المیزان جلد۱۱ بخش۳۶
اختلاف شديد مفسران، در معناى آيه شريفه «لَهُ مُعَقِّباتٌ...»
اين بود پاره اى از مطالب که دقّت و تدبّر در آيه، آن را افاده مى کند، ولى ساير مفسّران در تفسير آن، از جهات مختلفى، اختلافات شديدى راه انداخته اند.
از آن جمله، اختلافشان در مرجع ضمير «هاء»، در جملۀ «لَهُ مُعَقِّبَاتٌ» است. يکى گفته: مرجع آن، کلمه «مَن» در جملۀ «مَن أسَرَّ القَول...»، است، که ما در سابق نقلش کرديم و آن را اختيار نموديم.
يکى ديگر گفته که: ضمير مزبور، به نام «اللّه» بر مى گردد، و چنين معنا مى دهد که براى خدا، ملائکه ای است معقب، که از جلو و عقب انسان را حفظ مى کنند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۲۹
و اشکال اين قول، اين است که لازم مى آيد که در يک سياق (که بايد ضميرها به يک مرجع برگردند)، ضماير اختلاف پيدا کنند. علاوه بر اين، سبب مى شود که بدون هيچ نکته و جهتى در جملۀ «مِن أمرِ اللّه»، التفات به کار رفته باشد.
يکى ديگر گفته: به رسول خدا بر مى گردد، و آيه شريفه، اين معنا را تذکر مى دهد که ملائکه آن جناب را حفظ مى کنند. اشکال اين قول هم، همان اشکال قول قبلى است، که گفتيم موجب اختلاف ضميرها مى شود، که ظاهر آيه با آن مساعدت ندارد. علاوه بر اين، لازمه اش اين است که آيه شريفه، مربوط و متصل با آيات قبل نباشد. چون در آيات قبل، اسمى از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» برده نشده بود.
مفسرى ديگر گفته: ضمير مذکور به کلمه «من» که در جملۀ «سَارِبٌ بِالنَّهَار» مقدر است، بر مى گردد. و اين وجه از همه وجوه گذشته، سخيف تر است، که به زودى اشکالاتش را خواهيم گفت.
و از جمله اختلافات ايشان، اختلافى است که در معناى کلمۀ «مُعَقِّبَات» کرده اند.
يکى گفته: اصل آن، «معتقبات» بوده. حرف «تا» نقل به قاف شده و در قاف اصلى ادغام گشته، و معتقبات از «إعتَقَبَ» است. و وقتى گفته مى شود: «إعتَقَبَهُ»، معنايش اين است که او را حبس کرد. و وقتى گفته مى شود: «إعتَقَبَ القَومُ عَلَيه»، معنايش اين است که مردم عليه او همدست شدند. وليکن اين وجه را مردود و خطا دانسته اند.
يکى ديگر گفته: از باب تفعيل و از مصدر تعقيب است، که به معناى دنبال کسى رفتن است. و از اين جهت آن را تعقيب گويند، که گويا پاشنه (عقب) او را لگد مى کند. و ملائکه را از اين نظر مُعقّبات ناميده، که آدميان را در مسير به سوى خدا تعقيب مى کنند و - همان طور که در سابق گفته شد - از آدمى جدا نمى شوند و او را حفظ مى کنند.
بعضى ديگر گفته اند: مراد از «معقّبات»، يک دسته از ملائکه شب و روزند، که نويسندگان نامه اعمال اند. دسته روز مى روند و مأموران شب دنبالشان فرود مى آيند، و به اين حساب، ملائکه روز، دنبال ملائکه شب، و ملائکه شب، دنبال ملائکه روز، آمد و شد دارند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۳۰
وليکن اين وجه با ظاهر جملۀ «لَهُ مُعَقِّبَاتٌ» نمى سازد. بعلاوه، لازمه اش اين است که جملۀ «يَحفَظُونَهُ: او را نگه دارى مى کنند»، به معناى «يَحفَظُونَ عَلَيه: اعمال او را عليه او مى نويسند»، بوده باشد.
بعضى ديگر گفته اند: مراد از «معقّبات»، نگهبانان و گارد مخصوص سلطنتى و آجودان و افسران مخصوص دربارند، که دنبال ملوک و امراء به راه مى افتند، و آن ها را اسکورت مى کنند.
و معناى آيه، اين است که: آن ها که وقتى حرکت مى کنند، به اصطلاح راه ها را بند مى آورند، که همان ملوک و امراء باشند، و براى ايشان، دنبال روانى از افسران است، که اطرافشان را احاطه نموده، مى خواهند به خيال خود از قضا و قدر خدا نگهداری شان کنند. و اين وجه، علاوه بر اين که وجهى بى پر و پايه است، در حقيقت بازى کردن با کلام خداست.
