المیزان جلد۱۲ بخش۱۳
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۶۳
و همچنين رواياتى که دارد: فرستادگان بنى تميم، وقتى خدمت رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» مى رسيدند، پشت در منزلش مى ايستادند و صدا مى زدند که: به سر وقت ما بيرون بيا. آنگاه آيه اى را که در اين مورد نازل شده، اين چنين نقل کرده: «إنَّ الَّذِينَ يُنَادُونَکَ مِن وَرَاءِ الحُجُرَاتِ (بَنُوتَمِيم) أکثَرُهُم لَا يَعقِلُونَ»، آنگاه آقايان پنداشتند که کلمۀ «بَنُوتَمِيم»، جزء آيه بوده و ساقط شده است.
باز ملحق به اين باب است روايات بى شمار ديگرى که در جرى قرآن (تطبيق کليات آن بر مصاديق) وارد شده است. مانند روايتى که در ذيل آيه: «وَ سَيَعلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا (آلَ مُحَمَّدٍ حَقَّهُم)» آمده، که جملۀ «آلَ مُحَمَّدٍ حَقَّهُم»، به منظور بيان يکى از مصاديق ظلم آورده شده، نه به عنوان متن آيه. و روايتى که در خصوص آيه «وَ مَن يُطِعِ اللهَ وَ رَسُولَهُ (فِى وِلَايَةِ عَلِىٍّ وَ الأئِمَّةِ مِن بَعدِهِ) فَقَد فَازَ فَوزاً عَظِيماً»، و اين گونه روايات بسيار زياد است.
باز ملحق به اين باب است رواياتى که وقتى آيه اى را تفسير مى کند، ذکرى و يا دعايى به آن اضافه مى نمايد، تا مردم در هنگام خواندن آن آيه، ادب را رعايت نموده، آن ذکر و دعا را بخوانند. همچنان که در کافى، به سند خود، از عبد العزيز بن مهتدى روايت کرده که گفت از حضرت رضا «عليه السلام»، در باره سوره «توحيد» پرسيدم. فرمود:
«هر کس بخواند قُل هُوَ اللهُ أحَدٌ را و به آن ايمان داشته باشد، توحيد را شناخته است».
آنگاه اضافه کرده است: عرض کردم چطور بخوانيم آن را؟
فرمود: همان طور که مردم آن را مى خوانند: «قُل هُوَ اللهُ أحَدٌ * اللهُ الصَّمَدُ * لَم يَلِد وَ لَم يُولَد * وَ لَم يَکُن لَهُ کُفُواً أحَدٌ * کَذَلِکَ اللهُ رَبِّى کَذَلِکَ اللهُ رَبِّى».
و نيز جزو ادلۀ قاصر الدلاله آقايان، بايد رواياتى را شمرد که در باب الفاظ آيه اى وارد شده و آقايان، آن ها را از ادله تحريف شمرده اند. مانند روايتى که در پاره اى روايات مربوط به آيه: «وَ لَقَد نَصَرَکُمُ اللهُ بِبَدرٍ وَ أنتُم أذِلَّة» دارد. آيه اين طور است: «وَ لَقَد نَصَرَکُمُ اللهُ بِبَدرٍ وَ أنتُم ضُعَفَاءُ». و در بعضى ديگر آمده: «وَ لَقَد نَصَرَکُمُ اللهُ بِبَدرٍ وَ أنتُم قَلِيلٌ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۶۴
و اين اختلافات، چه بسا خود قرينه باشد بر اين که منظور، تفسير آيه به معنا است. به شهادت اين که در بعضى از آن ها آمده که صلاح نيست اصحاب بدر را - که يکى از ايشان رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» است، ذليل ناميد و به وصف ذلت توصيف نمود. پس منظور از لفظ «أذِلَّة» در آيه شريفه، جمعيت کم و ناتوان است، نه خوار و ذليل.
و چه بسا از اين روايات که در ميان خود آن ها تعارض و تنافى است، که به حکم کلى (تساقط روايات در هنگام تعارض) از درجه اعتبار ساقطه اند. مانند روايات وارده از طرق خاصه و عامه، در اين که آيه اى در قرآن براى حکم سنگسار بوده و افتاده، آنگاه در بيان اين که آيه مذکور چه بوده، در يکى چنين آمده: «إذَا زَنَى الشَّيخُ وَ الشَّيخَةُ فَارجِمُوهُمَا ألبَتَّة فَإنَّهُمَا قَضِيَا الشَّهوَةَ: وقتى پيرمرد و پيرزن زنا کردند، بايد حتما سنگسار شوند، زيرا اين طبقه شهوترانى خود را کرده اند».
