارش بر مى گردد، تعقيب کنندگانى است که از پيش رو و از پشت سر، مراقب او هستند.
اين هم از مشرب قرآن معلوم و پيداست که آدمى تنها اين هيکل جسمانى و اين بدن مادى محسوس نيست، بلکه موجودى است مرکب از بدن و نفس و شؤون، و امتيازات عمده او که همه مربوط به نفس او است، نفس او است که اراده و شعور دارد، و به خاطر داشتن آن، مورد امر و نهى قرار مى گيرد و پاى ثواب و عقاب، راحت و الم، و سعادت و شقاوت به ميان مى آيد، و کارهاى زشت و زيبا از او سر مى زند، و ايمان و کفر را به او نسبت مى دهند، هر چند نفس، بدون بدن کارى نمى کند، وليکن بدن جنبه آلت و ابزارى را دارد که نفس براى رسيدن به مقاصد و هدف هاى خود، آن را به کار مى برد.
بنابراين، معناى جملۀ «مِن بَينِ يَدَيهِ وَ مِن خَلفِهِ»، توسعه مى يابد. هم امور مادى و جسمانى را شامل مى شود و هم امور روحى را. پس همه اجسام و جسمانياتى که در طول حيات ايشان به جسم او احاطه دارد، بعضى از آن ها در پيش روى او قرار گرفته، و بعضى در پشت سر او واقع شده اند. و همچنين جميع مراحل نفسانى که آدمى در مسيرش به سوى پروردگارش مى پيمايد، و جميع احوال روحى که به خود مى گيرد، و قرب و بُعدها و سعادت و شقاوت ها و اعمال صالح و طالح و ثواب و عقاب هايى که براى خود ذخيره مى کند، همه آن ها يا در پشت سر انسان قرار دارند و يا در پيش رويش.
و اين معقباتى که خداوند از آن ها خبر داده، در اين گونه امور از نظر ارتباطش به انسان ها دخل و تصرف هايى دارند، و اين انسان، که خداوند او را توصيف کرده به اين که: مالک نفع و ضرر، مرگ و حيات، و بعث و نشور خود نيست و قدرت بر حفظ هيچ يک از خود و آثار خود را ندارد. چه آن ها که حاضرند و چه آن ها که غائب اند، و اين خداى سبحان است که او و آثار حاضر و غائب او را حفظ مى کند، و در عين اين که فرموده: «اللّهُ حَفِيظٌ عَلَيهِم». و نيز فرموده: «وَ رَبُّکَ عَلَى کُلِّ شَئٍ حَفِيظٌ». در عين حال وسائطى را هم در اين حفظ کردن، اثبات نموده و مى فرمايد: «وَ إنَّ عَلَيکُم لَحَافِظِينَ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۲۲
پس اگر خداى تعالى، آثار حاضر و غايب انسانى را به وسيله اين وسائط که گاهى آن ها را «حافظين» ناميده و گاهى «مُعقّبات» خوانده، حفظ نمى فرمود، هر آينه فنا و نابودى از هر جهت آن ها را احاطه نموده و هلاکت از پيش رو و پشت سر به سويشان مى شتافت.
چيزى که هست، همان طور که حفظ آن ها به امرى از ناحيه خداست، همچنين فناى آن ها و فساد و هلاکتشان به امر خداست. زيرا ملک هستى از آنِ اوست و جز او، کسى مدبّر و متصرف در آن نيست. اين، آن حقيقتى است که تعليم قرآنى بدان هدايت مى کند. البته آيات در اين معانى بسيار است، ليکن حاجتى به ايراد آن ها نيست.
و اگر ملائکه عملى مى کنند، آن نيز به امر خداست، همچنان که قرآن کريم مى فرمايد: «يُنَزِّلُ المَلَائِکَةَ بِالرُّوحِ مِن أمرِهِ». و نيز مى فرمايد: «لَا يَسبِقُونَهُ بِالقَولِ وَ هُم بِأمرِهِ يَعمَلُونَ».
