المیزان جلد۱۱ بخش۴۳
«وَ إِن مَّا نُرِيَنَّک بَعْضَ الَّذِى نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّک فَإِنَّمَا عَلَيْک الْبَلَاغُ وَ عَلَيْنَا الحِْساب»:
کلمۀ «إن مَا»، ترکيب يافته از دو جمله: «إنّ» شرطيه و «مَا» ى زائده، مفيد تأکيد است. دليل زائده و تأکيد بودن آن، اين است که در آخر فعل بعدی اش، نون تأکيد آمده.
اين آيه، وظيفه اى را که به عهده رسول خدا «صلى اللّه اعليه و آله و سلم» است، روشن مى سازد و آن، اين است که تنها سرگرم کار انذار و تبليغ باشد، و به هيچ وجه توجهى به هواها و خواسته کفار نکند، و مانند ايشان آرزوى رسيدن آيتى که اقتراح کرده اند، نکند. حتى منتظر اثر تبليغات خود و يا نزول عذاب بر آنان نيز نباشد.
و اين آيه، دلالت دارد بر اين که حساب الهى، همان طور که در آخرت برقرار مى شود، در دنيا نيز برقرار است.
معناى آيه شريفه: «أَ وَ لَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتى الاَرْض نَنقُصهَا مِنْ أَطرَافِهَا»
«أَ وَ لَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتى الاَرْضَ نَنقُصُهَا مِنْ أَطرَافِهَا»:
اين کلام به منظور عبرت آمده. بعد از آن که آنان را به هلاکت تهديد کرده، به عبرت از سرنوشت گذشتگان وادار مى نمايد، و از آن استفاده مى شود که پرداختن به زمين و کم نمودن از اطراف آن، کنايه است از کشتن و هلاک کردن اهل آن.
بنابراين، آيه شريفه از نظر مضمون، نظير آيه ای است که مى فرمايد: «بَل مَتَّعنَا هَؤُلَاءِ وَ آبَاءَهُم حَتّى طَالَ عَلَيهِمُ العُمُر أفَلَا يَرَونَ أنَّا نَأتِى الأرضَ نَنقُصُهَا مِن أطرَافِهَا أفَهُمُ الغَالِبُونَ».
و اين که بعضى گفته اند: مراد اين است که «مگر اهل مکه نمى بينند که ما به سرزمين ايشان پرداختيم، و يکى پس از ديگرى، قراء و قصبات ايشان را از ايشان گرفته و براى مسلمانان فتح کرديم و چطور نمى ترسند که به شهرهاى ايشان بپردازيم، و از ايشان انتقام بگيريم»، صحيح نيست. زيرا اين سوره مکى است، و وقتى نازل شده که هيچ فتحى نصيب مسلمانان نشده بود. زيرا فتوحات مسلمين بعد از هجرت شروع شد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۵۱۹
علاوه بر اين که آيات مورد بحث و تهديد آن، ناظر به هلاکت آنان در جنگ بدر و احد و امثال آن است که بعدها اتفاق افتاد، نه به فتح مکه.
«وَ اللّهُ يَحکُمُ لَا مُعَقِّبَ لِحُکمِهِ وَ هُوَ سَرِيعُ الحِسَاب » - مقصود از اين جمله، اين است که غلبه از خداى سبحان است. اوست که حکم مى کند و در قبال حکمش، حکم احدى نفوذ ندارد، و در نتيجه نمى تواند از حکم او جلوگيرى کند.
آرى، خداى سبحان، هر عملى را به مجرد وقوعش حساب مى کند، بدون اين که فاصله دهد تا ديگران بتوانند در آن تصرف نموده و اخلال کنند. پس جملۀ «وَ اللّهُ يَحکُمُ...»، در معناى جملۀ «أفَهُمُ الغَالِبُون» است، که در ذيل آيه سوره «انبياء» گذشت.
«وَ قَدْ مَکَرَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ فَللَّهِ الْمَکْرُ جَمِيعاً ...»:
يعنى: کسانى هم که قبل از ايشان بودند، مکر کردند، وليکن مکرشان سودى به ايشان نبخشيد و نتوانستند ما را از اين که به زمين بپردازيم و از اطرافش بکاهيم، مانع شوند. پس تنها خداى سبحان، مالک مکر و همه آن است، و مکر هر کس را به صاحبش بر مى گرداند.
«يَعلَمُ مَا تَکسِبُ کُلُّ نَفسٍ » - اين جمله، در مقام تعليل مالکيت خداى تعالى نسبت به همه مکرها است. به اين بيان که: مکر وقتى صورت مى گيرد که طرف، يعنى شخص مکر شده از نقشه مکر کننده بى خبر باشد، و گرنه اگر بداند که چه نقشه اى برايش ريخته شده، در صدد بر مى آيد نقشه او را خنثى بسازد.
«وَ سَيَعلَمُ الکُفَّارُ لِمَن عُقبَى الدَّار» - اين جمله حجت را تمام نموده، ادعا مى کند که مسأله انتهاى امور به عواقبش از مسائل ضرورى و بديهى است، که در هيچ موردى تخلف نمى پذيرد. و به طور کلى هر امرى به عاقبتش منتهى مى گردد. و کفار به زودى خواهند ديد که سرانجام نيک از آنِ کيست. بنابراين هيچ حاجتى نيست به اين که براى فهماندن اين حقيقت استدلال را تعقيب نموده، طولانى کنيم.