و در بعضى ديگر چنين آمده: «الشَّيخُ وَ الشَّيخُةُ إذَا زَنِيَا فَارجِمُوهُمَا ألبَتَّة فَإنَّهُمَا قَضِيَا الشَّهوَةَ: پيرمرد و پيرزن اگر زنا کنند، بايد حتما سنگسار شوند، چون آن ها شهوترانى خود را کرده اند».
و در بعضى آمده: «وَ بِمَا قَضِيَا مِنَ اللَّذَّةِ». و در بعضى ديگر در آخر آيه آمده: «نَکَالاً مِنَ اللهِ وَ اللهُ عَلِيمٌ حَکِيمٌ». و در بعضى در آخرش آمده: «نَکَالاً مِنَ اللهِ وَ اللهُ عَزِيزٌ حَکِيمٌ».
و نيز، مانند آية الکرسى على التنزيل، که رواياتى در باره اش رسيده، و در بعضى از آن ها چنين آمده:
«اللهُ لَا إلَهَ إلَّا هُوَ الحَىٌّ القَيُّومُ لَا تَأخُذُهُ سِنَةٌ وَ لَا نَومٌ لَهُ مَا فِى السَّمَاوَاتِ وَ مَا فِى الأرضِ (وَ مَا بَينَهُمَا وَ مَا تَحتَ الثَّرَى عَالِمُ الغَيبِ وَ الشَّهَادَةِ فَلَا يُظهِرُ عَلَى غَيبِهِ أحَداً) مَن ذَا الَّذِى يَشفَعُ عِندَهُ... وَ هُوَ العَلِىُّ العَظِيمُ (وَ الحَمدُ لِلّهِ رَبِّ العَالَمِينَ)».
و در بعضى ديگر، جملۀ «الحَمدُ لِلّهِ رَبِّ العَالَمِين» را در آخر آيه سوم، بعد از جملۀ «هُم فِيهَا خَالِدُونَ» آورده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه : ۱۶۵
در بعضى چنين آمده: «لَهُ مَا فِى السَّمَاوَاتِ وَ مَا فِى الأرضِ (وَ مَا بَينَهُمَا وَ مَا تَحتَ الثَّرَى عَالِمُ الغَيبِ وَ الشَّهَادَةِ الرَّحمَانُ الرَّحِيمُ...».
و در بعضى ديگر، اين طور آمده: «عَالِمُ الغَيبِ وَ الشَّهَادَةِ الرَّحمَانُ) الرَّحيِمُ بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَ الأرضِ ذُو الجَلَالِ وَ الإکرَامِ رَبِّ العَرشِ العَظِيم». و در بعضى ديگر آمده: «عَالِمُ الغَيبِ وَ الشَّهَادَةِ العَزِيزُ الحَکِيمُ».
و اين که بعضى از محدثين گفته اند که: «اختلاف روايات در آياتى که نقل شد، ضرر به جایى نمى رساند، چون اين روايات در اصل تحريف قرآن اتفاق دارند»، مردود و غلط است. چون اتفاق روايات مذکور در تحريف شدن قرآن، ضعف دلالت آن ها را جبران نمى کند و هر يک از آن ها، ديگرى را دفع مى کند.
و اما اين که گفتيم دسيسه و جعل در روايات شايع شده، مطلبى است که اگر کسى به روايات مربوط به خلقت و ايجاد و قصص انبياى سلف و امت هاى گذشته، و همچنين به اخبار وارده در تفاسير آيات و حوادث واقعه در صدر اسلام مراجعه نمايد، هيچ ترديدى در آن برايش باقى نمى ماند. چون بزرگترين چيزى که از اسلام خواب را بر چشم دشمنان حرام کرده و ايشان حتى يک لحظه از خاموش کردن نور آن و کم فروغ کردن شعله فروزان آن و از بين بردن آثار آن از پاى نمى نشينند، قرآن کريم است.
آرى، قرآن کريم است که کهفى منيع و رکنى شديد براى اسلام است. قلعه ای است که جميع معارف دينى و سند زنده و جاويد نبوت و مواد دعوت در آن متحصن است. آرى، دشمنان خوب فهميده بودند که اگر بتوانند به قرآن دستبردى زنند و حجيت آن را مختل سازند، امر نبوت خاتم الانبياء، بدون کمترين دردسرى باطل مى شود و شيرازۀ دين اسلام از هم مى گسلد و ديگر بر بناى اسلام، سنگى روى سنگى قرار نمى گيرد.
