المیزان جلد۱۲ بخش۱۱
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۳۵
و در همان کتاب است که: احمد، ابن جرير، ابن ابى حاتم و ابونعيم - در کتاب الدلائل - از ابى ايوب انصارى روايت کرده اند که گفت:
يکى از علماى يهود، نزد رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» آمد و عرض کرد: به من خبر ده از معناى کلام خدا که مى فرمايد: «يَومَ تُبَدّلُ الأرضَ غَيرَ الأرض»، آن روز خلايق کجا هستند؟ فرمود: مهمانان خدايند و هيچ چيز خدا را عاجز نمى کند.
مؤلف: اختلاف روايات در تفسير «تبديل زمين»، خالى از اين دلالت نيست که مقصود از همه آن ها، مثال است که به منظور تقريب ذهن زده شده، و گرنه آنچه مسلم از معناى تبديل است، اين است که آن روز هم، حقيقت زمين و آسمان تفاوتى پيدا نمى کنند. چيزى که هست نظام آخرتى آن ها با نظام دنيایی شان فرق مى کند.
و در معانى الاخبار، به سند خود، از محمد بن مسلم روايت کرده که گفت: از امام باقر «عليه السلام» شنيدم که فرمود: خداوند عزّوجلّ، از روزى که زمين را خلق کرده، تاکنون هفت عالَم آفريده که هيچ يک از آن ها از نوع بنى آدم نبودند، همه آن ها را از خود زمين خلق کرد و در زمين منزل داد و هر يک را بعد از انقراض عالَم قبلی اش، خلق کرد.
و بعد از آن هفت عالَم، خلقت اين عالَم (عالَم بشريت) را شروع کرد، و اولين فرد بشر، يعنى آدم را آفريد و ذرّيه او را از او خلق فرمود. نه، به خدا سوگند از آن روز که خداوند بهشت را خلق کرده، از ارواح مؤمنان خالى نبوده، و از آن روز که آتش دوزخ را آفريده، از ارواح کفار و گنهکاران خالى نبوده است.
آرى، شماها شايد خيال کنيد که وقتى قيامت شد و بدن هاى اهل بهشت با ارواحشان به بهشت رفتند و بدن هاى اهل جهنم با ارواحشان در آتش داخل شدند، ديگر بساط خلقت برچيده شده، کسى در روى زمين او را بندگى نمى کند، و او خلقى را براى بندگى و توحيدش نمى آفريند؟
نه، چنين نيست، بلکه به خداوند قسم که او خلقى را بدون نر و ماده اى قبلى مى آفريند، تا او را به يکتايى بپرستند و تعظيم کنند. و براى ايشان زمينى خلق مى کند تا بر پشت خود حملشان کند. و آسمانى خلق مى کند تا بر آنان سايه بيفکند. آيا مگر جز اين است که خداى تعالى فرموده: «يَومَ تُبَدّلُ الأرضَ غَيرَ الأرض وَ السّمَاوات»، و نيز فرموده: «أفَعيينَا بِالخَلقِ الأوّل بَل هُم فِى لَبسٍ مِن خَلقٍ جَدِيد».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۳۶
مؤلف: نظير اين روايت را عياشى، در تفسير خود، از محمّد بن مسلم، از آن جناب نقل کرده و اين روايت مطلبى را می گويد که در هيچ يک از روايات قبلى نبود.
و در تفسير قمى، در ذيل «يَومَ تُبَدّلُ الأرضَ غَيرَ الأرض» نقل کرده که معصوم فرمود: زمين به صورت نانى سفيد در مى آيد که مؤمنان در موقف قيامت از آن می خورند. و در ذيل جمله «وَ تَرَى المُجرِمينَ يَومَئذٍ مُقَرّنِينَ فِى الأصفاد» فرمود: بعضى با بعضى ديگر نزديک مى شوند. «سَرابِيلُهُم مِن قَطران»، مقصود از «سرابيل»، پيراهن است.
قمى گفته است: در روايت ابى الجارود، از امام باقر «عليه السلام» آمده که: در ذيل جمله «سَرابِيلُهُم مِن قَطران» فرموده: قطران، مس داغ شده است که از شدت حرارت، آب شده باشد. همچنان که خداى عزّوجلّ فرموده: «و تَغشى وُجُوهَهُمُ النّار»، يعنى آن مس گداخته جامه آن ها مى شود و آتش، دل هايشان را مى پوشاند.
مؤلف: يعنى مقصود از مجموع دو جمله: «سَرابِيلُهُم مِن قَطران» و جمله: «تَغشَى وُجُوهَهُمُ النّار»، بيان اين معناست که بدن هاى اهل جهنم با مس گداخته و صورت هايشان با آتش، پوشيده شده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۳۷
آيات ۱ - ۹ سوره حجر
* سوره «حجر»، مکّى است و ۹۹ آيه دارد.
بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ *
الر تِلْک آيَاتُ الْکتَابِ وَ قُرْآنٍ مُّبِينٍ(۱)
رُّبَمَا يَوَدُّ الَّذِينَ کفَرُوا لَوْ کانُوا مُسلِمِينَ(۲)
ذَرْهُمْ يَأْکُلُوا وَ يَتَمَتَّعُوا وَ يُلْهِهِمُ الاَمَلُ فَسوْف يَعْلَمُونَ(۳)
وَ مَا أَهْلَکْنَا مِن قَرْيَةٍ إِلّا وَ لهَا کِتَابٌ مَّعْلُومٌ(۴)
مَّا تَسبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَهَا وَ مَا يَستَأخِرُونَ(۵)
وَ قَالُوا يَا أَيُّهَا الَّذِى نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّکْرُ إِنَّک لَمَجْنُونٌ(۶)
لَّوْ مَا تَأْتِينَا بِالْمَلَائکَةِ إِن کُنتَ مِنَ الصَّادِقِينَ(۷)
مَا نُنزِّلُ الْمَلَائکَةَ إِلّا بِالحَْقِّ وَ مَا کانُوا إِذاً مُّنظرِينَ(۸)
إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنَّا لَهُ لحَافِظونَ (۹)
«ترجمه آیات»
به نام خداوند بخشنده مهربان.
الر، اين است آيات کتاب و قرآن مبين. (۱)
چه بسا که کافران دوست می دارند که کاش مسلمان بودند. (۲)
رهايشان کن، بخورند و سرگرم بهره گيرى از لذت ها باشند و آرزوها به خود مشغول شان کند که به زودى خواهند فهميد. (۳)
ما هيچ آبادى را هلاک نکرديم مگر آن که اجلى معين داشت. (۴)
هيچ جمعيتى از اجل خود جلو نمی زند و از آن عقب نخواهد افتاد. (۵)
و گفتند: اى کسى که بر تو ذکر نازل شده، بى شک تو ديوانه اى. (۶)
اگر از راستگويانى، چرا ملائکه را برايمان نمى آورى؟ (۷)
ما جز به حق ملائکه را نازل نمى کنيم و ايشان هم، در اين هنگام (وقتى نخواهند داشت). (۸)
اين ماييم که اين ذکر (قرآن) را نازل کرده ايم و ما آن را به طور قطع، حفظ خواهيم کرد. (۹)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۳۸
مفاد کلى سوره مبارکه حجر
«بیان آیات»
اين سوره، پيرامون استهزاء کفار به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» سخن می گويد که به آن جناب نسبت جنون داده، و قرآن کريم را هذيان ديوانگان خوانده بودند. پس در حقيقت، در اين سوره، رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» را تسلاى خاطر داده، و وى را به صبر و ثبات و گذشت از آنان سفارش مى کند، و نفس شريفش را خوشحال و مردم را بشارت و انذار می دهد.
و اين سوره، به طورى که از آياتش بر مى آيد، در مکه نازل شده است. ولى صاحب مجمع البيان، از حسن نقل کرده که آيه «وَ لَقَد آتَينَاکَ سَبعاً مِنَ المَثَانِى» را استثناء نموده و گفته که اين آيه در مدينه نازل شده است. همچنين آيه «کَمَا أنزَلنَا عَلَى المُقتَسِمِينَ * الَّذِينَ جَعَلُوا القُرآنَ عِضِينَ»، ولى اشکال اين قول، به زودى ذکر خواهد شد.
در اين سوره، آيه «فَاصدَع بِمَا تُؤمَر * وَ أعرِض عَنِ المُشرِکِين...» قرار دارد، که با يک مسأله تاريخى در باره شروع دعوت اسلامى قابل انطباق است، و آن مسأله، اين است که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» در اول بعثت، دعوت خود را علنى نکرد و تا مدت سه و يا چهار و يا پنج سال پنهانى دعوت می نمود. زيرا اوضاع آن قدر نامساعد بود که اجازه چنين اقدامى نمی داد. لذا در اين مدت، آحادى از مردم را که احتمال می داد دعوتش را قبول کنند، ملاقات می کرد، و دعوت خود را پنهانى با آنان در ميان می گذاشت، تا آن که خداى تعالى، با آيه مذکور، اجازه اش داد تا دعوتش را علنى کند.
