المیزان جلد۱۲ بخش۱۴
فصل پنجم: جمع و تدوين قرآن بر اساس يک قرائت، در زمان عثمان
بعد از آن که تدوين و جمع آورى قرآن در زمان ابوبکر شروع شد، در نتيجه ادامه اين کار، قرآن هاى مختلفى و قرائت هاى زيادى به وجود آمد و لذا عثمان براى بار دوم به جمع آورى آن پرداخت.
يعقوبى در تاريخ خود مى نويسد: عثمان قرآن را جمع آورى و تأليف کرد. سوره هاى طولانى را در يک رديف، و سوره هاى کوتاه را در يک رديف ديگر قرار داد و آنگاه تمامى مصحف ها را که در اقطار آن روز اسلام بود، جمع نمود و با آب داغ و سرکه بشست. و به قول بعضى، ديگر بسوزانيد و جز مصحف ابن مسعود، هيچ مصحفى نماند، مگر آن که همين معامله را با آن نمود.
ابن مسعود در آن موقع در کوفه بود. حاکم کوفه: «عبدالله بن عامر»، خواست قرآن او را بگيرد و او، از دادن قرآن امتناع نمود. حاکم، قضيه را به عثمان نوشت. در جواب دستور آمد که او را به مدينه بفرست تا اين دين، رو به فساد ننهاده، نقصانى در آن پديد نيايد.
ابن مسعود وارد مدينه شد. وقتى به مسجد در آمد که عثمان بر فراز منبر مشغول خطابه بود. وقتى ابن مسعود را ديد، رو کرد به مردم و گفت: جانور بدى دارد بر شما وارد مى شود.
ابن مسعود هم جواب تندى به او داد. عثمان دستور داد با پايش او را به زمين بکشند، و در نتيجه اين عمل، دو تا از دنده هاى سينه اش شکست. عايشه وقتى جريان را شنيد، زبان به اعتراض گشود و بگومگوى بسيار کرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۷۷
به امر عثمان مصحف هاى نوشته شده، به همه شهرها از قبيل کوفه، بصره، مدينه، مکه، مصر، شام، بحرين، يمن و جزيره فرستاده شد و به مردم دستور داده به يک نسخه، قرآن را قرائت کنند.
و اين اقدام عثمان، بدين جهت بود که به گوشش رسيده بود که مى گويند قرآن فلان قبيله، و خواست تا اين اختلاف را از ميان بردارد.
بعضى گفته اند: همين ابن مسعود، اين حرف را براى عثمان نوشته بود. ولى وقتى شنيد که نتيجه گزارشش اين شده که عثمان قرآن ها را مى سوزاند، ناراحت شد و گفت: من نمى خواستم اين طور بشود. بعضى ديگر گفته اند: گزارش مذکور را «حذيفة بن يمان» داده بود.
و در کتاب الاتقان آمده که: بخارى، از انس روايت کرده که گفت: حذيفة بن يمان، در روزگارى که با اهل شام به سرزمين ارمنيه و با اهل عراق به سرزمين آذربايجان مى رفت و سرگرم فتح آنجا بود، به اين مطلب برخورد که مردم، هر کدام قرآن را يک جور قرائت مى کنند، خيلى وحشت زده شد. وقتى به مدينه آمد و بر عثمان وارد شد، رو کرد به عثمان و گفت:
عثمان! بيا و امت اسلام را درياب و نگذار مانند امت يهود و نصارا، دچار اختلاف شوند. عثمان، نزد حفصه فرستاد که قرآنى که نزد توست، بده تا از روى آن نسخه برداريم و دوباره نسخه خودت را به تو برگردانيم. آنگاه زيد بن ثابت، عبدالله بن زبير، سعيد بن عاص و عبدالرحمن بن حارث بن هشام را مأمور کرد تا از آن نسخه بردارند.