و عجب از اين گونه علماى دينى است که در مقام استدلال بر تحريف شدن قرآن بر مى آيند و آنگاه به رواياتى که به صحابه و يا به ائمه اهل بيت منسوب شده، احتجاج مى کنند و هيچ فکر نمى کنند که چه مى کنند. اگر حجيت قرآن باطل گردد، نبوت خاتم الانبياء باطل شده، و معارف دينى لغو و بى اثر مى شود، و در چنين فرضى، اين سخن به کجا می رسد که در فلان تاريخ، مردى دعوى نبوت نموده و قرآنى به عنوان معجزه آورد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۶۶
خودش از دنيا رفت، و قرآنش هم دست خورده شد، و از او چيزى باقى نماند، مگر اجماع مؤمنان به وى، بر اين که او به راستى پيغمبر بوده، و قرآنش هم به راستى معجزه اى بر نبوت او بوده است. و چون اجماع حجت است - زيرا همان پيغمبر آن را حجت قرار داده، و يا از اجماع مجمعين کشف مى کنيم که قول يکى از جانشينانش در آن هست - پس بايد نبوت او و قرآنش را قبول کنيم؟!
و کوتاه سخن:
احتمال دسيسه و جعل حديث، که احتمال قوى هم هست و شواهد و قرائن آن را تأييد مى کند - وقعى و اعتبارى براى روايات مذکور باقى نمى گذارد، و با در نظر گرفتن آن، ديگر نه حجيت شرعى بر آن اخبار باقى مى ماند، و نه حجيت عقلانى. حتى صحيح السندترين آن ها هم از اعتبار ساقط مى گردد.
زيرا حجيت سند، معنايش اين است که رجال حديث دروغ عمدى نمى گويند، و اما اين که فريب نمى خورند، و در اصول روايتى آنان هم دست برده نمى شود، ربطى به صحت سند ندارد.
بررسى نمونه هايى از آيات جعلى و ساختگى!
و اما اين که گفتيم روايات تحريف، آيات و سوره هايى را سواى قرآن اسم مى برد که از نظر نظم و اسلوب هيچ شباهتى به نظم قرآن ندارد، دليلش مراجعه خود خواننده عزيز است که اگر مراجعه کند، به موارد بسيارى - از قبيل سوره «خلع» و سوره «حفد» - که به چند طريق از طرق اهل سنت روايت شده است - بر خواهد خورد، و به طور قطع گفتار ما را تصديق خواهد نمود، و ما اين دو سوره را در اين جا مى آوريم تا زحمت خواننده را کم کرده باشيم:
سوره «خلع» چنين است:
«بِسمِ اللهِ الرَّحمَانِ الرَّحِيم إنَّا نَستَعِينُکَ وَ نَستَغفِرُکَ وَ نَثنى عَلَيکَ وَ لَا نَکفُرُکَ وَ نَخلَعُ وَ نَترُکُ مَن يَفجُرُکَ».
و سوره «حفد» چنين است:
«بِسمِ اللهِ الرَّحمَانِ الرَّحِيم اللَّهُمّ إيَّاکَ نَعبُدُ وَ لَکَ نُصَلِّى وَ نَسجُدُ وَ إلَيکَ نَسعَى وَ نَحفَدُ نَرجُو رَحمَتَکَ وَ نَخشَى نِقمَتَکَ إنَّ عَذَابَکَ بِالکَافِرِينَ مُلحَقٌ».
و همچنين سوره «ولايت» و غير آن، که پاره اى روايات آن را آورده، اقاويل و هذيان هايى است که سازنده اش، از نظم قرآنى تقليد کرده و نتيجه اش، اين شده که اسلوب عربى مأنوس و معمولى را هم از دست داده است و مانند زاغ شده که خواست چون کبک بخرامد، راه رفتن خود را نيز فراموش کرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۶۷
اين دشمن قرآن نيز که نتوانسته است به نظم آسمانى و معجز قرآن برسد، اسلوب معمولى زبان عرب را هم فراموش کرده، چيزى گفته است که هر طبع و ذوقى از شنيدنش دچار تهوع مى شود.
و لذا باز هم به شما خواننده عزيز سفارش می کنم که به اين ياوه گويى هايى که دشمنان خواستند به قرآن نسبت دهند، مراجعه نمايد تا به درستى دعوى ما پى ببرد. آن وقت است که با اطمينان خاطر و به جرأت تمام حکم مى کند بر اين که محدثانى که به چنين سوره هایى اعتناء مى کنند، به خاطر تعصب و تعبد شديدى است که نسبت به روايات دارند و در تشخيص صحيح از مجعول آن و در عرضه داشتن احاديث بر قرآن کوتاهى مى کنند، و اگر اين تعصب و تعبد نبود، کافى بود در يک نظر حکم کنند به اين که ترهات مذکور، جزو قرآن کريم نيست.
دلالت قطعی مجموع قرآن، بر عدم تحریف قرآن
و اما اين که گفتيم روايات تحريف، به فرضى هم که صحيح باشد، مخالف با کتاب است و به همين جهت بايد طرح شود.