و اين مطلب تاريخى را، روايات وارده از طريق شيعه و سنّى نيز، تأييد مى کند که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» در اول بعثت، تا چند سال دعوت خود را براى عموم مردم علنى نکرد، تا آن که خداى تعالى، آيه «فَاصدَع بِمَا تُؤمَر * وَ أعرِض عَنِ المُشرِکِينَ * إنَّا کَفَينَاکَ المُستَهزِئِين» را فرستاد. آن جناب به ميان مردم آمد و دعوت خود را عمومى و علنى کرد. بنابراين، می توان گفت که سوره مورد بحث، مکى است و در ابتداى علنى شدن دعوت نازل شده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۳۹
و از جمله آيات برجسته اى که در اين سوره واقع شده و حقايق بسيار مهمى از معارف الهى را در بر دارد، آيه «وَ إن مِن شَئٍ إلّا عِندَنَا خَزَائِنُهُ وَ مَا نُنَزِّلُهُ إلّا بِقَدَرٍ مَعلُومٍ»، و آيه «إنَّا نَحنُ نَزَّلنَا الذِّکرَ وَ إنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ» است.
«الر تِلْک آيَاتُ الْکتَابِ وَ قُرْآنٍ مُّبِينٍ»:
اشاره «تلک» به آيات کريمه، و مقصود از «کتاب»، قرآن است. و اگر قرآن را نکره و بدون الف و لام آورده، براى اشاره به عظمت کتاب الهى است، همچنان که کلمۀ «تِلکَ» که براى اشاره به دور به کار مى رود، بر همين مطلب دلالت مى کند.
و معناى آيه، اين است که: بر خلاف آنچه کفار پنداشته و تو را ديوانه خوانده و کلام خداى را استهزاء کرده اند، اين آيات بلندمرتبه و رفيع الدرجه اى که ما به تو نازل کرديم، آيات کتاب الهى است. آيات قرآن عظيم الشأن است، که جدا کننده حق از باطل است.
ممکن هم هست منظور از «کتاب»، لوح محفوظ باشد. چون از برخى از آيات قرآن بر مى آيد که قرآن در لوح محفوظ است و از همان لوح محفوظ نازل گشته. مانند آيه «إنَّهُ لقَُرآنٌ کَرِيمٌ * فِى کِتَابٍ مَکنُونٍ»، و آيه «بَل هُوَ قُرآنٌ مَجِيدٌ * فِى لَوحٍ مَحفُوظٍ».
بنابراين احتمال، جملۀ «تِلکَ آيَاتُ الکِتَابِ وَ قُرآنٍ مُبِينٍ»، به منزله خلاصه اى از آيه «وَ الکِتَابِ المُبِين * إنَّا جَعَلنَاهُ قُرآناً عَرَبِيّاً لَعَلَّکُم تَعقِلُونَ وَ إنَّه فِى أُمِّ الکِتَابِ لَدَينَا لَعَلِىٌّ حَکِيمٌ» خواهد بود.
پشيمانى کافران: اى کاش مسلمان شده بوديم!
«رُّبَمَا يَوَدُّ الَّذِينَ کفَرُوا لَوْ کانُوا مُسلِمِينَ»:
اين جمله، مقدمه است براى نقل تهمت هايى که به پيغمبر زده و گفتند: «يَا أيُّهَا الَّذِى نُزِّلَ عَلَيهِ الذِّکرُ إنَّکَ لَمَجنُون».
در حقيقت، جمله مورد بحث هشدار می دهد که کفار با وجود کفرى که دارند، به زودى پشيمان شده، آرزو مى کنند که: اى کاش تسليم خدا شده بوديم و به او و به کتابش ايمان آورده بوديم. اما وقتى اين آرزو را مى کنند که ديگر کار از کار گذشته است و ديگر راهى به اسلام و ايمان ندارند.
پس مراد از جملۀ «رُبَمَا يَوَدُّ»، ودادت و اظهار علاقه از روى آرزو است، نه مطلق ودادت و محبت. به دليل جملۀ «لَو کَانُوا مُسلِمِين»، که در مقام بيان آن مودت است. چون کلمۀ «لَو» و همچنين کلمۀ «کَانُوا» دلالت دارند بر اين که ودادت ايشان، ودادت آرزو است، و اين که آرزو مى کنند: اى کاش در گذشته - که از دست داده اند و ديگر باز نمی گردد - اسلام مى داشتند. نه اين که اى کاش امروز داراى اسلام و ايمان باشند. پس مقصود آرزوى اسلام در زندگى دنيا است.
بنابراين، آيه شريفه دلالت مى کند بر اين که کسانى که در دنيا کفر ورزيدند، به زودى - يعنى وقتى که بساط زندگى دنيا برچيده شود - از کفر خود پشيمان شده، آرزو مى کنند اى کاش در دنيا اسلام آورده بوديم.
«ذَرْهُمْ يَأْکلُوا وَ يَتَمَتَّعُوا وَ يُلْهِهِمُ الاَمَلُ فَسَوْف يَعْلَمُونَ»:
کلمۀ «يُلهِهِمُ»، از «إلهاء»، به معناى صرف نظر کردن از کارى و اشتغال به کارى ديگر است. وقتى گفته مى شود: «ألهَاهُ کَذَا مِن کَذَا»، معنايش اين است که: فلان کار، از فلان کار بازش داشته و آن را از يادش ببرد.