بحث روایتی: (رواياتى ذیل آیات گذشته)
در الدّرالمنثور است که ابن شبيه، ابن جرير، ابن منذر و ابن ابى حاتم، از مجاهد روايت کرده اند که گفته است:
وقتى آيه «وَ مَا کَانَ لِرَسُولٍ أن يَأتِىَ بِآيَةٍ إلّا بِإذنِ اللّه» نازل شد، مشرکان قريش گفتند: اى محمّد! گمان نمى کنيم که کارى از تو ساخته باشد. و به حکم اين آيه، خداوند سرنوشت ما را و همه کس را تعيين کرده. (خلاصه خدا ما را چنين کرده، که بر مسلک خود باقى باشيم).
خداوند در پاسخشان اين آيه را فرستاد که: «يَمحُو اللّهُ مَا يَشَاءُ وَ يُثبِتُ»، و تهديدشان کرد به اين که هر پيشامدى را که بخواهيم، براى او پيش مى آوريم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۵۲۰
مؤلف: بيان آيه شريفه آن طور که در سابق گفتيم، اجنبى از مضمون اين روايت است. علاوه بر اين که در ذيل روايت آمده که خداوند هر چه را که از ارزاق و مصائب و هر چيز ديگرى که براى بندگانش مقدر کرده باشد، مى تواند بر همان تقديرش باقى بگذارد، و مى تواند آن را محو کند.
و در روايت ديگر، از جابر نقل شده که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، در ذيل جمله مورد بحث فرموده: «خداوند از رزق مردم يکى را محو و يکى را زياد مى کند، و همچنين از اجل ها و عمرها، يکى را محو و يکى را زياد مى کند»، و حال آن که آيه شريفه عموميت دارد. ناگزير بايد بگوييم مسأله محو و اثبات ارزاق و آجال از باب مثال است.
و نيز در همان کتاب است که ابن مردويه، از ابن عباس روايت کرده که شخصى از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، از معناى آيه «يَمحُو اللّهُ مَا يَشَاءُ وَ يُثبِتُ» سؤال کرد.
حضرت فرمود: اين، در شب قدر و مربوط به فراز و نشيب محو و اثبات زندگانى و ارزاق بندگان است. و اما حيات و مرگ و شقاوت و سعادت، دستخوش تغيير نشده، از آنچه تقدير است، زوال نمى پذيرد.
مؤلف: اين روايت، علاوه بر اين که معارض روايات بسيار زيادى است که از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» و ائمه اطهار «عليهم السلام» و صحابه وارد شده، با اطلاق آيه نيز معارض است، و با دليل عقلى هم سازگارى ندارد. نظير آن، از ابن عمر، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» نيز وارد شده که در ذيل آيه مذکور فرموده: «مگر شقاوت و سعادت و حيات و موت، که قابل محو و اثبات نيست».
و نيز، در همان کتاب است که ابن مردويه و ابن عساکر، از على «عليه السّلام» روايت کرده اند که فرمود: از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، از اين آيه پرسش نمودم.
حضرت فرمود: ديدگانت را با تفسير آن روشن مى کنم، و ديدگان امّتم را که بعد از من مى آيند، با تفسير آن روشن مى سازم و آن، اين است که: صدقه در صورتى که با شرائطش انجام شود، و احسان به پدر و مادر و به طور کلى کار نيک کردن، شقاوت را به سعادت مبدّل نموده عمر را طولانى، و از پيشامدهاى بد جلوگيرى مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۵۲۱
مؤلف: اين روايت بيش از ذکر پاره اى از مصاديق چيز ديگرى ندارد.
و در کافى، به سند خود، از هشام بن سالم و حفص بن بخترى و غير آن دو، از امام صادق «عليه السّلام» روايت کرده که در ذيل آيه «يَمحُو اللّهُ مَا يَشَاءُ وَ يُثبِتُ» فرموده: و آيا جز اين است که چيزى که ثابت است محو مى شود، و چيزى که محو و نابود است، اثبات مى گردد.
مؤلف: اين روايت را عياشى هم، در تفسير خود، از جميل، از آن جناب نقل کرده.
و در تفسير عياشى، از فضيل بن يسار روايت آورده که گفت: من از حضرت ابى جعفر «عليه السّلام» شنيدم که مى فرمود:
پاره اى از امور، امورى حتمى هستند که ناگزير واقع مى شوند، و پاره اى ديگر امورى مشروط و موقوف اند که خداوند هر کدام را بخواهد پيش مى اندازد و يا محو مى کند و يا اثبات مى نمايد، و هيچ کس از اين امور اطلاع ندارد. و اما آنچه که به وسيله انبياء خبر داده، ناگزير واقع خواهد شد، چون خداوند راضى نيست که خود و يا ملائکه و يا انبيائش تکذيب شوند.
مؤلف: اين روايت در همان کتاب، به طريق ديگرى نيز آورده شده. صاحب کافى هم، آن را به سند خود، از فضيل، از آن حضرت نقل کرده است.