و از جمله اختلافات مفسران، اختلافشان در معناى: «مِن بَينِ يَدَيهِ وَ مِن خَلفِهِ» است، که بعضى گفته اند: جمله مذکور، متعلق به معقّبات است، و معنايش اين است که: معقبات، او را از جلو و عقب حفظ مى کنند. غافل از اين که تعقيب، تنها از پشت سر است.
بعضى ديگر گفته اند: متعلق به جملۀ «يَحفَظُونَهُ» است، و در کلام تقديم و تأخيرى شده، و ترتيب کلام چنين بوده: «يَحفَظُونَهُ مِن بَينِ يَدَيهِ وَ مِن خَلفِهِ مِن أمرِ اللّه». وليکن هيچ دليلى بر اين وجه در دست نيست.
بعضى هم گفته اند: متعلق به مقدرى از قبيل وقوع و احاطه و امثال آن دو است، و تقدير آن «وَاقِعٌ مِن بَينِ يَدَيهِ وَ مِن خَلفِهِ»، و يا «مُحِيطٌ مِن بَينِ يَدَيهِ وَ مِن خَلفِهِ» بوده است. و يا به نحو تضمين است که معنى چنين می شود: «لَهُ مُعَقِّبَاتٌ، يُحِيطُونَ بِهِ مِن بَينِ يَدَيهِ وَ مِن خَلفِهِ: براى او تعقيب کنندگانى است که او را از دو طرف و پشت سر احاطه مى کنند»، و اين وجه را سابقا هم نقل کرديم.
باز در همين جمله، از جهت ديگرى اختلاف کرده اند. بعضى گفته اند: مراد از آن، جلو و عقب مکانى است، و معقّبات، او را از جلو و عقب از مهالک و خطرات حفظ مى کنند.
بعضى ديگر گفته اند: مراد از آن دو، اعمال گذشته و آينده اوست، که ملائکه، همه را عليه او حفظ و ضبط مى کنند. وليکن هيچ دليلى بر اين دو وجه و اين دو اختصاص وجود ندارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۳۱
بعضى ديگر گفته اند: مراد از «مَا بَينَ يَدَيهِ وَ مِن خَلفِهِ»، شؤون جسمى و روحى گذشته و فعلى انسان است. و اين، همان وجهى است که نقل کرده و آن را اختيار نموديم.
و نيز از جمله اختلافات ايشان، اختلافى است که در معناى جمله «يَحفَظُونَهُ» کرده اند. بعضى آن را به معناى «يَحفَظُونَ عَلَيهِ» گرفته، و بعضى به معناى مطلق حفظ، و بعضى به معناى حفظ از خصوص ناملايمات گرفته اند.
و باز از جمله موارد اختلاف مفسران، اختلافى است که در جملۀ «مِن أمرِ اللّه» کرده اند، که اين جار و مجرور، متعلق به کجا است. بعضى گفته اند: متعلق به جملۀ «لَهُ مُعَقِّبَاتٌ» و صفتى است از براى آن. همچنان که در جملۀ «مِن بَينِ يَدَيهِ وَ مِن خَلفِهِ» و «يَحفَظُونَهُ»، دو صفت ديگرى براى آن است. ولى اين توجيه با ظاهر آيه سازگار نيست.
بعضى ديگر گفته اند: متعلق است به جملۀ «يَحفَظُونَهُ» و کلمه «مِن» در آن، به معناى باى سببيه و يا به معناى مصاحبت است. و معناى آيه چنين است که: معقبات، او را به وسيله امر خدا و يا با امر خدا حفظ مى کنند.
بعضى ديگر گفته اند: متعلق به «يَحفَظُونَهُ» است، وليکن کلمه «مِن»، ابتدائيه و يا نشويّه است. و معناى آيه چنين است که: او را حفظ مى کنند، در حالى که ابتداء حفظ و يا منشأ آن امر خداست.
بعضى گفته اند: درست است که متعلق به «يَحفَظُونَهُ» است، وليکن کلمه «مِن» به معناى «عَن» است. و به آيه چنين معنا مى دهد که: او را از اين که امر خدا بر او حلول نموده و فرايش بگيرد، نگهدارى مى کنند. آنگاه امر را به معناى بأس و عذاب تفسير کرده، و آيه را اين طور معنا کرده اند که:
معقّبات خدا، او را از عذاب خدا حفظ مى کنند و هر وقت گناهى بکند، از خداى سبحان برايش مهلت مى خواهند تا عذاب و مؤاخذه، و يا امضاى شقاوت را درباره اش تأخير بيندازد، تا شايد که توبه نموده و برگردد.