و اين که فرمود: «رهايشان کن، بخورند و کيف کنند، و آرزو بازشان بدارد»، دستورى است به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، به اين که دست از ايشان بردارد و رهايشان کند، تا در باطل خود سرگرم باشند.
و اين تعبير، کنايه از اين است که سر به سرشان نگذار، و براى اثبات حقانيت دعوتت و اثبات اين که به زودى آرزو مى کنند که اى کاش آن را پذيرفته بودند، با ايشان محاجه مکن. به زودى آن روز را خواهند ديد و آرزوى اسلام خواهند کرد. اما وقتى که ديگر راهى بدان نداشته باشند و ديگر نتوانند مافات را تدارک کنند.
جملۀ «فَسَوفَ يَعلَمُونَ»، به منزله تعليل دستوری است که داده است، و معنايش اين است که: از اين جهت احتياجى به استدلال و احتجاج نيست، که خودشان به زودى مى فهمند. چون حق و حقيقت، بالاخره يک روزى ظاهر خواهد گرديد.
در اين آيه شريفه، علاوه بر مطلب فوق، اين کنايه هم هست که اين بيچارگان از زندگی شان، جز خوردن و سرگرمى به لذات مادى و دلخوش داشتن به صرف آرزوها و خيالات واهى، بهره ديگرى ندارند. يعنى در حقيقت، مقام خود را تا افق حيوانات و چهارپايان پايين آورده اند، و چون چنين است، سزاوار است آن ها را به حال خود واگذار کنى و داخل انسان حسابشان نکنى، و احتجاج به حجت هاى صحيح خود را که همه بر اساس عقل سليم و منطق انسانى است، بى مقدار نسازى.
«وَ مَا أَهْلَکْنَا مِن قَرْيَةٍ إِلّا وَ لهََا کِتَابٌ مَّعْلُومٌ * ... وَ مَا يَستَأخِرُونَ»:
به طورى که از سياق بر مى آيد، اين دو آيه، جمله قبلى را که فرمود: «فَسَوفَ يَعلَمُونَ»، تثبيت و تأکيد مى کند. و معنايش اين است که:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۴۱
رهايشان کن، که ايشان در اين زندگى دنيا اسلام آور نيستند. تنها وقتى خواهان آن مى شوند که اجلشان رسيده باشد، و آن هم به اختيار کسى نيست، بلکه براى هر امتى، کتاب معلومى نزد خداست، که در آن، اجل هايشان نوشته شده، و نمى توانند - حتى يک ساعت - آن را جلو و يا عقب بيندازند.
اين دو آيه دلالت دارند بر اين که: همان طور که فرد فرد بشر، داراى کتاب و اجل و سرنوشتى هستند، امت هاى مختلف بشرى نيز، داراى کتاب هستند. اين دو آيه، کتاب امت ها را خاطرنشان مى سازد، و در آيه «وَ کُلَّ إنسَانٍ ألزَمنَاهُ طَائِرَهُ فِى عُنُقِهِ وَ نُخرِجُ لَهُ يَومَ القِيَامَةِ کِتَاباً يَلقَاهُ مَنشُوراً»، کتاب افراد را متذکر است.
«وَ قَالُوا يَا أَيُّهَا الَّذِى نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّکْرُ إِنَّک لَمَجْنُونٌ»:
اين جمله، سخنى است که کفار، از درِ تمسخر و استهزاء به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» و کتاب نازل بر او گفته اند، و به همين جهت، اسم آن جناب را نياوردند، بلکه به عنوان کسى که کتاب و ذکر بر او نازل شده، خطابش کردند.
و نيز، اسم خداى نازل کننده را نبردند، تا اين معنا را برسانند که ما نمى دانيم خدا کجا است و از کجا اين کتاب را براى تو فرستاده و وثوق و اعتمادى به گفته تو که ادعا می کنى خدا اين کتاب را نازل کرده نداريم. و لذا به صيغه مجهول تعبير کرده و گفتند: «اى کسى که ذکر بر او نازل شده»!
علاوه بر اين، از قرآن کريم هم به «ذکر» تعبير کردند، که همه اين ها، از باب استهزاء و از همه بدتر جملۀ «إنَّکَ لَمَجنُون» است، که تهمت و تکذيب صريح است.
درخواست مشرکان از پيامبر«ص»، که برايشان ملائکه بياورد!