توضيحش اين است که:
مقصود ما مخالفت با ظاهر آيه «إنَّا نَحنُ نَزَّلنَا الذِّکرَ وَ إنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ»، و ظاهر آيه «وَ إنَّهُ لَکِتَابٌ عَزِيزٌ لَا يَأتِيهِ البَاطِلُ مِن بَينِ يَدَيهِ وَ لَا مِن خَلفِه» نيست، تا بگوييد اين مخالفت ظنى است - چون ظهور الفاظ آيه، جزو ادلۀ ظنّى است - بلکه مراد مخالفت با دلالت قطعى کتاب است. چون مجموع قرآنى که فعلا در دست ماست، به بيانى که در دليل اول بر نفى تحريف گذشت، دلالت قطعى دارد بر اين که در قرآن تحريفى رُخ نداده است.
و چطور ممکن است در اين دلالت خدشه کرد، و حال آن که قرآنى که در دست ما هست، اجزايش در نظم بديع، و معجزه بودن نظير يکديگرند، و خودش در دفع اختلافاتى که در بدو نظر به ذهن مى رسد، کافى است. نه در دفع آن اختلافات نقصى دارد، و نه در افاده معارف حقيقى و علوم الهى کلّى و جزئيش، قصورى. معارفش همه به هم مربوط و فروعش بر اصولش مترتب، و اطرافش بر اوساطش منعطف است، و اين خصوصيات که در نظم قرآنى است و خداوند آن را به آن خصوصيات، وصف نموده، در همه جاى اين کتاب مشهود است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۶۸
پاسخ به دو دليل ديگر قائلان به تحريف
و اما پاسخ از دليل دوم آنان که گفتند: «عقل بعيد مى داند قرآنى به دست غير معصوم جمع آورى شود و هيچ اشتباه و غلطى در آن نباشد»، اين است که:
اين حرف، حرفى خرافى بيش نيست، بلکه مطلب به عکس است. زيرا عقل مخالفت نوشته شده را با واقعش ممکن می داند، نه اين که موافقت آن دو را بعيد و مخالفت آن را واجب شمارد. پس هر جا که دليل و قرينه اى باشد بر اين که نوشته شده با واقعش موافق است، آن را مى پذيرد و ما به جاى يک دليل و يک قرينه، دليل هايى ارائه داديم که همه موافقت اين قرآن را با واقعش اثبات مى کردند.
و اما پاسخ از دليل سومشان اين که:
صرف جمع آورى قرآن کريم توسط على، اميرالمؤمنين «عليه السلام» و عرضه داشتن بر اصحاب و نپذيرفتن آنان، دليل نمى شود بر اين که قرآنى که آن جناب جمع آورى کرده بود، مخالف با قرآن ديگران بوده، و از حقايق اصولى دين و يا فرعى آن چيزى اضافه داشته است، و بيش از اين احتمال نمى رود که قرآن آن جناب، از نظر ترتيب سوره ها و يا آيه هاى يک سوره که به تدريج نازل شده است، با قرآن سايرين مخالفت داشته است، آن هم مخالفتى که به هيچ يک از حقايق دينى برخورد نداشته.
چون اگر غير اين بود و واقعا قرآن آن حضرت، حکمى يا احکامى از دين خدا را مشتمل مى بود که در قرآن هاى ديگر افتاده بوده است، اميرالمؤمنين به آن سادگى دست از قرآن خود بر نمی داشت، بلکه به طور قطع به وسيله آن به احتجاج مى پرداخت و به مجرد اعراض آنان قانع نمى شد.
همچنان که مى بينيم که در موارد مختلفى با آنان احتجاج نموده و روايات، احتجاجات آن حضرت را ضبط نموده و در آن حتى يک مورد هم نقل نشده که آن جناب در باره امر ولايت و خلافتش و يا در امر ديگرى آيه و يا سوره اى خوانده باشد، که در قرآن هاى خود آنان نبوده باشد و آن جناب، ايشان را به خيانت در قرآن متهم کرده باشد.
ممکن است کسى چنين خيال کند که على «عليه السلام» به خاطر حفظ وحدت مسلمين پافشارى نکرد.
در جواب مى گوييم:
اگر مسلمانان ساليان درازى با قرآن انس گرفته بودند، جا داشت على «عليه السلام» از قرآن خود، که فرضا مخالف آن قرآن ها بوده، صرف نظر نمايد، تا مبادا وحدت مسلمين را شکسته باشد. ولى گفتار ما در باره روز اولى است که مسلمانان به جمع کردن قرآن پرداخته بودند و هنوز قرآن در دست مردم نبود و در شهرها پخش نشده بود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۶۹
و اى کاش مى فهميديم که چگونه ممکن است ادعا کنيم اين همه آياتى که شايد به قول و ادعاى آنان بالغ بر هزارها آيه باشد، همه راجع به امر ولايت بوده و مخالفان آن حضرت آن ها را حذف کرده اند؟!