و اغلب اين وجوهى که نقل کرديم، فسادش براى خواننده روشن است و حاجتى به بيان ندارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۳۲
و از جمله اختلافات ايشان، اختلاف نظرهايشان در وجه اتصال جملۀ «لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِن بَينِ يَدَيهِ وَ مِن خَلفِهِ...»، به ماقبل است، که برخى از ايشان گفته اند: متصل است به جملۀ «سَارِبٌ بِالنَّهَار»، که معنايش گذشت.
و بعضى ديگر گفته اند: متصل است به جملۀ «اللّهُ يَعلَمُ مَا تَحمِلُ کُلُّ أُنثَى»، و يا به جملۀ «عَالِمُ الغَيبِ وَ الشَّهاَدَة». و معنايش اين است که: همان طور که خداوند حمل هر حامله و يا غيب و شهادت را مى داند، همچنين نگهبانان را بر ايشان گمارده، تا حفظ شان کنند.
بعضى ديگر گفته اند: متصل است به جملۀ «إنَّمَا أنتَ مُنذِرٌ»، و معنايش اين است که: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، به وسيله ملائکه محفوظ است. وليکن حق اين است که متصل است به جملۀ «کُلُّ شَئٍ عِندَهُ بِمِقدَار»، که به نوعى آن را بيان مى کند، و در سابق گذشت.
و نيز از جمله موارد اختلاف مفسران، اختلافى است که در ربط و اتصال جملۀ «إنَّ اللّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَومٍ...»، کرده اند.
يکى گفته: متصل است به آيه «وَ يَستَعجِلُونَکَ بِالعَذَابِ...»، و معناى مجموع آن دو اين است که:
هر چند بر نزول عذاب عجله مى کنند، وليکن خداوند عذاب نمى فرستد، مگر بر کسى که بداند وضعش دگرگون شده است. حتى اگر بداند که در جمعيتى، کسانى هستند که بعدها ايمان مى آورند و يا از صلبشان کسانى متولد مى شوند که ايمان خواهند آورد، بر آن جمع عذاب نمى فرستد.
بعضى ديگر گفته اند: آيه مذکور، متصل است به جملۀ «سَارِبٌ بِالنَّهَار»، و معناى مجموع آن دو، اين است که: وقتى ملوک و امراء مرتکب گناه شدند، در حقيقت از رسم عبوديت بيرون گشته، و استحقاق حفاظت خود را باطل ساخته و مستوجب عذاب مى شوند. و اين وجه با وجه قبلى، از سياق کلام دورند، و حق مطلب اين است که آيه مذکور، تعليل جملۀ «يَحفَظُونَهُ...»، و بيان علت اين است که چرا خداوند او را حفظ مى کند، و توضيحش در سابق گذشت.
«هُوَ الَّذِى يُرِيکُمُ الْبرْقَ خَوْفاً وَ طمَعاً وَ يُنشِئُ السَّحَابَ الثِّقَالَ»:
کلمۀ «سَحاب» - به فتحه سين - چون جمع بود، صفت آن را نيز جمع آورده. فرمود: «ثِقَال» و «يُرِيکُم»، از «إرائه» است، که يا به معناى اظهار و نشان دادن چيزی است که قابل رؤيت باشد تا بيننده آن را ببيند، و يا به معناى انسان را داراى صفت رويه و ديدنى قرار دادن است، و تقابلى که ميان «يُرِيکُم» و «يُنشِئُ» هست، معناى اول را تأييد مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۳۳
و دو کلمۀ «خَوفاً و طَمَعاً»، دو تا مفعولٌ له براى «يُرِيکُم» هستند. يعنى برق را به شما نشان داد، تا هم بترسيد و هم طمع کنيد. و ممکن است که مصدر به معناى فاعل، و حال از ضمير «کُم» بوده باشند، و چنين معنا دهند که: خدا آن کسى است که برق را به شما نشان داد، در حالى که شما صاحبان خوف و رجا بوديد.
و معناى آيه، اين است که: خدا آن کسى است که برق را در برابر چشمان شما ظاهر کرد، تا دو صفت خوف و رجا را در شما هويدا سازد، کما اين که مسافر شما از آن مى ترسد، و حاضرتان به آن اميدوار مى شود، دريانوردان از آن مى ترسند، و اهل خشکى آروزيش را مى کنند، مردم همه از صاعقه اش مى ترسند، و اميدوار بارانش مى شوند.