و به سه نفر قريشى گفت: اگر قرائت شما با قرائت زيد بن ثابت اختلاف داشت، به قرائت قريش بنويسيد. زيرا قرآن به زبان قريش نازل شده. اين چهار نفر، اين کار را کردند و صحف را در مصحف وارد نمودند. آنگاه عثمان، صحف حفصه را به او برگردانيد، و از مصاحف نوشته شده، به هر ديارى، يکى فرستاد و دستور داد تا بقيه قرآن ها ر،ا چه در صحف و چه در مصاحف، آتش زدند.
زيد بن ثابت مى گويد: در آن موقع که قرآن ها را جمع آورى مى کرديم، به اين مطلب برخورديم که در سوره «احزاب»، رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، آيه اى را قرائت مى کرد، ولى در نسخه هايى که در اختيار داشتيم، نبود. بعد از تحقيق معلوم شد تنها خزيمة بن ثابت انصارى آن را دارد. آن را که عبارت بود از آيه: «مِنَ المُؤمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللهَ عَلَيهِ» در جاى خودش قرار داديم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۷۸
باز، در همان کتاب است که ابن اشته، از طريق ايوب، از ابى قلابه روايت کرده که گفت:
مردى از بنى عامر، که «انس بن مالکش» مى گفتند، گفت: در عهد عثمان، اختلافى بر سرِ قرآن پديد آمد و آن چنان بالا گرفت که آموزگاران و دانش آموزان به جان هم افتادند. اين مطلب به گوش عثمان رسيد و گفت: در حکومت من، قرآن را تکذيب مى کنيد و آن را به دلخواه خود قرائت مى نماييد؟ قهرا آن هايى که بعد از من خواهند آمد، اختلافشان بيشتر خواهد بود. اى اصحاب محمّد! جمع شويد و براى مردم امامى بنويسيد.
اصحاب گرد هم آمدند و به نوشتن قرآن پرداختند. و چون در آيه اى اختلاف مى کردند و يکى مى گفت رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، اين آيه را به فلانى ياد داد، عثمان می فرستاد تا با سه نفر شاهد از اهل مدينه بيايد. آنگاه مى پرسيدند: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، اين آيه را چگونه به تو ياد داده؟ آيا اين جور يا اين جور؟ مى گفت: نه، اين طور به من آموخته است. آيه را آن طور که گفته بود، در جاى خالى که قبلا برايش گذاشته بودند، مى نوشتند.
باز در همان کتاب، از ابن ابى داوود، از طريق ابن سيرين، از کثير بن افلح روايت کرده که گفت: وقتى عثمان خواست مصاحف را بنويسد، براى اين کار، دوازده نفر از قريش و انصار را انتخاب نمود. ايشان فرستادند تا «ربعه» را که در خانه عُمَر بود آوردند. عثمان با ايشان قرار گذاشت که در هر قرائتى که اختلاف کردند، تأخير بيندازند، تا از او دستور بگيرند.
محمّد مى گويد: به نظر من، منظور از تأخير انداختن، اين بود که آخرين عرضه قرآن را پيدا نموده، آيه را بر طبق آن بنويسند. (چون جبرئيل، سالى يک بار، همۀ قرآن را به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» عرضه می کرد).
و نيز در آن کتاب است که ابن ابى داوود، به سند صحيح، از سويد بن غفله روايت کرده که گفت: على «عليه السلام» فرمود: در باره عثمان جز خوبى نگوييد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۷۹
زيرا به خدا قسم که آنچه او در خصوص قرآن انجام داد، همه با مشورت ما و زير نظر ما بود. مرتب مى پرسيد: شما چه مى گوييد در باره اين قرائت؟
(و جريان چنين بود که روزى گفت) شنيدم: بعضى به بعضى مى گويند قرائت من، از قرائت تو بهتر است، و اين کار، سر از کفر در مى آورد. ما گفتيم: نظر خودت چيست؟ گفت: من نظرم اين است که همه مردم را بر يک قرائت وادار سازيم، تا در قرائت قرآن، فرقه فرقه نشوند. ما گفتيم: بسيار نظر خوبى است.