و در همان کتاب از زراره، از حضرت ابى جعفر «عليه السّلام» روايت کرده که فرمود: على بن الحسين همواره مى گفت: اگر آيه اى از کتاب خدا نبود، هر آينه شما را به آنچه که بوده و آنچه که تا قيامت خواهد شد، خبر مى دادم. پرسيدم: کدام آيه؟ فرمود: آيه «يَمحُو اللّهُ مَا يَشَاءُ وَ يُثبِتُ وَ عِندَهُ أُمّ الکِتَاب».
مؤلف: معناى اين حديث اين است که از آيه شريفه بر مى آيد که خدا خواسته است خلائقش با جهل به حوادث آينده زندگى کنند، تا به ضروريات زندگى خود قيام نمايند. چون اگر عالم باشند، هدايت اسباب عادى را نمى پذيرند، و دو اصل اساسى زندگى که همان خوف و رجاء است، از اعتبار مى افتد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۵۲۲
آرى، اگر حوادث آينده به طور کامل براى آنان هويدا و مکشوف شود، اين غرض الهى که ادامه زندگى عادى بشر است، فاسد مى شود.
و همين جهت باعث شده است که امام از آينده خبر ندهد، نه اين که اگر خبر مى داد خداوند با محو و اثبات و بداء خود، او را تکذيب نموده، خلاف آنچه را که او خبر داده بود، پديد مى آورد، چون آن جناب از اين جهت در امن بود. بنابراين تعارضى ميان اين روايت و روايات قبلى نيست.
رواياتى در بارۀ «بداء»
و در همان کتاب، از فضيل بن يسار، از امام صادق «عليه السّلام» روايت کرده که فرمود:
خداى تبارک و تعالى کتابى نوشته که در آن تمامى آنچه بوده و خواهد بود ثبت شده، و آن را پيش روى خود نهاده، هرچه را بخواهد جلو مى اندازد و هرچه را بخواهد تأخير مى اندازد، هرچه را بخواهد، محو و هرچه را بخواهد اثبات مى نمايد، هرچه را که او بخواهد موجود مى شود، هر چيز را نخواهد نمى شود.
باز در همان کتاب، از ابن سنان، از ابى عبداللّه «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: خداوند هر حادثه اى را که بخواهد جلو مى اندازد و هرچه را بخواهد تأخير مى اندازد، هرچه را بخواهد محو و هرچه را بخواهد اثبات مى کند، و نزد اوست أُمُّ الکتاب.
و نيز فرمود: هرچه را که خدا بخواهد قبل از اين که ايجادش کند، در علمش موجود است، و هيچ چيزى براى او پيش نمى آيد، مگر آن که قبلا در علمش موجود بوده، براى او چيزى بدون اطلاع و علم پيش نمى آيد.
مؤلف: روايات در باب «بداء»، از ائمه «عليهم السلام» بسيار زياد وارد شده، و با کثرتى که دارد، ديگر نبايد به گفته آن ها که گفته اند: خبر بداء، خبر واحد است، اعتناء نمود.
و اين روايت به طورى که ملاحظه مى فرمایيد، «بداء»، به معناى علم بعد از جهل را نفى مى کند، و از نظر اين روايات، علم خداى تعالى که عين ذات اوست، مانند علم ما مبدّل به جهل نمى شود، بلکه «بداء»، به معناى ظهور امرى است از ناحيه خداى تعالى بعد از آن که ظاهر مخالف آن بود. پس «بداء» عبارت است از: محو اول و اثبات ثانى و خداى سبحان، عالم به هر دو است.
و اين حقيقتى است که هيچ صاحب عقلى نمى تواند انکارش کند. براى اين که براى امور و حوادث، دو وجود پيش بينى و تصوّر مى شود:
يک وجود، به حسب اقتضاى اسباب ناقص، از قبيل شرط و يا علت و يا مانعى است که قابل تخلف است، و يک وجود ديگرى بر حسب اقتضاى اسباب و علل تامه آن، که اين وجود بر خلاف وجود اول، وجودی است ثابت و غير مشروط و غير متخلف.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۵۲۳
و آن دو کتابى که آيه مورد بحث معرفى مى کند، يعنى کتاب محو و اثبات و کتاب ام الکتاب، يا عبارتند از همين دو مرحله از وجود، و يا مبدء آن دو. هرچه باشد، اين مسأله که امرى و يا اراده اى از ناحيه خداى تعالى ظاهر گردد که خلاف آن توقع مى رفت، مسأله ای است واضح که جاى هيچ گونه ترديد در آن نيست.
و آنچه ما به نظرمان مى رسد، اين است که نزاع در ثبوت «بداء» - همچنان که از احاديث ائمه اهل بيت «عليهم السلام» بر مى آيد - و نفى آن، همچنان که ديگران معتقدند، نزاعى است لفظى که با کمى دقّت، خود به خود، از بين مى رود. و به همين جهت بود که ما در اين کتاب، بحث جداگانه اى به اين مسأله اختصاص نداديم، با اين که روش ما اين بود که براى هر مسأله علمى، بحثى اختصاص دهيم.