از همين جا معلوم مى شود که اين معقّبات (نگهبانان)، همان طور که آنچه حفظ مى کنند، به امر خدا مى کنند، همچنين از امر خدا حفظ مى کنند. چون فنا و هلاکت و فساد هم به امر خداست، همان طور که بقا و استقامت و صحت، به امر خداست.
پس هيچ مرکب جسمانى و مادى دوام نمى يابد مگر به امر خدا، و هيچ يک از آن ها ترکيبش انحلال و فساد نمى يابد، مگر باز به امر خدا. در معنويات هم، هيچ حالت روحى و يا عمل و يا اثر عملى دوام نمى يابد، مگر به امر خدا، و هيچ يک از آن ها دچار حبط و زوال و فساد نمى شود، مگر باز به امر خدا.
آرى امر، همه اش از آنِ خداست و برگشت همه اش، به سوى اوست.
بنابراين، معقّبات، همان طور که به امر خدا حفظ مى کنند، از امر خدا نيز حفظ مى کنند، و چون چنين است، ناگزير بايد جملۀ «يَحفَظُونَهُ مِن أمرِ اللّه»، به همين معنا تفسير و حمل شود.
و از آنچه گفته شد، معلوم گرديد که وجه اتصال و ارتباط جمله مورد بحث با جمله بعدی اش که مى فرمايد: «إنَّ اللّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَومٍ حَتّى يُغَيِّرُوا مَا بِأنفُسِهِم» چيست، و اين که در حقيقت جمله مذکور، مى خواهد جمله مورد بحث را تعليل کند، و معناى مجموع آن دو اين است که: خداى تعالى، اين معقّبات را قرار داده و بر انسان موکل کرده تا او را به امر خدا، از امر خدا حفظ نمايند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۲۳
و از اين که هلاک شود و يا از وضعى که دارد، دگرگون گردد، نگه دارند، چون سنّت خدا بر اين جريان يافته که وضع هيچ قومى را دگرگون نسازد، مگر آن که خودشان حالات روحى خود را دگرگون سازند. مثلا اگر شکرگزار بودند، به کفران مبدّل نمايند، و يا اگر مطيع بودند، عصيان بورزند، و يا اگر ايمان داشتند، به شرک بگرايند. در اين هنگام، خدا هم نعمت را به نقمت، و هدايت را به اضلال، و سعادت را به شقاوت مبدّل مى سازد، و همچنين...
مقصود از آیه: «إنَّ اللهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَومٍ حَتّى يُغَيِّرُوا مَا بِأنفُسِهِم»
و اين جمله، يعنى جملۀ «إنَّ اللهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَومٍ...»، چکيده اش اين است که:
خداوند چنين حکم رانده و حکمش را حتمى کرده که نعمت ها و موهبت هايى که به انسان مى دهد، مربوط به حالات نفسانى خود انسان باشد، که اگر آن حالات موافق با فطرتش جريان يافت، آن نعمت ها و موهبت ها هم جريان داشته باشد. مثلا اگر مردمى به خاطر استقامت فطرتشان به خدا ايمان آورده و عمل صالح کردند، به دنبال آن، نعمت هاى دنيا و آخرت، به سويشان سرازير شود.
همچنان که فرمود: «وَ لَو أنَّ أهلَ القُرَى آمَنُوا وَ اتَّقَوا لَفَتَحنَا عَلَيهِم بَرَکَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَ الأرضِ وَلَکِن کَذَّبُوا»، و مادامى که آن حالت در دل هاى ايشان دوام داشته باشد، اين وضع هم از ناحيه خدا دوام يابد، و هر وقت که ايشان حال خود را تغيير دادند، خداوند هم وضع رفتار خود را عوض کند و نعمت را به نقمت مبدّل سازد.
ممکن هم هست که از آيه، عموميّت هم استفاده بشود. يعنى نقمت را هم شامل شده، چنين افاده کند که: ميان تمامى حالات انسان و اوضاع خارجى - چه در جانب خير و چه در جانب شر - يک نوع تلازم است.