و يا اصولا آيه هايى بوده که عموم مسلمانان از آن خبرى نداشته اند و تنها على «عليه السلام» از آن خبردار بوده؟! چطور چنين جرأتى به خود بدهيم، با آن همه دواعى قوى که مسلمانان در حفظ قرآن و آن همه شوق و رغبتى که در فراگرفتن آن از خود نشان مى دادند و آن همه سعى و کوششى که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» در تبليغ آيات و رساندن آن به آفاق و تعليم و بيان آن مبذول داشته است؟! با اين که خود قرآن کريم در اين باره تصريح کرده که: «يُعَلِّمُهُمُ الکِتَابَ وَ الحِکمَةَ». و نيز فرموده: «لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إلَيهِم».
آن آياتى که احاديث مرسل مى گويند در سوره «نساء» در ميان جملۀ «وَ إن خِفتُم ألَّا تُقسِطُوا فِى اليَتَامَى»، و جملۀ «فَانکِحُوا مَا طَابَ لَکُم مِنَ النِّسَاء» بوده و به اندازه يک ثلث قرآن، يعنى بيش از دو هزار آيه مى شده و افتاده. و نيز آن آياتى که محدثان سنّى گفته اند از سوره «برائت» ساقط شده، مانند «بسم الله» آن و صدها آيه که سوره مذکور را مساوى با سوره «بقره» می کرده و اين که سوره «احزاب»، بزرگتر از سوره «بقره» بوده و دويست آيه از آن ساقط شده.
و يا آن آياتى که روايات مجعوله مذکور می گويد منسوخ التلاوه شده و جمعى از مفسران اهل سنّت هم براى دفاع از يک حديث که گفته «پاره اى از قرآن را خدا از يادها برد و تلاوتش را منسوخ کرد»، پذيرفته اند، کجا رفته اند؟ و چطور گُم شده اند، که حتى يک نفر هم سراغ يکى از آن هزارها را نگرفته است؟!
خطاب به قائلين به تحريف: مقصود شما از نسخ تلاوت چيست؟
و اگر شما هم همان حديث را سند قرار دهيد، و بگوييد «خدا از يادها برده»، مى پرسيم: از ياد بردن خدا چه معنا دارد؟ و مقصود از نسخ تلاوت چه مى تواند باشد؟ آيا نسخ تلاوت به خاطر اين بوده که عمل به آن آيات منسوخ شده؟ پس چرا آيات منسوخه ديگرى که هم اکنون در قرآن کريم است، منسوخ التلاوه نشده
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۷۰
و تاکنون در قرآن کريم باقى مانده ؟ مانند آيه صدقه و آيه نکاح زانيه و زانى، و آيه عدّه و غير آن؟ و جالب اين جاست که آقايان، آيات منسوخ التلاوه را دو قسم مى کنند: يکى آن ها که هم تلاوتش نسخ شده و هم عمل به آن. و قسم ديگر، آن آياتى که تنها تلاوتش نسخ شده است، مانند آيه رجم.
و يا به خاطر اين بوده که واجد صفات کلام خدايى نبوده و بدين جهت، خداوند خط بطلان بر آن ها کشيده، و از يادهايشان برده است.
اگر چنين بود، پس در حقيقت جزو کلام خدا و کتاب عزيز که «لَا يَأتِيهِ البَاطِلُ مِن بَينِ يَدَيهِ وَ لَا مِن خَلفِهِ» نبوده، منزه از اختلاف نبود، قول فصل و هادى به سوى حق و به سوى صراط مستقيم، و معجزه اى که بتوان با آن تحدّى نمود و ... نبوده.
و کوتاه سخن:
بگو قرآن نبوده، زيرا خداى تعالى، قرآن را به صفاتى معرفى نموده است که آن را نازل شده از «لوح محفوظ»، و نيز آن را «کتاب عزيزى» خوانده که در عصر نزولش و در اعصار بعد تا قيام قيامت، باطل در آن راه ندارد، و آن را قول فصل، هدايت، نور، فرقان ميان حق و باطل ، معجزه و... ناميده است. آيا با چنين معرفى، باز هم مى توانيم بگوييم اين آياتى که قرآن را معرفى مى کند، مخصوص به پاره اى از قرآن بوده که هم اکنون در دست ما است، و تنها اين باقيمانده از يادها نمى رود، و منسوخ التلاوه و دستخوش بطلان نمى شود؟ آيا تنها اين باقيمانده است که قول فصل، هدايت، نور فرقان، و معجزه جاودانه است؟
و يا مى گوييد: منسوخ التلاوه شدن و فراموش شدن بطلان نيست؟ چطور بطلان نيست؟ مگر بطلان غير از اين است که کلام ناقصى از اثر و خاصيت بيفتد و هيچ چيز نتواند آن را اصلاح نموده و براى ابد از کار بيفتد؟ و آيا با اين که براى ابد از کار افتاده، باز هم ذکر و ياد آورنده خداست.