دليل ما بر اين که نزاع در «بداء»، نزاع لفظى است، اين است که آن هایی که منکر آن اند، چنين استدلال مى کنند که قول به «بداء»، مستلزم تغير علم خداست، و حال آن که اين استلزام در «بداء» ما آدميان است، و در ما است که مستلزم تغير علم است، و اما «بداء» - به آن معنايى که در روايات آمده - مستلزم چنين اشکالى نيست.
و در الدّرالمنثور است که حاکم از ابى درداء نقل کرده که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» آيه را به صورت «يمحُو اللّهُ مَا يَشَاءُ وَ يُثبِتُ» - بدون تشديد باء - قرائت مى کرد.
و همو آورده که ابن مردويه، از ابى هريره روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» در تفسير جملۀ «نَنقُصُهَا مِن أطرَافِهَا» فرمود: مقصود از ناقص کردن اطراف زمين، از بين بردن علماء است.
و در مجمع، از امام صادق «عليه السّلام» روايت آورده که در ذيل همين جمله فرمود: مقصود مرگ علماء و فقهاء و اخيار است.
و در کافى، به سند خود، از محمّد بن على، از شخصى که او اسم برده، از جابر، از ابى جعفر «عليه السّلام» روايت کرده که فرمود: على بن الحسين «عليهما السلام» همواره مى فرمود:
اين کلام خدا که فرمود: «أوَلَم يَرَوا أنَّا نَأتِى الأرضَ نَنقُصُهَا مِن أطرَافِهَا»، سرعت مرگ، و يا کشته شدن ما خاندان رسالت را بر نفس من گوارا مى کند. آنگاه فرمود: مقصود از «نقص اطراف»، مرگ علماء است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۵۲۴
مؤلف: گويا مراد اين باشد که در اين آيه، خداوند ميراندن علماء را به خودش نسبت داده، نه به غير، و همين، نفس را آرامش مى دهد و مرگ يا کشته شدن را در کامم گوارا مى سازد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۵۲۵
آيات ۴۳ سوره رعد
وَ يَقُولُ الَّذِينَ کَفَرُوا لَست مُرْسَلاً قُلْ کفَى بِاللَّهِ شهِيدَا بَيْنى وَ بَيْنَکُمْ وَ مَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْکِتَابِ(۴۳)
«ترجمه آیه»
کسانى که کافر شدند، مى گويند تو فرستاده خدا نيستى، بگو خدا و آن کس که علم کتاب نزد اوست، براى گواهى ميان من و شما بس است.(۴۳)
«بیان آیه»
اين آيه، آخرين آيه اين سوره است، و با حرف «و» گفتار در آن را عطف بر کلامى مى کند که در ابتداء سوره آورده و فرموده بود: «وَ الَّذِى أُنزِلَ إلَيکَ مِن رَبِّکَ الحَقُّ وَلَکِنَّ أکثَرَ النَّاسِ لَا يُؤمِنُونَ»، و اين سومين باری است که بر منکران حقيقت کتاب اللّه حمله نموده، استشهاد مى کند به اين که خداوند و آنه ا که علم به اين کتاب دارند، بر رسالت خاتم النبيين گواه اند.
«وَ يَقُولُ الَّذِينَ کَفَرُوا لَست مُرْسلاً ...»:
زمينه گفتار در اين سوره، بيان اين جهت بود که کفار منکر حقيقت کتاب اند و آن را آيتى الهى نمى دانند، و لذا از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» درخواست آيتى غير آن مى کردند. همچنان که در اين سوره، در خلال آياتش، چند نوبت اين معنا را از کفار حکايت نمود، و از جوابى داد که کلامشان را به خودشان برگردانيد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۵۲۶
و کأنّه وقتى اين جواب را شنيده و از آمدن آيتى غير قرآن مأيوس شدند، ناگزير اصل رسالت را انکار کردند. چون آيت بودن قرآن را قبول نداشتند، و آيت ديگرى هم نيامد و لذا گفتند: «لَستَ مُرسَلاً - تو اصلا پيغمبر نيستى».
اقامه حجت عليه کفار، در جواب انکار رسالت پيامبر اسلام «ص»
خداوند به پيغمبر خود تلقين مى کند که با جملۀ «قُل کَفَى بِاللّهِ شَهِيداً بَينِى وَ بَينَکُم وَ مَن عِندَهُ عِلمُ الکِتاَب»، عليه ايشان اقامه حجت کند، و اين جمله، حجتى است قاطع، نه صرف کلامى خطابى، و نه حواله به چيزى که راهى به تحصيل علم به آن نباشد.
«قُل کَفَى بِاللّهِ شَهِيداً بَينِى وَ بَينَکُم » - اين جمله، استشهاد به خداى سبحان است که خود ولىّ امر رسالت است، و شهادت در اين جا، شهادت تأديه است، نه شهادت تحمّل تنها. (خلاصه، خداوند مى گويد، نه صرف اين که مى داند).
زيرا امثال جملۀ «إنَّکَ لَمِنَ المُرسَلِينَ * عَلَى صِرَاطٍ مُستَقِيمٍ»، مکرر در قرآن کريم آمده و آيت و معجزه بودن قرآن هم ضروری است که از ناحيه خداوند آمده، و شامل شدن آن بر تصديق رسالت، آن هم به دلالت مطابقى که مورد اعتماد همه است، نيز ضروری است، و شهادت تأديه هم همين است، که شاهد به علم ضرورى شهادت دهد.