پس اگر مردمى داراى ايمان و اطاعت و شکر باشند، خداوند هم نعمت هاى ظاهرى و باطنی اش را به ايشان ارزانى بدارد. و همين که ايشان وضع خود را تغيير دادند و کفر و فسق ورزيدند، خدا هم نعمت خود را به نقمت مبدّل کند، و همين طور دچار نقمت باشند تا باز خود را تغيير دهند. همين که تغيير دادند و به اطاعت و شکر بازگشتند، باز هم نقمتشان به نعمت مبدّل شود، و همچنين...
وليکن ظاهر سياق با اين عموميّت مساعد نيست. مخصوصا دنباله آن دارد که: «وَ إذَا أرَادَ اللّهُ بِقَومٍ سُوءً فَلَا مَرَدَّ لَهُ». زيرا اين دنباله بهترين شاهد است بر اين که مقصود از «مَا بِقَومٍ»، نعمت قبلى ايشان است، نه اعم از نعمت و نقمت. چون جمله مذکور تغيير را توصيف مى کند، و از اين که در توصيف معناى آن مى فرمايد وضعشان را به عذاب و بدبختى تغيير مى دهيم، فهميده مى شود که مقصود از وضع قبلی شان، نعمت و خوشى ايشان است. (دقّت فرمایيد).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۲۴
علاوه بر اين، خداى سبحان خود مى فرمايد: «وَ مَا أصَابَکُم مِن مُصِيبَةٍ فَبِمَا کَسَبَت أيدِيکُم وَ يَعفُو عَن کَثِيرٍ»، که مى رساند از بسيارى از سيئات عفو مى کند و آثار آن ها را محو مى سازد. و اين، خود دليل است بر اين که در جانب شر، ملازمه اى ميان اعمال انسان و آثار سوء خارجى نيست.
به خلاف جانب خير، که ميان آن و آثار حسنه اش ملازمه هست. همچنان که در نظير آيه «ذَلِکَ بِأنَّ اللّهَ لَم يَکُ مُغَيِّراً نِعمَةً أنعَمَهَا عَلَى قَومٍ حَتّى يُغَيِّرُوا مَا بِأنفُسِهِم» فرموده: خداوند آثار نيک کارهاى نيک را از بين نمى برد.
در اين جا ممکن است گفته شود:
همان طور که آيه فوق، بر ملازمه ميان کارهاى نيک و آثار حسنه آن دلالت دارد، جملۀ «وَ إذَا أرَادَ اللّهُ بِقَومٍ سُوءً فَلَا مَرَدَّ لَهُ» هم، بر ملازمه کارهاى زشت و آثار سيئه آن دلالت دارد. زيرا مى گويد: وقتى خدا بدى را براى مردمى بخواهد، هيچ کس و هيچ چيز نمى تواند جلوگيرش شود، و خلاصه حتمى است، و اين خود، همان ملازمه است.
در جواب مى گویيم:
جمله مذکور، جمله ای است که به قصد اصلى ايراد نشده، بلکه در ضمن سخن به ميان آمده.
توضيح اين که: بعد از آن که فرمود: «هر چيزى نزد او به مقدار است»، و اين که براى هر انسانى معقّباتى هست که او را به امر وى و از امر وى حفظ کنند و نمى گذارند هلاک شود و يا وضعش دگرگون گشته و يا در وجودش و در نعمت هايى که به او دادند، دچار اضطراب گردد، و همه ايشان به حکم خدا به حال خود باقى هستند، و خداوند هيچ تغييرى در وضعشان نمى دهد، مگر آن که ايشان خود را تغيير دهند، که در اين صورت واجب است بدانند، همان طور که ابقاى نعمت ها، قضائى حتمى بود، تغيير سعادت ها و نعمت ها به نقمت نيز، امور محکم و حتمى است که هيچ مانعى جلو تحققش را نمى گيرد و امرش به دست خدا است، و غير خدا کسى را در آن دخالتى نيست.
و خلاصه مقصود از جمله مورد بحث، افاده اين معنا است که مردم در قبضه قدرت خدايند و هيچ مفرّى از حکم خدا ندارند. نه در طرف خير، و نه در طرف شر.