و آن کسى است که با انشاء خود، ابرهايى خلق مى کند که بار سنگين آب را به دوش مى کشند.
و در اين که در خصوص آيت برق، کلمۀ «إرائه» را و در خصوص آيت «سَحاب»، کلمۀ «إنشاء» را به کار برد، لطافتى است که از نظر خواننده پوشيده نيست.
«وَ يُرْسِلُ الصَّوَاعِقَ فَيُصِيب بِهَا مَن يَشاءُ...»:
کلمۀ «صَوَاعِق»، جمع صاعقه است، که عبارت است از پاره آتش هايى که از رعد و برق توليد شده و از آسمان فرو مى آيند.
و کلمۀ «جَدَل»، به معناى نزاع قولى است، که يک طرف بخواهد حرف خود را بر ديگرى بقبولاند، و اين واژه از ماده «جَدَلتُ الحَبلَ: طناب را محکم تابيدم» گرفته شده. و کلمۀ «مِحَال» - به کسر ميم - مصدر باب مفاعله از «مَاحَلَ - يُمَاحِلُ» است، که به معناى اين است که يکى عليه ديگرى، مکر و صحنه سازى کند تا معلوم شود کدام نيرومندترند. و به همين منظور، براى اظهار معايب و بدی هاى آن ديگرى، جدل مى نمايد.
بنابراين، جملۀ «وَ هُم يُجَادِلُونَ فِى اللّهِ وَ هُوَ شَدِيدُ المِحَال»، معنايش (و خدا داناتر است)، اين است که:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۳۴
بت پرستان، (که وجه کلام در اين آيات و در اين حجت ها متوجه ايشان است)، درباره ربوبيّت خداى تعالى مجادله مى کنند، و حجت هايى نظير تمسک به روش پدران براى اثبات ربوبيّت ارباب هاى خود درست مى نمايند، ولى از اين معنا غافل اند که خداى سبحان، شديد المماحله است. چون او به معايب و بدی هاى ايشان آگاه، و بر اظهار آن معايب و رسوا ساختن آنان قادر است.
بيان اين که حق دعا (دعاى مستجاب)، براى خداست
«لَهُ دَعْوَةُ الحَْقِّ وَ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِن دُونِهِ لا يَستَجِيبُونَ لَهُم بِشئٍ ...»:
«دعا» و «دعوت»، به معناى توجه دادن نظر مدعو است به سوى داعى، که غالبا با لفظ، يا اشاره صورت می گيرد، و «استجابت» و «اجابت»، به معناى پذيرفتن دعوت داعى، و روى آوردن به سوى اوست. اين است معناى دعا و اجابت، و اما درخواست حاجت در دعا، و برآوردن حاجت در استجابت، جزء معنا نيست، بلکه غايت و متمم معناى آن دو است.
بله، اين جهت در مفهوم دعا خوابيده که بايد مدعو، صاحب توجه و نظرى باشد که اگر بخواهد بتواند نظر خود را متوجه داعى بکند، و نيز بايد صاحب قدرت و تمکنى باشد که از استجابت دعا ناتوان و عاجز نگردد. و اما دعا کردن و خواندن کسى که درک و شعور نداشته، يا قدرت بر برآوردن حاجت را ندارد، دعاى حقيقى نيست، هرچند صورت دعا را داشته باشد.
و چون در آيه شريفه، ميان جملۀ «لَهُ دَعوَةُ الحَقّ»، و جملۀ «وَ الَّذِينَ يَدعُونَ مِن دُونِهِ...»، مقابله افتاده و در دومى مى گويد دعا و خواندن غير خدا خالى از استجابت، و دعاى کافران در ضلالت است. ناگزير مى فهميم که مقصود از جمله اولى، اين است که دعوت حق با دعوت باطل اين فرق را دارد که در دعوت حق، مدعو دعوت را مى شنود، و البته استجابت هم مى کند (اما دعوت باطل چنين نيست).
و اين، خود از صفات خداى تعالى و تقدس است. چون او شنوا و قريب و مجيب، (جوابگوى دعا) و غنىّ و داراى رحمت است. همچنان که فرمود: «أُجِيبُ دَعوَةَ الدَّاعِ إذَا دَعَانِ». و نيز فرمود: «أُدعُونِى أستَجِب لَکُم»، و در گفته هاى خود هيچ شرطى در استجابت دعا نکرده، جز اين که حقيقت دعا محقق شود و تنها او، دعوت و خوانده شود، نه غير او.