بعضى از مفسران، شهادت خداوندى را چنين تفسير کرده اند که: خداوند آن قدر ادله و براهين بر رسالت خاتم النبيين اقامه و اظهار نموده، که ديگر احتياجى به شهادت هيچ شاهدى نيست. و اگر اقامه حجت را که فعل است، شهادت ناميده، با اين که شهادت از مقوله قول و گفتار است، تسميه مجازى است. چون اقامه حجت کار شهادت را مى کند، و بلکه از آن قوى تر و مؤثرتر است.
و اين تفسير، در حقيقت همان تفسيری است که ما براى آيه کرديم. چيزى که هست، مفسر نامبرده هدف را از غير راهش تعقيب کرده است. زيرا ادله و حجت هاى داله بر حقيقت رسالت خاتم الانبياء «صلى الله عليه و آله و سلم»، يا قرآن است که خود معجزه اى جاودانى است، و يا غير قرآن از ساير خوارق عادت و معجزات است. و آيات اين سوره، به طورى که ملاحظه مى کنيد، پاسخ پيشنهاد کفار را با قسم دوم نداده، و با آن که از آن راه جواب نداده، معنى ندارد با همان راه استشهاد کند.
پس قطعا استشهاد به قرآن است و استناد به قرآن هم، از اين جهت است که قرآن، آيت و معجزه بر صدق رسالت است. يعنى کلام الهى است که به رسالت آن جناب شهادت مى دهد، و با اين که به قرآن استشهاد شده، و قرآن، هم معجزه و هم از مقوله کلام است، ديگر چه معنا دارد که ما شهادت را از مقوله فعل گرفته و آن را شهادت مجازى بدانيم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۵۲۷
علاوه بر اين که ممکن است قبول نکنيم که دلالت فعل خداى تعالى بر صدق رسالت، اقواى از قول و کلام او باشد.
پس حاصل بحث اين شد که: معناى جملۀ «اللّهُ شَهِيدٌ بَينِى وَ بَينَکُم»، اين است که آنچه در قرآن درباره تصديق رسالت آمده، شهادت الهى بر رسالت است.
و اما اگر شهادت را به معناى شهادت تحمّل بگيريم، به کلى معناى آيه را فاسد نموده ايم. چون شهادت تحمل به معناى ديدن و ناظر بودن و علم داشتن به ماوقع است، و هيچ معنا ندارد که مسأله مورد بحث، يعنى صدق رسالت آن جناب را به علم خدا ارجاع داده و علم خدا را حجت عليه خصم بدانيم. زيرا خصم راهى به علم خدا ندارد، تا بفهمد آيا رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، در دعوى خود درست مى گويد و يا به خدا افتراء مى بندد.
اقوال مختلف، در تفسير جمله: «وَ مَن عِندَهُ عِلمُ الکِتَاب»
«وَ مَن عِندَهُ عِلمُ الکِتَاب » - يعنى: در شهادت ميان من و شما کسانى که علم کتاب را دارند، کافی اند.
بعضى از مفسران گفته اند: مقصود از «کتاب»، لوح محفوظ است. و بنابر اين تفسير، مقصود از موصول «مَن: کسى که»، خداى سبحان خواهد بود. در حقيقت گفته است: «کفايت مى کند در شهادت خدايی که نزد اوست علم کتاب».
ولى اين تفسير صحيح نيست. زيرا اولا خلاف ظاهر عطف است. چون اول کفايت خدا را گفته بود و ديگر معنا نداشت که تکرار کند. و ثانيا بنابر اين تفسير، ذات و صفت خدا را بر ذات خدا عطف کرده است، و اين قبيح و غير فصيح است.
و لذا مى بينيم وقتى زمخشرى اين تفسير را از حسن نقل مى کند که گفته است: «به خدا سوگند، جز خدا کسى ديگر مقصود نيست»، تفسير او را توجيه نموده، مى گويد: بنا به گفته حسن، معناى آيه چنين مى شود:
«قُل کَفَى بِالَّذِى يَستَحِقُّ العِبَادَة، وَ بِالَّذِى لَا يَعلَمُ عِلمَ مَا فِى اللَّوحِ إلّا هُوَ شَهِيداً بَينِى وَ بَينَکُم: بگو آن کس که مستحق عبادت است و آن کس که علم لوح محفوظ نزد کسى جز او نيست، بس است براى شهادت بين من و شما».
و براى تصحيح کلام مزبور، لفظ جلاله «اللّه» را به معناى «الَّذِى يَستَحِقُّ العِبَادَة»، و لفظ «مَن» را به «الَّذِى» برگردانيده، تا هر دو به صورت وصف درآمده، عطف هم عطف صفت بر صفت شود، و حکم شهادت به ذات داده شود. چيزى که هست، دو صفت مذکور در دادن حکم دخالت دارند، همان طور که در خود حکم دخالت دارند - دقّت فرمایيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۵۲۸
ليکن صرف اين که عبارتى را که معناى مستقيمى نمى دهد، به عبارت ديگرى برگردانيم تا معنى بدهد، باعث نمى شود که بگوييم پس عبارت اول صحيح و مفيد معنا است. زيرا اگر اين حرف صحيح باشد، به طور کلى احکام الفاظ باطل گشته، هر کلام باطلى صحيح و هر سخن صحيحى باطل مى شود.