پس معناى آيه اين مى شود که:
وقتى خداوند براى مردمى بدى بخواهد (که البته نمى خواهد مگر آن که ايشان خود را تغيير دهند، و از زىّ عبوديت و مقتضيات فطرت خارج شوند)، هيچ کس نيست که از شقاوت و نقمت، و يا عذاب او جلوگيرى به عمل آورد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۲۵
«وَ مَا لَهُم مِن دُونِهِ مِن وَالٍ » - اين جمله، عطف بر جملۀ «وَ إذَا أرَادَ اللّهُ بِقَومٍ سُوءً فَلَا مَرَدَّ لَهُ» و مفسّر آن است و معناى تعليل را مى رساند. وقتى مردم غير از خداى سبحان، واليى نداشته باشند که متولى امرشان شود، قهرا کسى را نخواهند داشت که جلو خداوند متعال را بگيرد و نگذارد خواسته هايش را عليه ايشان اجراء سازد.
پس از همه آنچه گذشت، اين معنا روشن گرديد که:
آيه شريفه - به طوری که سياق هم مى رساند، و خدا داناتر است - اين معنا را افاده مى کند که براى هر فردى از افراد مردم، به هر حال که بوده باشند، مُعقّب هايى هستند که ايشان را در مسيرى که به سوى خدا دارند، تعقيب نموده، از پيش رو و از پشت سر در حال حاضر و در حال گذشته، به امر خدا حفظشان مى کنند و نمى گذارند حالشان به هلاکت و يا فساد و يا شقاوت، که خود امر خداست، متغير شود.
و اين امر ديگر که حال را تغيير مى دهد، وقتى اثر خود را مى گذارد که مردم خود را تغيير دهند. در اين هنگام است که خدا هم، آنچه از نعمت که به ايشان داده، تغيير مى دهد، و بدى را بر ايشان مى خواهد، و وقتى بدى را براى مردمى خواست، ديگر جلوگيرى از آن نيست. چون بشر غير خداوند، والى ديگرى که متولّى امورش شود، ندارد تا آن والى، از نفوذ اراده و خواست خداوند جلوگيرى به عمل آورد، و از اين معنا چند مسأله روشن مى گردد:
پنج مسأله که از توضيح آيه «لَهُ مُعَقِّبَاتٌ...» روشن مى شود
* اول اين که:
آيه شريفه، به منزله بيان تفصيلى براى جمله ای است که در خلال آيات قبلى قرار گرفته و مى فرمود: «وَ کُلُّ شَئٍ عِندَهُ بِمِقدَار». زيرا اين جمله به طور اجمال مى فهماند براى تمامى اشياء در نزد خدا حدودى است ثابت و غير متغير و غير متخلف. و به همين جهت، هيچ گاه از علم او دور و مستور نمى شوند.
آيه مورد بحث، اين اجمال را در خصوص انسان تفصيل مى دهد که انسان ها، هر کدام مُعقّباتى از پيش رو و از پشت سر دارند، که موکل بر ايشانند، تا ايشان و تمامى متعلّقات ايشان را از خطر هلاکت و دگرگونى حفظ نمايند، و دچار هلاکت و دگرگونى نشوند، مگر به امر ديگر خدا.
* دوم اين که:
هيچ چيز از انسان، از جان و جسم و اوصاف و احوال و اعمال و آثارش نيست، مگر آن که مَلَکى از طرف خداوند، موکّل بر آن است تا حفظش کند، و وضعش در مسير به سوى خدا به طور دوام چنين هست، تا آن که خودش وضع خود را تغيير دهد. در آن صورت خدا هم، وضع خود را درباره او تغيير مى دهد. پس اين که خدا حافظ است و او ملائکه اى دارد که متصدى حفظ بندگان اند، خود يک حقيقتى است قرآنى.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۲۶
* سوم اين که:
غير از حقيقت مذکور، که گفتيم امر خداست، امر ديگرى در اين بين در کمين مردم هست، تا ايشان چه وقت وضع خود را تغيير دهند، و خداوند درباره آن امر فرموده که: وقتى اثر خود را مى گذارد که مردم وضع خود را تغيير دهند. در اين هنگام است که خداوند هم، به وسيله اين امر، نعمت هايش را تغيير مى دهد.