بنابراين، اضافه دعوت حق، اضافه موصوف بر صفت، و يا از قبيل اضافه حقيقيه است. به اين عنايت که حق و باطل، گويا دعا را ميان خود به دو قسم تقسيم مى کنند. يک قسم از دعا، دعاى حق است که هرگز از استجابت تخلف ندارد. و قسم ديگر دعاى باطل است و آن، دعايى است که به سوى هدف اجابت هدايت نمى شود. مانند دعا و خواندن کسى که دعا را نمى شنود و يا قدرت بر استجابت ندارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۳۵
پس آيه مورد بحث، از اين جهت مرتبط به آيات قبل است که در آن آيات قبل، قدرت و علم عجيب خدا را خاطرنشان مى ساخت، و در اين آيه، اين معنا را تذکر مى دهد که حقيقت دعا و استجابت هم، خاص اوست. و او همان طور که عالم و قادر است، اجابت کننده دعا هم هست. و اين معنا را در آيه، از دو طريق اثبات نموده، يکى طريق اثبات حق دعا براى خدا، و يکى نفى آن از غير خدا.
اما عهده دار اثبات حق دعا براى خدا، جملۀ «لَهُ دَعوَة» است، که مقدم بودن ظرف «لَهُ» انحصار را مى رساند، و جملات بعد هم، که از غير خدا نفى مى کند، اين انحصار را تأييد مى کند، و اما متکفل نفى آن از غير خدا، جملۀ «وَ الَّذِينَ يَدعُونَ مِن دُونِهِ لَا يَستَجِيبُونَ لَهُم بِشَئٍ إلّا کَبَاسِطِ کَفَّيهِ إلَى المَاءِ لِيَبلُغَ فَاهُ وَ مَا هُوَ بِبَالِغِه» است، که مى فرمايد: آن خدايانى که مشرکان مى خوانند، قادر بر استجابت دعاى آنان نيستند، و اين معنا را در مواردى از کلام مجيدش بيان نموده.
زيرا آن خدايان، يا بت هايى هستند که عوام مشرکان مى پرستند، که پر واضح است اجسامى بى جان اند، که نه شعور دارند و نه اراده. و يا ارباب آن بت ها، از ملائکه و يا جن و يا روحانيات کواکب و يا بشرند، که بعضى از خواص بت پرستان مى پرستند، و متنبه به آن هستند، که نه مالک نفع و ضررى براى خود هستند، و نه اختياردار مرگ و حيات و نشور خودند، تا چه رسد به اين که مالک نفع و ضرر و مرگ و حيات غير خود باشند. به خلاف خداى تعالى، که مالک کل است، و همه ملک و همه قوت، تنها براى او است. پس هيچ مطمعى و طمع گاهى در غير او نيست.
تمثيلى برای بیان حال کسى که غير خدا را مى خواند
بعد از اثبات اختصاص «دعوت حق» و استجابت براى خدا، و نفى آن از غير او، يک صورت را استثناء کرده، و آن صورت، نظير مَثَلى است که خود قرآن زده و فرموده: «کَبَاسِطِ کَفَّيهِ إلَى المَاءِ لِيَبلُغَ فَاهُ وَ مَا هُوَ بِبَالِغِه».
توضيح اين که: شخص عطشان، وقتى بخواهد آب بياشامد، ناگزير بايد نزديک آب شده، کف دست را باز کند و آب را برداشته بنوشد. يعنى به لب رسانده، رفع عطش کند. اين، راه حقيقى و صحيح رفع تشنگى است. و اما لب تشنه اى که از آب دور است و مى خواهد سيراب شود، و از آن اسباب و مقدماتى که گفتيم، هيچ يک را عملى نمى کند، جز همين را که کف دست را باز نموده، نزديک دهان ببرد، که چنين کسى هرگز آبى به دهانش نمى رسد، و از آب نوشيدن، تنها صورت آن را نشان داده، و تقليد آن را درآورده است.
و مَثَل کسى که غير خدا را مى خواند، مَثَل همين تقليد درآور است، که از دعا، جز صورت خالى از معنا، و اسم خالى از مسمّاى آن را نمى آورد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۳۶
زيرا اين بت ها و خدايان دروغين در استجابت دعا و قضاى حوائج، همان اثر را دارند که آن آقاى تقليد درآور در رفع عطش خود دارد. يعنى همان طور که دست به دهان بردن اين، صورتى از آب خوردن است، دعا و خواندن بت پرستان هم، تنها صورتى از دعا کردن است و خاصيت ديگرى ندارد.