علاوه بر اين که اگر در آنچه ما در معناى اين شهادت گفتيم، دقّت شود و بدانيم که مراد از آن تصديق قرآن کريم است بر رسالت خاتم الانبياء، آنگاه خواهيم دانست که کلمه جلاله «اللّه»، آن طور که زمخشرى به معناى وصفی اش گرفته نيست، بلکه مراد از آن ذات خداى تعالى است، و شهادت را به ذات مقدس و مستجمع جميع صفات کمال نسبت داده. چون شهادت چنين کسى از هر شهادتى بزرگتر است، همچنان که خود قرآن فرموده: «قُل أىُّ شَئٍ أکبَرُ شَهَادَةً قُلِ اللّهُ شَهِيدٌ بَينِى وَ بَينَکُم».
عده اى ديگر گفته اند: منظور از «کتاب»، تورات و انجيل، و يا فقط تورات است، و معنايش اين است که علماى کتاب کافى اند براى شهادت بين من و شما. زيرا ايشان از بشارت هايى که درباره من در کتابشان آمده خبر دارند، و اوصاف مرا در کتاب خود خوانده اند.
ولى اين تفسير نيز صحيح نيست. زيرا در آيه شريفه شهادت آمده، نه صرف علم. و از سوى ديگر، اين سوره در مکه نازل شده و به طورى که مى نويسند، در آن ايّام احدى از علماى اهل کتاب ايمان نياورده بود، و کسى از ايشان به رسالت آن جناب شهادت نداده بود. و با اين حال معنا ندارد احتجاج را مستند به شهادتى کند که هنوز احدى آن را اقامه نکرده باشد.
بعضى ديگر گفته اند: مراد آن عدّه از علماى اهل کتاب اند که اسلام آورده اند. مانند عبداللّه بن سلام و تميم دارى و جارود و سلمان فارسى. و بعضى گفته اند: مراد تنها عبداللّه بن سلام است.
ولى جواب اين گفتار هم، اين است که گفتيم اين سوره در مکه نازل شده، و نامبردگان در مدينه مسلمان شدند.
آن هايى که گفته اند: مراد، عبداللّه بن سلام است، از دعوى خود سخن دفاع نموده اند. بعضى از ايشان گفته اند: مکى بودن سوره منافات با اين ندارد که بعضى از آياتش در مدينه نازل شده باشد. ممکن است سوره مورد بحث در مکّه نازل شده باشد، و خصوص اين آيه در مدينه.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۵۲۹
و ما در جوابشان مى گویيم:
اولا صرف اين که ممکن است اين يک آيه در مدينه نازل شده باشد، دليل نيست بر اين که در مدينه نازل شده، مگر آن که روايت صحيحى که بتوان به آن اعتماد نمود، اين احتمال را تأييد کند. علاوه بر اين که از نقل بر مى آيد مفسران تصريح کرده اند بر اين که اين سوره در مکه نازل شده است.
و ثانيا اين که: در پاره اى از سوره هاى مکّى، آيات مدنى وجود دارد، در آن مواردی است که آيات مدنى در خلال سوره هاى مکّى قرار داده شده است، نه در مثل آيه مورد بحث، که در آخر سوره قرار دارد، و به آيات اول سوره مرتبط است، و معنا ندارد بعضى از کلام مرتبط به هم چند سال به بيفتد.
بعضى ديگر از ايشان گفته اند: چه عيب دارد که آيه مورد بحث هم مکى باشد، و از علمایى خبر دهد که بعدها در مدينه مسلمان شدند، و به رسالت آن جناب شهادت دادند.
جواب اين است که:
باعث خرابى حجت و سقوط آن حجيّت مى شود. زيرا معنا ندارد در پاسخ کسانى که در مکّه به آن جناب مى گويند: «لَستَ مُرسَلاً: تو پيغمبر نيستى»، گفته شود: شما امروز بدون دليل او را تصديق بکنيد، و دليل او بعدها به شما خواهد رسيد. چون مردمى از علماى اهل کتاب مسلمان مى شوند، و بر رسالت او شهادت مى دهند.
بعضى ديگر از ايشان گفته اند: اين شهادت، شهادت تحمل است، و لازم نيست که شاهد در حين شهادت ايمان داشته باشد، (بلکه آنچه لازم است، علم شاهد است، نه ايمان او). پس ممکن است آيه مکّى باشد و مقصود از «کسى که نزد او علم کتاب است»، عبداللّه بن سلام، و يا غير او از علماى يهود و نصارا باشد، هر چند که در زمان نزول آيه ايمان نياورده باشند.
اشکال اين وجه، اين است که در اين صورت استدلال آيه به علم علماى اهل کتاب خواهد بود، هرچند خود آن علماء اعتراف به رسالت آن جناب ننموده، و ايمان نياورده باشند. و اگر اين استدلال صحيح بود، جا داشت به علم خود کفار استدلال بکند. چون حجّت بر خود آنان تمام بود، و ديگر جاى شبهه اى بر ايشان نمانده بود در اين که قرآن کلام خداى تعالى است، و چنين کسانى قطعا علم به اين معنا داشته اند، پس چه باعث شد که علم خود خصم را گذاشته و به علم اهل کتاب استدلال کند، و حال آن که مشرکان و اهل کتاب در کفر به رسالت و انکار آن، مشترک بودند.