و يکى از موارد تأثير آن امر، آمدن و سررسيدن «اجل مسمّائى» است که اختلاف و تخلف ندارد، و درباره اش فرموده: «مَا خَلَقنَا السَّمَاوَاتِ وَ الأرضَ وَ مَا بَينَهُمَا إلّا بِالحَقِّ وَ أجَلٍ مُسَمّى». و نيز فرموده: «إنَّ أجَلَ اللّهِ إذَا جَاءَ لَا يُؤَخَّرُ».
* چهارم اين که:
امر خداوند، بر متون اشياء و حواشى آن ها در هر حالى مسلط است، و هر چيزى، چه در حال ثبات و چه در حال تغيرش، مطيع امر او و خاضع در برابر عظمت اوست. و اين که هر چند امر الهى ابعاضى داشته و آن ابعاض با هم مختلف اند، اما در عين حال به امر معقب و حافظ و امر تغيير دهنده نعمت تقسيم مى شود، که در عين حال نظام واحدى دارند که تغيير و تبديل ندارد. و خداوند درباره اش فرموده: «إنَّ رَبِّى عَلَى صِرَاطٍ مُستَقِيمٍ». و نيز فرموده: «إنَّمَا أمرُهُ إذَا أرَادَ شَيئاً أن يَقُولَ لَهُ کُن فَيَکُونُ».
* پنجم اين که:
از قضاياى حتمى و سنت جاريه الهى، يکى اين است که همواره ميان احسان و تقوا و شکر خدا، و ميان توارد نعمت ها و تضاعف برکات ظاهرى و باطنى و نزول و ريزش آن، از ناحيه خدا ملازمه بوده و هر قومى که احسان و تقوا و شکر داشته اند، خداوند نعمت را بر ايشان باقى داشته، و تا مردم وضع خود را تغيير نداده اند، روز به روز، بيشتر کرده است. همچنان که آيات زير، بدان اشاره مى کنند:
«وَ لَو أنَّ أهلَ القُرَى آمَنُوا وَ اتَّقَوا لَفَتَحنَا عَلَيهِم بَرَکَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَ الأرضِ وَلَکِن کَذَّبُوا فَأخَذنَاهُم بِمَا کَانُوا يَکسِبُونَ».
و «لَئِن شَکَرتُم لَأزِيدَنَّکُم وَ لَئِن کَفَرتُم إنَّ عَذَابِى لَشَدِيدٌ».
و «هَل جَزَاءُ الإحسَانِ إلّا الإحسَانُ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۲۷
حکمت وجود تلازم بين اعمال صالح و نعمت ها و بهره مندى ها
اين بود آنچه از ظاهر آيه، درباره ملازمه ميان شيوع صلاح در قومى، و دوام نعمت برايشان استفاده مى شود. و اما اين که اگر فساد در قومى شايع شود و يا از بعضى از ايشان سر بزند، نقمت و عذاب هم برايشان نازل مى شود، آيه شريفه، از تلازم ميان آن ها ساکت است. نهايت چيزى که از آيه استفاده مى شود، اين است که:
خداوند وقتى روش خود را تغيير مى دهد و عذاب مى فرستد، که مردم رفتار خود را عوض کرده باشند. البته اين مطلب امکان دارد، نه اين که به فعليّت درآوردنش واجب باشد. زيرا اين از آيه استفاده نمى شود، و به همين جهت سياق را تغيير داده مى فرمايد: «وَ إذَا أرَادَ اللّهُ بِقَومٍ سُوءً فَلَا مَرَدَّ لَهُ». با اين که اگر مى خواست سياق را تغيير ندهد، بايد مى فرمود: «حَتّى يُغَيِّرُوا مَا بِأنفُسِهِم فَيُرِيدُ اللّهُ بِهِم مِنَ السُّوءِ مَا لَا مَرَدّ لَهُ: تا آن که مردم رفتار خود را عوض کنند که در اين صورت، خداوند آن گونه بدى را براى ايشان خواسته است که احدى نتواند آن را جلوگير شود».