پس حق همين است که به خود جرأت داده، براى رهايى از اين همه غلط بگوييم: رواياتى که از طرق شيعه و سنّى در تحريف و يا نسخ تلاوت رسيده، به خاطر مخالفتش با کتاب خدا، مردود است.
پاسخ به دليل ديگر قائلان به تحريف: تکرار حوادث مربوط به بنى اسرائيل در امت اسلام
و اما پاسخ از دليل چهارم اين که:
اخبارى که می گويد: «حوادث واقعه در امت اسلام، مانند حوادثى است که در بنى اسرائيل رُخ داده»، قبول
داریم و حرفى در آن ها نيست، و اتفاقا اخبار بسيارى است که شايد به حد تواتر هم برسد، ليکن به شهادت وجدان و ضرورت، اين اخبار بر يکسان بودن در همه جهات دلالت ندارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۷۱
پس ناگزير بايد بپذيريد که اين مشابهت، در پاره اى امور آن هم از نظر نتيجه و اثر است، نه از نظر عين حادثه. پس به فرضى هم که قبول کنيم که اين روايات تحريف کتاب را هم شامل مى شود، مى گوييم:
ممکن است مشابهت امت اسلام با امت بنى اسرائيل در اين مسأله از جهت نتيجه تحريف، يعنى حدوث اختلاف و تفرقه و انشعاب به مذاهب مختلف باشد، به نحوى که اين مذهب، آن مذهب را تکفير کند. همچنان که در روايات بسيارى که بعضى ادعاى تواتر آن ها را کرده اند، آمده که: «به زودى، امت اسلام به هفتاد و سه فرقه منشعب مى شود، همچنان که امت نصارا، به هفتاد و دو فرقه، و امت يهود به هفتاد و يک فرقه، منشعب شد».
و اين هم پُر واضح است که همه فرقه هاى مذکور از امت هاى سه گانه، مذهب خود را مستند به کتاب خدا مى دانند، و اين نيست مگر به خاطر اين که کلمات را از جاى خود تحريف نموده اند، و قرآن کريم را به رأى خود تفسير کرده، و به اخبار وارده در تفسير آيات (و لو هرچه باشد)، اعتماد کرده اند، بدون اين که براى تشخيص صحيح از سقيم آن، به خود قرآن عرضه کرده باشند.
و کوتاه سخن:
اصل روايات داله بر اين که ميان دو امت، مشابهت و مماثلت است، به هيچ وجه بر تحريف، آن طور که آنان ادعا مى کنند، دلالت ندارد. بله، در بعضى از آن ها تصريح شده به اين که قرآن تغيير و اسقاط و تحريف شود، وليکن گفتيم که اين دسته از اخبار، علاوه بر ضعفش، به خاطر مخالفت کتاب مردود است.
فصل چهارم: جمع آوری قرآن در زمان پيامبر«ص» و بعد از آن
در تاريخ يعقوبى آمده که: عُمَر بن خطاب، به ابوبکر گفت: اى خليفه رسول خدا! حاملان قرآن، بيشترشان در جنگ يمامه کشته شدند. چطور است که قرآن را جمع آورى کنى، زيرا مى ترسم با از بين رفتن حاملان (حافظان) آن، تدريجا از بين برود؟
ابوبکر گفت: چرا اين کار را بکنم و حال آن که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» چنين نکرده بود؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۷۲
از آن به بعد، همواره عُمَر پشت اين پيشنهاد خود را گرفت تا آن که قرآن جمع آورى و در صحفى نوشته شد. چون تا آن روز، در تکه هايى از تخته و چوب نوشته مى شد، و در نتيجه متفرق بود.
ابوبکر، بيست و پنج نفر از قريش و پنجاه نفر از انصار را در جلسه اى دعوت کرد و گفت: بايد قرآن را بنويسيد و آن را به نظر سعيد بن العاص، که مردى فصيح است، برسانيد.
البته بعضى روايت کرده اند که على بن ابى طالب، آن را پس از رحلت رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» جمع نمود و بر شترى بار کرد و به محضر صحابه آورد و فرمود: اين قرآن است که من جمع آورى کرده ام. على «عليه السلام»، قرآن را به هفت جزء تقسيم کرده بود. و روايت مذکور، اسم آن اجزاء را هم برده.
و در تاريخ ابى الفداء آمده که:
در جنگ با مسيلمه کذّاب، گروهى از قاريان قرآن، از مهاجر و انصار کشته شدند، و چون ابوبکر ديد عدۀ حافظان قرآن که در آن واقعه در گذشته اند، بسيار است، در مقام جمع آورى قرآن بر آمد و آن را از سينه هاى حافظان و از جريده ها و تخته پاره ها، و پوست حيوانات جمع آورى نمود و آن را در نزد حفصه، دختر عمر، همسر رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» گذاشت.
ريشه و مصدر اصلى اين دو تاريخ، رواياتى است که اينک از نظر خواننده مى گذرد.