از اين جا معلوم مى شود که استثناء «إلّا کَبَاسِطِ کَفَّيهِ...»، استثنایى نيست که بر خلاف حکم کلّى مستثنا منه باشد، بلکه تنها صورتى از استثناء است، که منظور از آن، تقويت حکم در جانب مستثنا منه است، نه اين که بخواهد فردى را از آن کلى خارج سازد.
و خلاصه مفادش اين است که: مشرکان و آن ها که غير خدا را مى خوانند، با خواندنشان به نتيجه اى نمى رسند، مگر اين که به نتيجه اى نرسند، که معنايش تأکيد در همان به نتيجه نرسيدن است.
و اين، خود از لطافت هاى کلام خدای تعالى است، که از جهتى نظير آيه «أفَأتَّخَذتُم مِن دُونِهِ أولِيَاءَ لَا يَملِکُونَ لِأنفُسِهِم نَفعاً وَ لَا ضَرّاً» است و به بيانى که إن شاء اللّه خواهد آمد، مؤکدتر از آن است.
از آنچه گذشت، روشن گرديد که:
اولا: مراد از جملۀ «لَهُ دَعوَةُ الحَقّ»، حقّ دعا است و آن دعایى مى باشد که مستجاب مى شود و به هيچ وجه رد نمى گردد. پس اين که بعضى در معنايش گفته اند: مرا از آن، کلمه اخلاص و شهادت به «لا اله إلّا اللّه» است، صحيح نيست. چون هيچ دليل و شاهدى در سياق آيه ندارد.
و ثانيا: اگر ضمائر در جملۀ «وَ الَّذِينَ يَدعُونَ...» را اظهار کنيم، تقدير آن چنين مى شود: کسانى که مشرکان آن ها را به جاى خدا مى خوانند، آن خوانده شده ها، دعاى اين مشرکان را به هيچ وجه مستجاب نمى کنند.
و ثالثا: استثناء در آيه، استثناء از جملۀ «لَا يَستَجِيبُونَ لَهُم بِشَئ» است و در کلام، حذف و اختصار به کار رفته و معناى کلام اين است که: «لَا يَستَجِيبُونَ لَهُم بِشَئ وَ لَا يُنِيلُونَهُم شَيئاً إلّا کَمَا يُستَجَابُ لِبَاسِطِ کَفَّيهِ إلَى المَاءِ لِيَبلُغَ فَاهُ...: اجابت نمى کنند ايشان را به هيچ چيز، و هيچ چيزى به ايشان نمى دهند، مگر همانند کسى که از آب دور است و براى رفع عطش خود، از روى تقليد، دو دست خود را به طرف آب مى برد تا به دهانش برساند و عطش خود را رفع کند...».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۳۷
و اگر در معنايى که کرديم و خواستيم کلمه «نيل» را در معناى استجابت درآوريم، براى اين بود که احتمال مى دهيم استجابت، متضمن معناى نيل و امثال آن باشد.
خداى سبحان در آخر آيه، گفتار خود را تأکيد نموده و فرمود: «وَ مَا دُعَاءُ الکَافِرِينَ إلّا فِى ضَلَالٍ». و اين جمله، علاوه بر تأکيد مطالب قبل، به يک حقيقت اصيل ديگر نيز اشاره مى کند، و آن اين است که: هيچ دعایى نيست مگر آن که غرض آن، خداى سبحان است. چون اوست عليم و قدير و غنىّ و صاحب رحمت. پس براى دعا هيچ راهى نيست، مگر همان راه توجه به خداى تعالى.
بنابراين، کسى که غير خدا را مى خواند و آن را غرض و هدف قرار مى دهد، رابطه دعاى خود و هدف دعا را از دست داده، و در حقيقت دعايش راه را گُم کرده. چون ضلالت به همين معنا است که چيزى از راه خود بيرون شود و راهى بپيمايد که آن را به مطلوبش نرساند.
«وَ للَّهِ يَسجُدُ مَن فى السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ طوْعاً وَ کَرْهاً وَ ظِلَالُهُم بِالْغُدُوِّ وَ الاَصالِ»:
«سُجُود»، به معناى به رو بر زمين افتادن و پيشانى و يا چانه را بر زمين نهادن است. همچنان که درباره برادران يوسف مى فرمايد: «وَ خَرُّوا لَهُ سُجّداً». و نيز فرموده: «يَخِرُّونَ لِلأذقَانِ سُجّداً». «سُجُود»، مصدر، و «سجده»، بناى مرّه است، يعنى يک سجود.