علاوه بر اين که قبلا گفتيم که شهادت در آيه، شهادت اداء است، نه شهادت تحمل.
بعضى ديگر ايشان که ابن تيميه باشد، حرف عجيب و غريبى زده و گفته است: اين آيه به اتفاق همه، در مدينه نازل شده است، و حال آن که چنين اتفاقى در کار نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۵۳۰
بعضى ديگر آنان گفته اند: منظور از کتاب، قرآن کريم است، و معناى آن، اين است که هر کس اين کتاب را فرا گرفته و بدان عالم گشته و در آن تخصص يافته باشد، او گواه است بر اين که قرآن از ناحيه خداست، و من هم که آورنده آنم، فرستاده خدايم. در نتيجه خاتمه سوره به ابتداء آن بر مى گردد، که فرموده بود:
«تِلکَ آيَاتُ الِکتَابِ وَ الَّذِى أُنزِلَ إلَيکَ مِن رَبِّکَ الحَقُّ وَلَکِنَّ أکثَرَ النَّاسِ لَا يُؤمِنُونَ»، و آخر سوره به اول آن و همچنين به وسط آن عطف مى شود که فرمود: «أفَمَن يَعلَمُ أنَّمَا أُنزِلَ إلَيکَ مِن رَبِّکَ الحَقُّ کَمَن هُوَ أعمَى إنَّمَا يَتَذَکَّرُ أُولُوا الألبَاب».
و اين گفتار از خداى سبحان، در حقيقت يارى کردن قرآن و دفاع از آن است، در قبال توهينى که کفار از آن کرده و مکرر گفتند: «لَولَا أُنزِلَ عَلَيهِ آيَةٌ مِن رَبِّهِ».
البته براى افاده اين معنا جا داشت که صريحا متعرض وضع قرآن شده، بفرمايد قرآن، بزرگترين آيت بر رسالت است، وليکن فرمود: «قُل کَفَى بِاللّهِ شَهِيداً بَينِى وَ بَينَکُم وَ مَن عِندَهُ عِلمُ الکِتَابِ»، تا اين غرض را ايفاء کرده باشد، و از بزرگترين شواهد اين معنايى که براى آيه کرديم، اين است که آيه شريفه مثل بقيه آيات اين سوره در مکّه نازل شده است.
و با همين بيان گفته جمعى که گفته اند: آيه شريفه، در حق على «عليه السّلام» نازل شده و همچنين رواياتى که در اين باره وارد شده، تأييد مى شود.
پس اگر جملۀ «وَ مَن عِندَهُ عِلمُ الکِتَاب»، به کسى از گروندگان به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» منطبق گردد، قطعا به على «عليه السّلام» منطبق خواهد شد. چون او بود که به شهادت روايات صحيح و بسيار، از تمامى امّت مسلمان داناتر به کتاب خدا بود.
و اگر هيچ يک آن روايات نبود جز روايت ثقلين، که هم از طرق شيعه و هم از طرق سنى، به ما رسيده، در اثبات اين مدعا کافى بود. زيرا در آن روايت فرمود: «إنِّى تَارِکٌ فِيکُمُ الثَّقَلَينِ، کِتَابَ اللّهِ وَ عِترَتِى، أهلَ بَيتِى لَن يَفتَرِقَا حَتّى يَرِدَا عَلَىَّ الحَوضَ مَا إن تَمَسَّکتُم بِهِمَا لَن تَضِلُّوا بَعدِى أبَداً: من در ميان شما دو چيز بس بزرگ مى گذارم: يکى کتاب خدا، و يکى عترتم، اهل بيتم. اين دو هرگز از هم جدا نمى شوند تا کنار حوض بر من در آيند، و شما مادام که به اين دو تمسک جوييد، بعد از من هرگز گمراه نخواهيد شد».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۵۳۱
بحث روايتى: رواياتى در باره مراد از: «مَن عِندَهُ عِلمُ الکِتَاب»
در کتاب بصائرالدرجات، به سند خود از ابى حمزه ثمالى، از ابى جعفر «عليه السلام» روايت کرده که در ذيل آيه مورد بحث فرمود: مقصود على «عليه السّلام» است.
مؤلف: و در همان کتاب اين روايت را با چند سند، از جابر و بريد بن معاويه و فضيل بن يسار، از امام ابى جعفر «عليه السّلام»، و به سند خود از عبداللّه بن بکير و عبداللّه بن کثير هاشمى، از ابى عبداللّه «عليه السّلام»، و به سند خود، از سلمان فارسى، از على «عليه السّلام» روايت نموده است.
و در کافى به سند خود، از بريد بن معاويه روايت کرده که در تفسير آيه مورد بحث فرمود: ما را منظور داشته که اولمان و افضلمان و بهترين ما بعد از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، على «عليه السّلام» است.
و در معانى الاخبار، به سند خود از خلف بن عطيّه عوفى، از ابى سعيد خدرى روايت کرده که گفت: من از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، از معناى گفتار خداى جلّ ثنائه که فرموده: «قَالَ الَّذِى عِندَهُ عِلمٌ مِنَ الکِتَاب» پرسش نمودم.