«لَّوْ مَا تَأْتِينَا بِالْمَلَائکَةِ إِن کُنتَ مِنَ الصَّادِقِينَ»:
کلمه «لَو مَا» مانند کلمۀ «هَلَّا»، در مورد ترغيب و تحريص به کار مى رود، و معنايش اين است که: چرا ملائکه را براى ما نمى آورى؟ اگر راست مى گويى و اگر پيغمبرى، ملائکه را بياور تا بر صدق دعوتت شهادت دهند و تو را در انذارت کمک کنند. بنابراين، آيه مورد بحث، قريب المعنى با آيه «لَولَا أُنزِلَ إلَيهِ مَلَکٌ فَيَکُونَ مَعَهُ نَذِيراً» خواهد بود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۴۲
و وجه اين که مشرکان، همیشه از انبياى خود مى خواستند که ملائکه را بر ايشان بياورند و نشانشان دهند، اين اعتقاد خرافى بود که: بشر، موجودى است مادى و فرو رفته در آلودگی هاى شهوت و غضب، و او با اين تيرگی اش نمى توانند با عالَم بالا - که نور محض و طهارت خالص است - تماس داشته باشد، و ميان اين و آن هيچ مناسبتى نيست.
پس کسى که ادعاى نوعى اتصال و ارتباط با آن را مى کند، بايد بعضى از سکنه و اهل آن عالَم را با خود بياورد تا او، وى را در دعوتش تصديق و يارى کند.
آرى، بت پرستان، علاوه بر اين پندار غلط، ملائکه را آلهه مى دانستند و چون خداى سبحان را قابل پرستش نمى دانستند و معناى دعوت انبياء در چنين جوّى اين مى شد که اين آلهه خيالى، شايسته عبادت و اختياردار شفاعت نيستند، و از نظر آنان، اين دعوى محتاج به دليل بود. لذا مى گفتند: خود ملائکه را بياوريد تا بگويند و اعتراف کنند که ما معبود نيستيم، و انبياء در دعوت خود راست مى گويند.
«مَا نُنزِّلُ الْمَلَائکَةَ إِلّا بِالحَْقِّ وَ مَا کانُوا إِذاً مُنظرِينَ»:
اين آيه، جواب از اقتراح و درخواست ايشان است که از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» خواسته بودند ملائکه را بياورد تا به حقانيت او شهادت دهند.
و حاصل جواب، اين است که: سنّت الهى بر اين جريان يافته که ملائکه را از چشم بشر بپوشاند و در پشت پرده غيب نهان دارد، و با چنين سنتى، اگر به خاطر پيشنهاد و اقتراح ايشان آنان را نازل کند، قهرا آيت و معجزه اى آسمانى خواهد بود.
و از آثار و خواص معجزه، اين است که اگر به خاطر پيشنهاد مردمى صورت گرفته باشد و آن مردم پس از ديدن معجزه پيشنهادى خود، باز ايمان نياوردند، دچار هلاکت و انقراض شوند، و چون اين کفار، کفرشان از روى عناد است، قهرا ايمان نخواهند آورد و در نتيجه هلاک خواهند شد.
و کوتاه سخن: اگر خداوند ملائکه را در چنين زمينه اى که خود آنان معجزه اى مى خواهند که حق را روشن و باطل را محو سازد، نازل فرمايد، نازل مى کند. اما کارى که ملائکه به منظور احقاق حق و ابطال باطل در چنين حال انجام دهند، همين است که ايشان را هلاک کنند و نسل شان را براندازند. اين خلاصه معنايى است که بعضى براى آيه کرده اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۴۳
بعضى ديگر گفته اند: مقصود از «حق» در اين آيه، مرگ است، و معناى آيه، چنين است که: ملائکه را نازل نمى کنيم مگر به همراهى حق، يعنى مرگ. وقتى نازل مى کنيم که مدت عمر ايشان سر آمده باشد و در آن موقع، ديگر مهلتشان نمى دهيم.
و بنابراين معنا، کأنّه آيه شريفه مى خواهد مطلبى را بيان کند که آيه «يَومَ يَرَونَ المَلَائِکَةَ لَا بُشرَى يَومَئِذٍ لِلمُجرِمِين» افاده کند.
بعضى ديگر گفته اند: منظور از «حق»، رسالت است. يعنى ما ملائکه را نازل نمى کنيم مگر براى وحى و رسالت. و کأنّه آيه شريفه مطلبى را افاده مى کند که آيه «قَد جَائَکُمُ الرَّسُولُ بِالحَقِّ»، و همچنين آيه «فَقَد کَذَّبُوا بِالحَقِّ لَمَّا جَاءَهُم» افاده مى نمايد.
اين بود وجوهى که در تفسير آيه شريفه ذکر کرده اند. البته وجوه ديگرى نيز در تفاسير مختلف گفته اند، وليکن هيچ يک از آن ها و نيز هيچ يک از اين سه وجه، خالى از اشکال نيست.
و آن اشکال، اين است که:
با حصر موجود در جملۀ «مَا نُنَزِّلُ المَلَائِکَةَ إلَّا بِالحَقِّ» سازگارى ندارد. زيرا در اين جمله، نزول ملائکه را منحصر به «حق» کرده، نه فقط منحصر به عذاب استيصال و نه فقط به مرگ، و نه فقط به وحى و رسالت. و اگر بخواهيم آيه را طورى توجيه کنيم که کلمه «حق» با يکى از اين سه معانى مذکور سازگارى داشته باشد، آيه، احتياج به قيدهاى زيادى پيدا مى کند، در صورتى که اطلاق آن، همۀ آن قيدها را دفع مى کند.