مؤيّد اين معنا هم، آيه «وَ مَا أصَابَکُم مِن مُصِيبَةٍ فَبِمَا کَسَبَت أيدِيکُم وَ يَعفُو عَن کَثِيرٍ» است، که صريحا دلالت مى کند بر اين که پاره اى از تغييرات خدا در هنگام پاره اى از تغييرات مردم، اجراء نمى گردد، و خدا مردم را در آن تغييرات عفو مى فرمايد.
و اما اين که آيا فرد هم عينا مانند قوم و جمعيت است و صلاح و فساد عمل او در وضع آخرت و دنياى او و امور مادى و معنوى او اثر مى گذارند يا نه، آنچه که از کلام الهى بر مى آيد، اين است که:
ميان اعمال صالح يک فرد و ميان صلاح آخرت و نعمت هاى معنوی اش رابطه هست، و در صورت تغيير آن، نعمت هاى مزبور هم تغيير مى کند. وليکن آيات، بر رابطه ميان نعمت هاى مادى و جسمانی اش، دلالتی ندارد.
و حکمت همه اين ها هم روشن است. زيرا تلازم مذکور، مقتضاى حکم توافق و سنخيّتى است که در اجزاى نظام عالَم برقرار است، و هر نوعى را به سوى غايت و نهايت سيرش سوق مى دهد.
آرى، خداوند براى انواع، غاياتى قرار داده و آن ها را مجهّز به وسائل رسيدن بدان غايات آفريده، و در ميان اجزاى اين نظام، تلائم و توافقى نهاده که همه را شئ واحدى کرده، که ميان اجزائش معانده و تضادّى نيست، و مقتضاى آن ها اين است که:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۲۸
هر نوعى در عافيت و نعمت و کرامت، تا به غايت خود برسد. و ميان انواع موجودات، غير از نوع آدمى، گويا هيچ نوع ديگرى از مقتضاى فطرت اصلى خود منحرف نمى شود.
و نوع انسان هم، اگر مانند ساير انواع از مقتضاى فطرت اصلی اش منحرف نگردد، عالَم بر طبق سعادت و نعمت او دور مى زند و جريان مى يابد. و اما اگر منحرف شد و فساد در ميان آن رايج گرديد، تعادل ميان اجزاى کون بر هم خورده و همين خود، باعث مى شود که نعمت از او هجرت نموده، نظام زندگی اش مختل گردد. و در نتيجه فساد در دريا و خشکى عالَم، به خاطر اعمال نارواى آدمى ظاهر مى شود، و خدا کيفر بعضى از آنچه را که کرده اند، به ايشان مى چشاند تا شايد برگردند.
و پوشيده نيست که اين معنا مربوط به نوع است، نه شخص. و به همين جهت گفتيم که: تلازم ميان صلاح نوع و نعمت هاى عمومى آنان است، نه بين اشخاص. زيرا چه بسا افرادى که در نوع به هدف نرسند، وليکن خود نوع به هدف برسد، و بايد برسد.
آرى، اگر به خاطر انحراف يک فرد و دو فرد، نوع از سعادت خود محروم مانده، به غايت و هدف نرسد، مستلزم لعب و بازى در خلقت مى شود، و (حال آن که) خدا فرموده: «وَ مَا خَلَقنَا السَّمَاوَاتِ وَ الأرضِ وَ مَا بَينَهُمَا لَاعِبِينَ».
و ما، در جلد دوم اين کتاب، در چند بحثى که درباره اعمال گذرانديم، راجع به اين موضوع نيز قدرى حرف زديم.
از آنچه گذشت، اين معنا روشن شد که:
آن اعتراضى که به آيه شريفه شده است، تا چه حدّ باطل و بى مورد است و آن، اين است که آيه مى رساند: وقتى وضع قومى تغيير مى کند و نعمت ها دگرگون مى شود که مردم با گناه، وضع خود را دگرگون کنند. و اين، بر خلاف آن مسأله اى است که در شرع آمده که نمى توان عموم را به جرم خواص مؤاخذه نمود، و وجه فسادش هم، اين است که اين معنا، به کلّى اجنبى از مفاد آيه است.
رده:تفسیر المیزان