فرمود: او، جانشين برادرم سليمان بن داوود بود. گفتم: يا رسول اللّه! در آيه «قُل کَفَى بِاللّهِ شَهِيداً بَينِى وَ بَينَکُم وَ مَن عِندَهُ عِلمُ الکِتَاب» منظور کيست؟ فرمود: او، برادرم على بن ابی طالب است.
و در تفسير عياشى، از عبداللّه بن عطا، روايت کرده که گفت: خدمت حضرت ابى جعفر «عليه السّلام» عرض کردم: اين پسر عبداللّه بن سلام بن عمران چنين معتقد است که منظور از «مَن عِندَهُ عِلمُ الکِتَاب»، پدر اوست، آيا صحيح است، يا نه؟ فرمود: دروغ مى گويد، منظور على بن ابى طالب است.
و در تفسير برهان، از ابن شهر آشوب روايت کرده که گفته است: محمد بن مسلم و ابى حمزه ثمالى و جابر بن يزيد، از ابى جعفر «عليه السّلام»، و على بن فضال و فضيل بن داوود، از ابى بصير، از
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۵۳۲
امام صادق «علیه السلام»، و احمد بن محمّد کلبى و محمّد بن فضيل، از حضرت رضا «عليه السّلام»، و به طريقى که اسم نبرده، از موسى بن جعفر «عليه السّلام»، و از زيد بن على، و از محمّد بن حنفيه و از سلمان فارسى و از ابى سعيد خدرى و اسماعيل سدى روايت کرده اند که همگى گفته اند:
منظور از «مَن عِندَهُ عِلمُ الکِتَاب» در آيه «قُل کَفَى بِاللّهِ شَهِيداً بَينِى وَ بَينَکُم وَ مَن عِندَهُ عِلمُ الکِتَاب»، على بن ابى طالب «عليه السّلام» است.
و در تفسير برهان، از ثعلبى در تفسير خود، به سند خود از معاويه، از اعمش از ابى صالح، از ابن عباس روايت کرده، و از عبداللّه عطاء، از ابى جعفر نيز روايت شده که شخصى به او گفت: مردم گمان کرده اند منظور از جمله «مَن عِندَهُ عِلمُ الکِتَاب»، عبداللّه بن سلام است، آيا صحيح است يا نه؟ او (يعنى هم ابن عباس و هم حضرت ابى جعفر) گفت: نه، منظور على بن ابی طالب است.
و نيز روايت شده که شخصى از سعيد بن جبير پرسيد: منظور از جمله «مَن عِندَهُ عِلمُ الکِتَاب»، عبداللّه بن سلام است؟ گفت: نه، چطور ممکن است او باشد، با اين که اين سوره در مکه نازل شده است؟
مؤلف: اين روايت را سيوطى هم، در الدّرالمنثور از سعيد بن منصور، ابن جرير، ابن منذر ابن ابى حاتم و نحاس، در کتاب ناسخ خود، از سعيد بن جبير روايت کرده اند.
و در تفسير برهان هم، از فقيه ابن المغازلى شافعى روايت کرده که او به سند خود، از على بن عابس نقل کرده که گفت: من و ابومريم وارد شديم بر عبداللّه بن عطا. او به ابى مريم گفت: اى ابا مريم! على را به آن حديثى که از ابى جعفر برايم نقل کردى، حديث کن.
ابومريم گفت: من نزد ابى جعفر نشسته بودم که پسر عبداللّه بن سلام گذشت. گفتم: خدا مرا فدايت کند، اين پسر آن کسى است که نزد او علم کتاب است؟ گفت: نه، وليکن صاحب شما على بن ابى طالب «عليه السلام» است آن کسى که آياتى از کتاب خدا در شأنش نازل شده. و از آن جمله فرمود: «وَ مَن عِندَهُ عِلمُ الکِتَاب». و نيز فرمود: «أفَمَن کَانَ عَلَى بَيِّنَةٍ مِن رَبِّهِ وَ يَتلُوهُ شَاهِدٌ مِنهُ». و نيز فرمود: «إنَّما وَلِيُّکُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ...».
و در الدّرالمنثور است که ابن جرير و ابن از طريق عبدالملک بن عمير، روايت کرده اند که محمّد بن يوسف بن عبداللّه بن سلام گفته است:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۱ صفحه ۵۳۳
عبداللّه بن سلام گفته: خداوند در قرآن درباره من اين آيه را نازل کرده: «قُل کَفَى بِاللّهِ شَهِيداً بَينِى وَ بَينَکُم وَ مَن عِندَهُ عِلمُ الکِتَاب».
مؤلف: و نظير اين معنا از ابن مردويه، از زيد بن اسلم، از پدرش و از جندب نيز، روايت شده. ولى خواننده عزيز حال روايت را از آنچه گذشت، به دست آورد. علاوه بر اين که ابن منذر از شعبى روايت کرده که گفته است: خداوند در قرآن، هيچ آيه اى درباره عبداللّه بن سلام نازل نکرده است.
وَ الحَمدُ لِلّهِ رَبِّ العَالَمِين
رده:تفسیر المیزان