حق مطلب در معناى: «ملائکه را نازل نمی کنیم، مگر بر حق»
البته ممکن است معناى آيه را با کمک تدبير در آيات ديگر، طورى ديگر تقرير کنيم، و آن، اين که:
ظرف زندگى دنياى مادى، ظرفى است که حق و باطل در آن مختلط و در هم آميخته است، نه جداى از هم که حق محض با همه آثار و خواصش، جداى از باطل ظهور نموده و جلوه کند. همچنان که آيه «کَذَلِکَ يَضرِبُ اللهُ الحَقَّ وَ البَاطِلَ» به اين حقيقت اشاره مى کند و اين معنا، در مباحث گذشته به طور مفصل گذشت.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۴۴
پس هر مقدار از حق در اين عالَم ظهور کند، مقدارى از باطل و شک و شبهه هم همراه دارد، همچنان که استقراء و از نظر گذراندن مواردى که در طول زندگی مان به چشم خود ديده ايم، نيز اين معنا را تأييد مى کند. آيه شريفه «وَ لَو جَعَلنَاهُ مَلَکاً لَجَعَلنَاهُ رَجُلاً وَ لَلَبَسنَا عَلَيهِم مَا يَلبِسُون» نيز، شاهد بر آن است.
جهتش هم اين است که ظرف دنيا، ظرف امتحان است، و امتحان از کسى مى کنند که اختيار داشته باشد، نه اين که مانند ساير موجودات طبيعى، آثار و حرکاتش جبرى و طبيعى باشد، و اختيار هم وقتى تصور دارد که خلط ميان حق و باطل و خير و شر ممکن باشد، و به نحوى که انسان ها خود را در سرِ دو راهی ها ببينند، و از آثار خير و شرّ به خود آن ها پی ببرند. آنگاه هر يک از دو راه سعادت و شقاوت را که مى خواهند، اختيار کنند.
و اما عالَم ملائکه و ظرف وجود ايشان، عالَم حق محض است که هيچ چيزش با هيچ باطلى آميخته نيست، همچنان که قرآن کريم فرموده: «لَا يَعصُونَ اللهَ مَا أمَرَهُم وَ يَفعَلُونَ مَا يُؤمَرُونَ»، و نيز فرموده: «بَل عِبَادٌ مُکرَمُونَ * لَا يَسبِقُونَهُ بِالقَولِ وَ هُم بِأمرِهِ يَعمَلُونَ».
پس مقتضاى اين آيات و آيات ديگرى که در اين معنا هست، اين است که:
ملائکه، به خودی خود، مخلوقات شريف و موجودات طاهر و نورانى و منزّهى هستند که هيچ نقصى در آنان وجود نداشته و دچار شر و شقاوتى نمى شوند. پس در ظرف وجود آنان، امکان فساد و معصيت و تقصير نيست، و خلاصه اين نظامى که در عالَم مادى ما هست، در عالَم آنان نيست - و إن شاء الله، به زودى در موارد مناسبى، بحث مفصل اين مسأله خواهد آمد.
اين معنا نيز خواهد آمد که آدمى مادام که در عالَم ماده است و در ورطه هاى شهوات و هواها چون اهل کفر و فسوق غوطه می خورد، هيچ راهى به اين ظرف و اين عالَم ندارد. تنها وقتى مى تواند بدان راه يابد که عالَم مادی اش تباه گردد و به عالَم حق قدم نهد - و خلاصه پرده ماديّت شان کنار رود - آن وقت است که عالَم ملائکه را مى بينند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۴۵
همچنان که قرآن کريم فرموده است: «لَقَد کُنتَ فِى غَفلَةٍ مِن هَذَا فَکَشَفنَا عَنکَ غِطَائَکَ فَبَصَرُکَ اليَومَ حَدِيدٌ»، و اين عالَم، همان عالَمى است که نسبت به اين عالَم بشرى، «آخرت» ناميده مى شود.
پس از آنچه گذشت، روشن گرديد که ظهور عالَم ملائکه براى مردمى که در بند ماده هستند، موقوف بر اين است که ظرف وجودشان مبدل گردد. يعنى با مُردن از دنيا، به آخرت منتقل شوند.
چيزی که در اين جا مى خواهيم خاطرنشان سازيم، اين است که:
در همين دنيا هم، قبل از اين انتقال ممکن است ظهور چنين عالَمى براى کسى صورت بندد و ملائکه نيز، براى او ظاهر شوند. همچنان که بندگان برگزيده خدا و اولياى او - که از پليدى گناهان پاک و همواره ملازم ساحت قرب خدايند - در همين دنيا عالَم غيب را مى بينند، با اين که خود در عالَم شهادت اند - مانند انبياء «عليهم السلام».