و «کَره»، به معناى کاری است که آدمى با مشقت آن را انجام دهد. حال اگر محرکش امرى خارجى باشد، آن را «کَره» - با فتحه کاف - خوانند، و اگر محرکش داخلى و نفسانى باشد، آن را «کُره» - به ضمه کاف - تلفظ کنند و اين لفظ، در برابر و مقابل «طوع» است.
راغب در مفردات مى گويد: «غُدوَة» و «غَدَاة...»، از ساعات اول روز است، و در قرآن کريم، «غُدُوّ»، در مقابل «آصال»، و «غَدَاة»، در مقابل «عَشِىّ» قرار گرفته. يک جا فرموده: «بِالغُدُوّ وَ الآصَال». و يک جا فرموده: «بِالغَدَاةِ وَ العَشِىِّ». و بايد دانست که «غُدُو»، جمع «غَداة» است. همچنان که «قنى»، جمع «قناة» (نيزه) است.
و در مجمع البيان گفته: کلمۀ «آصال»، جمع «أُصُل» - با ضمه همزه و صاد - است، و «أُصُل» هم، جمع «اصيل» است. پس «آصال»، جمع الجمع و ماده اش، کلمۀ «أصل» است، و از اين جهت اين ساعت از روز معين بين عصر و غروب آفتاب را «آصال» گفته اند، که گویى ريشه و مبدأ شب است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۳۸
ذلت حقيقى همه چيز، در برابر خداى تعالى
اعمال اجتماعى که انسان به منظور اغراض معنوى انجام مى دهد، مثلا بالانشينى که به منظور تجسم رياست، و جلو افتادن که به منظور تمثل سيادت و آقایى، و خم شدن که به منظور اظهار حقارت و کوچکى، و بر زمين افتادن که به منظور نهايت ذلت و افتادگى سجده کننده در قبال عزّت و علو مقام مسجود انجام مى شود، نام اين اعمال را به غرض هاى آن ها نيز داده و آن ها را هم به همان نام مى نامند.
مثلا همان طور که جلو افتادن را «تقدّم» مى گويند، سيادت و آقايى را هم «تقدّم» مى خوانند. و همچنان که انحناء و خم شدن مخصوص را «رکوع» مى گويند، حقارت و کوچکى را هم «رکوع» مى گويند. و همان طور که به خاک افتادن را «سجده» مى گويند، تذلّل را هم «سُجُود» مى گويند. همه اين ها به اين عنايت است که برسانند که منظور از اين اعمال اجتماعى، همان غرض ها و نتائج آن است، و گرنه هيچ غرضى به خود آن اعمال تعلق نگرفته است.
و به همين نظر است که قرآن کريم، اين گونه اعمال و نظائر آن از قبيل قنوت و تسبيح و حمد و سؤال و امثال آن را، به همه موجودات نسبت مى دهد و مى فرمايد: «کُلٌّ لَهُ قَانِتُون». و نيز مى فرمايد: «وَ إن مِن شَئٍ إلّا يُسَبِّحُ بِحَمدِهِ». و نيز مى فرمايد: «يَسئَلُهُ مَن فِى السَّمَاوَاتِ وَ الأرضِ». و نيز مى فرمايد: «وَ للّهِ يَسجُدُ مَا فِى السَّمَاوَاتِ وَ مَا فِى الأرضِ».
و فرق ميان اين امور، در صورت انتسابش به موجودات، و در صورت وقوعش در ظرف اجتماع بشرى، اين است که:
غايات و غرض هاى آن ها، در قسم اول به حقيقت معنايش موجود است. به خلاف قسم دوم، که غرض از آن امور، به نوعى از وضع و اعتبار تحقق مى يابد. مثلا ذلت موجودات و افتادگى آن ها در برابر ساحت عظمت و کبريایى خداوند، ذلت و افتادگى حقيقى است. به خلاف به رو افتادن و زمين ادب بوسيدن در ظرف اجتماع بشرى، که بر حسب وضع و اعتبار، ذلت و افتادگى است، به نشانه اين که بسيار اتفاق مى افتد که اين به خاک افتادن و سجده انجام مى شود، ولى از آن تعظيم و اظهار ذلت فهميده نمى شود.
پس اين که فرمود: «وَ للّهِ يَسجُدُ مَن فِى السَّمَاوَاتِ وَ الأرض»، از همان نظرى است که اشاره نموديم، و اگر اختصاص داد به صاحبان عقل و فرمود: «مَن فِى السَّمَاوَاتِ وَ الأرض»، و نفرمود: «مَا فِى السَّمَاوَاتِ وَ الأرض»، با اين که اين سجده و ذلت، اختصاص به آدميان و فرشتگان ندارد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۳۹
و همان طور که در آيه سوره «نحل» که از نظر خواننده گذشت و ذيل آيه مورد بحث هم که مى فرمايد: «وَ ظِلَالُهُم...»، بر اين دلالت دارد که تمامى موجودات، خدا را سجده مى کنند، به خاطر اين است که روى سخن در اين آيات با مشرکان است، و عليه ايشان احتجاج شده است.