بخارى، در صحيح خود، از زيد بن ثابت نقل مى کند که گفت:
در روزهايى که جنگ يمامه اتفاق افتاد، ابوبکر به طلب من فرستاد. وقتى به نزد او رفتم، ديدم عُمَر بن خطاب هم آن جاست. ابوبکر گفت: عُمَر نزد من آمده، مى گويد که واقعه يمامه، حافظان قرآن را درو کرد و من مى ترسم که جنگ هاى آينده نيز، مابقى آنان را از بين ببرد، و در نتيجه بسيارى از قرآن کريم با سينه حافظان آن، در دل خاک دفن شود.
و نيز مى گويد: من به نظرم مى رسد دستور دهى قرآن جمع آورى شود.
من به او گفتم: چگونه دست به کارى بزنم که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» نکرده است؟
عمر گفت: اين کار، به خدا کار خوبى است. و از آن به بعد، مرتب به من مراجعه می کرد و تذکر می داد تا آن که خداوند سينه ام را براى اين کار گشاده کرد و مرا جرأت آن داد، و نظريه ام برگشت و نظريه عُمَر را پذيرفتم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۷۳
زيد بن ثابت مى گويد: کلام ابوبکر وقتى به اين جا رسيد، به من گفت : تو جوان عاقل و مورد اعتمادى هستى و در عهد رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، وحى الهى را براى آن جناب مى نوشتى. تو بايد جستجو و تتبع کنى و آيات قرآن را جمع آورى نمايى.
زيد مى گويد: به خدا قسم اگر دستگاه ابوبکر به من تکليف مى کرد که کوهى را به دوش خود بکشم، سخت تر از اين تکليف نبود که در خصوص جمع آورى قرآن به من کرد. لذا گفتم: چطور دست به کارى مى زنيد که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، خود نکرده است؟ گفت: اين کار به خدا سوگند، کار خيرى است.
از آن به بعد، ابوبکر دائما به من مراجعه مى کرد، تا خداوند سينه مرا گشاده کرد، آن چنان که قبلا سينه ابوبکر و عُمَر را گشاده کرده بود. با جرأت تمام به جستجوى آيات قرآنى برخاستم و آن ها را که در شاخه هاى درخت خرما و سنگ هاى سفيد نازک و سينه هاى مردم متفرق بود، جمع آورى نمودم و آخر سوره «توبه» را از جملۀ «لَقَد جَاءَکُم رَسُولٌ» تا آخر سوره «برائت» را نزد خزيمه انصارى يافتم و غير او کسى آن را ضبط نکرده بود، و اين صحف نزد ابوبکر بماند تا آن که از دنيا رفت. از آن پس، نزد عُمَر بود تا زنده بود و بعد از آن، نزد «حفصه»، دختر عُمَر نگهدارى مى شد.
و از ابى داوود، از طريق يحيى بن عبدالرحمن بن حاطب روايت شده که گفت: عُمَر آمد و گفت: هر که از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، آيه و چيزى از قرآن شنيده و حفظ کرده باشد، آن را بياورد. و در آن روز داشتند قرآن را در صحيفه ها و لوح ها و... جمع آورى مى کردند، و قرار بر اين داشتند که از احدى چيزى از قرآن را نپذيرند تا آن که دو نفر بر طبق آن شهادت دهند.
و باز، از او، از طريق هشام بن عروه، از پدرش - البته در طريق سند اسم چند نفر برده نشده - روايت کرده که گفت: ابوبکر به عُمَر و به زيد گفت: بر درِ مسجد بنشينيد، هر کس دو شاهد آورد بر طبق آنچه از قرآن حفظ کرده، پس آن را بگيريد و بنويسيد.
و در الاتقان از ابن اشته - در کتاب المصاحف - از ليث بن سعد روايت کرده که گفت: اولين کسى که قرآن را جمع آورى کرد، ابوبکر بود که زيد بن ثابت آن را نوشت، و مردم نزد زيد مى آمدند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۷۴
و او محفوظات کسى را مى نوشت که دو شاهد عادل مى آورد، و آخر سوره «برائت» را، کسى جز ابوخزيمة بن ثابت نداشت. ابوبکر گفت: آن را هم بنويسيد، زيرا رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» فرموده بود: شهادت ابوخزيمه، به جاى دو شهادت پذيرفته مى شود. لذا زيد آن را هم نوشت. عُمَر، آيه رجم را آورد، قبول نکردند و ننوشت، چون شاهد نداشت.
و از ابن ابى داوود - در کتاب المصاحف - از طريق محمّد بن اسحاق، از يحيى بن عباد بن عبدالله بن زبير، از پدرش روايت کرده که گفت: حارث بن خزيمه، اين دو آيه را از آخر سوره «برائت» برايم آورد و گفت: شهادت مى دهم که اين دو آيه را از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» شنيده و حفظ کرده ام.