و شايد همين معنايى که گفتيم، مراد آيه «مَا نُنَزِّلَ المَلَائِکَةَ إلّا بِالحَقِّ وَ مَا کَانُوا إذاً مُنظَرِين» باشد. چون اگر مشرکان پيشنهاد نازل شدن ملائکه را دادند، براى اين بوده که آنان را در صورت اصلی شان ببينند، تا پس از ديدن، دعوت رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» را تصديق کنند و اين پيشنهاد، جز با مُردنشان عملى نمى شود.
همچنان که قرآن کريم فرموده: «وَ قَالَ الَّذِينَ لَا يَرجُونَ لِقَائَنَا لَولَا أُنزِلَ عَلَينَا المَلَائِکَةَ... * يَومَ يَرَونَ المَلَائِکَةَ لَا بُشرَى يَومَئِذٍ لِلمُجرِمِينَ وَ يَقُولُونَ حِجراً مَحجُوراً * وَ قَدِمنَا إلَى مَا عَمِلُوا مِن عَمَلٍ فَجَعَلنَاهُ هَبَاءً مَنثُوراً».
و هر دوى اين معانى در آيه: «وَ قَالُوا لَولَا أُنزِلَ عَلَيهِ مَلَکٌ وَ لَو أنزَلنَا مَلَکاً لَقُضِىَ الأمرُ ثُمَّ لَا يُنظَرُونَ وَ لَو جَعَلنَاهُ مَلَکاً لَجَعَلنَاهُ رَجُلاً وَ لَلَبَسنَا عَلَيهِم مَا يَلبِسُونَ» جمع شده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۴۶
خدای تعالی می فرماید:
اگر ما فرشتگانى به عنوان معجزه و براى تصديق نبوت او نازل کنيم، لازمه اش، اين است که کار ايشان را يکسره سازيم و هلاکشان کنيم، و حتى اگر يکى از فرشتگان را پيامبر مردم کنيم، باز ناگزيريم او را به صورت يک فرد بشر، ممثّل و مجسّم کنيم، و او را در مواقف اشتباه و خطا قرار دهيم. چون منظور از رسالت اين است که يکى از وسائل امتحان باشد که هم وسيله نجات و هم وسيله هلاک بوده باشد، و از رسالتى که عقول مردم را مضطر و مجبور به ايمان و قبول دعوت الهى نمايد، غرضى که گفتيم حاصل نمى شود.
قرآن از هر گونه تحريف و تصرفى، مصون است
«إِنَّا نحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنَّا لَهُ لحََافِظُونَ»:
سياق صدر اين آيه، سياق حصر است و ظاهر سياق مذکور، اين است که: حصر در آن ناظر به گفتار مشرکان است که قرآن را هذيان ديوانگى و رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» را ديوانه ناميده بودند. و همچنين ناظر به اقتراح و پيشنهادى است که کرده، نزول ملائکه را خواسته بودند تا او را تصديق نموده، قرآن را به عنوان کتابى آسمانى و حق بپذيرند.
بنابراين، معناى آيه - و خدا داناتر است - اين مى شود که:
اين ذکر را تو از ناحيه خودت نياورده اى تا مردم عليه تو قيام نموده و بخواهند آن را به زور خود باطل ساخته و تو در نگهداری اش به زحمت بيفتى و سرانجام هم نتوانى. و همچنين از ناحيه ملائکه نازل نشده تا در نگهداری اش، محتاج آنان باشى تا بيايند و آن را تصديق کنند، بلکه ما آن را به صورت تدريجى نازل کرده ايم و خود نگهدار آن هستيم، و به عنايت کامل خود، آن را با صفت ذکريتش حفظ مى کنيم.
پس قرآن کريم، ذکرى است زنده و جاودانى و محفوظ از زوال و فراموشى و مصون از زيادتى که ذکر بودنش باطل شود، و از نقصى که باز اين اثرش را از دست دهد، و مصون است از جابجا شدن آياتش، به طورى که ديگر ذکر و مبيّن حقايق معارفش نباشد.
پس آيه شريفه، بر مصونيت قرآن از تحريف نيز دلالت مى کند، چه تحريف به معناى دستبرد در آن به زياد کردن و چه به کم کردن و چه به جابجا نمودن. چون ذکر خداست و همان طور که خود خداى تعالى، إلى الأبد هست، ذکرش نيز هست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۴۷
و نظير آيه مورد بحث در دلالت بر اين که کتاب عزيز قرآن همواره به حفظ خدايى، از هر نوع تحريف و تصرف محفوظ می باشد و اين مصونيت، به جهت اين است که ذکر خداست، آيه «إنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا بِالذِّکرِ لَمَّا جَاءَهُم وَ إنَّهُ لَکِتَابٌ عزِيزٌ * لَا يَأتِيهِ البَاطِلُ مِن بَينِ يَدَيهِ وَ لَا مِن خَلفِهِ تَنزِيلٌ مِن حَکِيمٍ حَمِيدٍ» مى باشد.