گويا خواسته است ايشان را وادار کند که به طوع و رغبت خدا را سجده کنند. همان طور که ساير عقلاى آسمان و زمين، او را به طوع و رغبت سجده مى کنند، و حتى سايه ايشان هم، او را سجده مى کند، و به همين عنايت بود که سجدۀ سايه ايشان را به رُخ کشيد تا در وادارى مشرکان، مؤکدتر باشد. (دقّت فرمایيد).
اين را نيز بايد دانست که تذلل و تواضع همه موجودات در برابر ساحت پروردگارشان، خضوع و تذلل ذاتى است، که هيچ موجودى از آن منفک، و آن از هيچ موجودى متخلف نيست. پس به طور مسلم، خضوع موجودات به طوع و بدون سفارش خواهد بود، و چگونه به سفارش و اکراه باشد و حال آن که هيچ موجودى از خود هيچ چيز ندارد، تا درباره اش کراهت و يا امتناع و سرکشى تصوّر شود. همچنان که خداى تعالى فرموده: «فَقَالَ لَهَا وَ لِلأرضِ اتِيَا طَوعاً أو کَرهاً قَالَتَا أتَينَا طَائِعِينَ».
و اين عنايت، هر چند ايجاب مى کند که سجده موجودات در برابر خداى تعالى، به طوع و رغبت بوده و راهى براى تصوّر اکراه باقى نگذارد، وليکن عنايت ديگرى در اين بين هست که چه بسا نسبت اکراه را تا حدّى براى بعضى از موجودات، يعنى انسان تصحيح کند، و آن عنايت، اين است که پاره اى از موجودات در اجتماع تزاحم قرار گرفته، و با اين که خود مجهّز به طبايعى هستند، مع ذلک چه بسا سبب هاى ديگرى هستند که نمى گذارند اين موجودات به غايات و هدف هاى خود نائل شوند.
آرى، موجوداتى که در عالَم ما قرار دارند که عالَم ماده و دار تزاحم است، چه بسا در رسيدن به هدف هاى مقتضيات طبايع خود، به موانع گوناگون و مختلفى برخورند که اقتضاى آن ها بر خلاف اقتضاى طبيعت اين ها باشد، و پر واضح است که هرچه بر خلاف طبيعت باشد، مکروه است، همچنان که ملايم طبيعت مطلوب است.
بنابراين، موجودات اين نشئه در جميع شؤون راجع به خودشان ساجد و خاضع در برابر امر خدا هستند، وليکن در پاره اى از شؤون که مخالف طبيعت آن ها است، از قبيل: مرگ و فساد و بطلان آثار و آفات و مرض ها و امثال آن، سجود و خضوعشان کرها،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۴۴۰
و در آنچه که موافق طبع آن ها است، از قبيل: حيات و بقاء و رسيدن به هدف و پيروزى و کمال، به طور طوع و انقياد، و مانند خضوع ملائکه است که خدا را در آنچه که دستورشان مى دهد، نافرمانى ننموده و عمل مى کنند.
از آنچه گذشت، فساد گفتار بعضى از مفسران ظاهر شد که گفته اند: مراد از سجده، سجده معمولى و به رو افتادن بر زمين است، به طورى که پيشانى را بر زمين بگذارد، و جميع موجودات سجده مى کنند. منتهى سجده مؤمن از روى رغبت است، ولى سجده کافر از روى ترس از شمشير مى باشد. اين گفته را به حسن نسبت داده اند.
و همچنين گفتار بعضى ديگر که گفته اند: مراد از سجده، به رو افتادن بر زمين نيست، بلکه مراد خضوع است، و جميع موجودات در برابر خداى تعالى خاضع اند، با اين تفاوت که خضوع مؤمن به طوع، و خضوع کافر، به کره است. چون کافر در برابر آلام و امراض به قضاى خدا راضى نيست. و اين قول را به جبائى نسبت داده اند.
و همچنين قول ديگران که گفته اند: مراد از آيه، خضوع جميع موجودات در آسمان ها و زمين، از صاحبان عقل و فاقدان آن است، و اگر تعبير به «مَن» که مختص به صاحبان عقل است، کرده، از باب تغليب بوده.
رده:تفسیر المیزان