عُمَر گفت: من نيز شهادت مى دهم که آن ها را شنيده ام. آنگاه گفت: اگر سه آيه بود، من آن را يک سوره جداگانه قرار مى دادم، و چون نيست در همان آخر «برائت» بنويسيد.
و نيز، از وى، از طريق ابى العاليه، از اُبىّ بن کعب روايت کرده که گفت: قرآن را جمع کردند تا رسيدند در سوره «برائت»، به آيه «ثُمَّ انصَرَفُوا صَرَفَ اللهُ قُلُوبَهُم بِأنَّهُم قَومٌ لَا يَفقَهُونَ»، و خيال کردند که اين آخرين آيه آن است. اُبَىّ گفت: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، بعد از اين آيه، دو آيه ديگر براى من قرائت کرد، و آن آيه: «لَقَد جَاءَکُم رَسُولٌ» - تا آخر سوره - است.
و در الاتقان، از دير عاقولى، در کتاب فوائدش نقل کرده که گفت: ابراهيم بن يسار، از سفيان بن عيينه، از زهرى، از عبيد، از زيد بن ثابت، براى ما حديث کرد که او گفته است: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» از دار دنيا رفت، در حالى که هنوز هيچ چيز از قرآن جمع آورى نشده بود.
و حاکم، در مستدرک، به سند خود، از زيد بن ثابت روايت کرده که گفت: نزد رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» داشتيم قرآن را از ورق پاره ها جمع آورى مى کرديم که...
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه : ۱۷۵
مؤلف: ممکن است اين روايت با روايت قبلی اش منافات نداشته باشد، و مقصود از اين روايت، اين باشد که آيه هايى که از يک سوره به طور پراکنده نازل شده بود، يک جا جمع مى کرديم و هر کدام را به سوره خود ملحق کرديم. و يا پاره اى از سوره ها را که از نظر کوتاهى، بلندى، متوسط بودن، نظير هم بودند، مانند طوال و مئين و مفصلات را پهلوى هم قرار مى داديم. همچنان که در احاديث نبوى هم از آن ها ياد شده. و گرنه به طور مسلّم، جمع آورى قرآن به صورت يک کتاب بعد از درگذشت رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» اتفاق افتاده، و به همين وجهى که ما گفتيم، بايد حمل شود، روايتى که در ذيل مى خوانيد.
و در صحيح نسائى، از ابن عُمَر روايت کرده که گفت: من قرآن را جمع آورى نمودم و همه شب مى خواندم، تا به گوش رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» رسيد. فرمود: قرآن را در عرض يک ماه بخوان.
و در الاتقان، از ابن ابى داوود، به سند حسن، از محمد بن کعب قرظى روايت کرده که گفت: قرآن در زمان رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، به دست پنج نفر از انصار، يعنى معاذ بن جبل، عبادة بن صامت، اُبىّ بن کعب، ابو الدرداء و ابوايوب انصارى جمع آورى شد.
و نيز، در همان کتاب، از بيهقى - در کتاب المدخل - از ابن سيرين روايت کرده که گفت: در عهد رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، قرآن را چهار نفر جمع آورى کردند که در آن ها اختلافى نيست و آنان عبارت بودند از: معاذ بن جبل، اُبىّ بن کعب، ابوزيد، و به دو نفر ديگر که در سه نفر مردد و مورد اختلاف است. بعضى گفته اند: «ابو درداء» و «عثمان»، و بعضى ديگر گفته اند: «عثمان» و «تميم دارى».
باز، در همان کتاب، از بيهقى و از ابن ابى داوود، از شعبى روايت کرده که گفت: قرآن را در عهد رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، شش نفر جمع کردند: اُبَىّ، زيد معاذ، ابو الدرداء، سعيد بن عبيد و ابوزيد. البته «مجمع بن حارثه» هم جمع کرده بود، مگر دو سوره و يا سه سوره را.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۷۶
و نيز در همان کتاب، از ابن اشته - در کتاب المصاحف - از طريق کهمس، از ابن بريده روايت کرده که گفت: اولين کسى که قرآن را در مصحفى جمع کرد، «سالم»، غلام ابى حذيفه بود، که قسم خورده بود تا قرآن را جمع نکرده، رداء به دوش نگيرد، و بالاخره جمع کرد...
مؤلف: نهايت چيزى که اين روايات بر آن دلالت دارد، اين است که: نامبردگان در عهد رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، سوره ها و آيه هاى قرآن را جمع کرده بودند. و اما اين که عنايت داشته بودند که همه قرآن را به ترتيب سوره و آيه هايى که امروز در دست ما است و يا به ترتيب ديگرى جمع کرده باشند، دلالت ندارد.
آرى، اين طور جمع کردن، تنها و براى اولين بار، در زمان ابوبکر باب شده است.
رده:تفسیر المیزان