پس از آنچه گذشت، اين معنا روشن گرديد که الف و لام «الذکر»، الف و لام عهد ذکرى است. (يعنى همان ذکرى که قبلا اسمش برده شد). و مراد از وصف «الحَافِظُون»، حفظ در آينده است. چون اسم فاعل، ظهور در آينده دارد.
و اين را بدين جهت تذکر داديم تا کسى ايراد نکند - همچنان که چه بسا ايراد کرده باشند - که اگر آيه شريفه دلالت کند بر مصونيت قرآن از تحريف به خاطر اين که «ذکر» است، بايد دلالت کند بر مصونيت تورات و انجيل. زيرا آن ها نيز ذکر خدايند، و حال آن که کلام خداى تعالى صريح است در اين که تورات و انجيل محفوظ نمانده اند، بلکه تحريف شده اند.
جوابش همان است که گفتيم الف و لام در «الذکر»، الف و لام عهد است، و ذکريت «ذکر»، علت حفظ خدايى نيست تا هرچه ذکر باشد، خداوند حفظش کرده باشد، بلکه تنها وعده حفظ اين «ذکر» را که قرآن است، می دهد. و به زودى در يک بحث جداگانه، اين معنا را مورد بحث مفصل قرار می دهيم - إن شاء الله تعالى.
بحث روایتی
قمى، در تفسيرش، به سند خود، از پدرش، از ابن ابى عمير، از عمر بن اذينه، از رفاعه، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود:
چون روز قيامت مى شود، منادى از ناحيه خداى تعالى ندا مى کند که هيچ کس جز مسلمان به بهشت نخواهد رفت. آن روز است که کفار آرزو مى کنند اى کاش در دنيا مسلمان بودند. آنگاه اين آيه را تلاوت فرمودند: «ذَرهُم يَأکُلُوا وَ يَتَمَتَّعُوا وَ يُلهِهِمُ الأمَلُ». يعنى رهايشان کن تا مشغول عمل خود شوند، «فَسَوفَ يَعلَمُونَ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۴۸
مؤلف: عياشى، از عبدالله بن عطاء مکى، از امام باقر و امام صادق «عليهما السلام»، نظير اين روايت را آورده است.
و در الدر المنثور است که طبرانى - در کتاب الاوسط - و ابن مردويه، به سند صحيح، از جابر بن عبدالله انصارى روايت کرده اند که گفت: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» فرمود:
مردمى از امت من به جرم گناهانشان عذاب مى شوند و هر قدر که خدا بخواهد، در آتش خواهند بود. آنگاه مشرکان در آن جا ايشان را سرزنش مى کنند و مى گويند: چرا ايمان و تصديق شما سودى برايتان نداشت. در نتيجه هيچ موحدى نمى ماند، مگر آن که خداوند از آتش بيرونش مى آورد. آنگاه اين آيه را تلاوت فرمودند: «رُبَمَا يَوَدُّ الَّذِينَ کَفَرُوا لَو کَانُوا مُسلِمِينَ».
مؤلف: اين معنا، به طريق ديگرى از ابوموسى اشعرى و ابوسعيد خدرى و انس بن مالک نيز، از آن جناب روايت شده است.
و در همان کتاب است که ابن ابى حاتم و ابن شاهين - در کتاب السنة - از على بن ابى طالب «عليه السلام» روايت کرده اند که فرمود: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» فرمود:
موحدين هر امتى که مرتکب گناهان کبيره شده باشند، در صورتى که توبه نکرده و از آن پشيمان نباشند، داخل جهنم مى شوند و در آن جا نه چشم هايشان کبود مى شود، و نه بدنشان سياه مى گردد، و نه همنشين شيطان مى شوند و نه دچار غُل و زنجير مى گردند. نه حميم مى آشامند و نه قطران مى پوشند. و خداوند، خلود در جهنم را بر جسدهايشان حرام مى کند. براى همين که موحدند، و صورت هايشان را بر آتش حرام مى کند، به خاطر اين که سجده کرده اند.
و از همين ها افرادى هستند که آتش تا روى پايشان را و افرادى تا پشت پاهايشان را مى گيرد، و افرادى تا رانشان و افرادى تا کمرشان و عده اى تا گردنشان فرا مى گيرد. و اين، به خاطر تفاوت گناهانى است که مرتکب شده اند. از نظر مدت هم، بعضى يک ماه در آتش هستند و بعضى يک سال، ولى سرانجام بيرون مى آيند و طولانى ترين توقف ايشان، به قدر عمر دنياست از روزى که خلق شده، تا روزى که فانى مى گردد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۴۹
رده:تفسیر المیزان