در الدر المنثور است که ابن ضريس، از علباء بن احمر روايت کرده که: عثمان بن عفان، وقتى خواست مصاحف را به صورت يک کتاب در آورد، بعضى خواستند حرف «واو» را از اول جمله «وَ الَّذِينَ يَکنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الفِضَّةَ»، در سوره «برائت» بيندازند. أُبَىّ گفت: يا «واو» آن را بنويسيد و يا
شمشير خود را به دوش مى گيرم. پس، از حذف آن منصرف شدند.
و در کتاب الاتقان از احمد، ابى داوود، ترمذى، نسائى، ابن حيان و حاکم نقل کرده که همگى، از ابن عباس روايت کرده اند که گفت: من به عثمان گفتم چه چيز وادارتان کرد که سوره «انفال» و سوره «برائت» را پهلوى هم بنويسيد، با اين که يکى از سوره هاى طولانى است و ديگرى از سوره هاى صد آيه اى است، و ميان آن دو «بِسمِ اللهِ الرَّحمَانِ الرَّحِيم» نگذاشتيد و ميان هفت سوره طولانى گذاشتيد؟
عثمان گفت: سوره اى داراى آيات بر رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» نازل مى شد و وقتى چيزى نازل مى شد، به بعضى از نويسندگان وحى مى فرمود: اين آيات را بگذاريد در آن سوره اى که در آن چنين و چنان آمده، و سوره «انفال»، از سوره هايى است که در اوائل هجرت در مدينه نازل شد، و سوره «برائت»، از سوره هايى است که در اواخر نازل شد. ولى چون مطالب آن شبيه به مطالب «انفال» بود، من شخصا خيال کردم که اين سوره، جزو آن سوره است.
و چون رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» از دنيا رفت و تکليف ما را در باره اين مطلب معين نفرمود، به همين جهت، من از يک سو، اين دو سوره را پهلوى هم قرار دادم، و ميان آن دو «بِسمِ اللهِ الرَّحمَانِ الرَّحِيم» قرار ندادم، و از سوى ديگر، آن را پهلوى هفت سوره طولانى گذاردم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۸۰
مؤلف: مقصود از هفت سوره طولانى، به طورى که از اين روايت و از روايت ابن جبير بر مى آيد، سوره هاى «بقره»، «آل عمران»، «نساء»، «مائده»، «انعام»، «اعراف» و «يونس» است که در جمع اول، ترتيب آن ها بدين قرار بوده و سپس عثمان آن را تغيير داده، «انفال» را که از مثانى است، و «برائت» را که از صد آيه ها است و بايد قبلا از مثانى باشد، ميان «اعراف» و «يونس» قرار داد و «انفال» را جلوتر از «برائت» جاى داد.
فصل ششم: آنچه از روايات مربوط به جمع و تأليف قرآن استفاده مى شود
رواياتى که در دو فصل گذشته نقل شد، معروف ترين روايات وارده در باب جمع آورى قرآن است، که بعضى از آن ها، صحيح و بعضى ديگر غيرمعتبر است، و از مجموع آن ها بر مى آيد که جمع آورى قرآن در «نوبت اول»، عبارت بوده از جمع آورى سوره ها، که يا بر شاخه هاى نخل و يا در سنگ هاى سفيد و نازک و يا کتف هاى گوسفند و غير آن، و يا در پوست و رقعه ها نوشته شده بود، و پيوستن آيه هايى که نازل شده و هر کدام در دست کسى بوده، به سوره هايى که مناسب آن بوده است.
و اما جمع در «نوبت دوم»، يعنى جمع در زمان عثمان، عبارت بوده از اين که: جمع اول را که آن روز دچار تعارض نسخه ها و اختلاف قرآن ها شده بود، به يک جمع منحصر کردند و تنها آيه اى که در اين جمع ملحق شد آيه «مِنَ المُؤمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللهَ عَلَيه...» بود، که آن را در سوره «احزاب» جاى دادند، چنان که از قول «زيد بن ثابت» نقل شد، در حالى که مدت پانزده سال که از رحلت رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» مى گذشت، کسى اين آيه را در سوره «احزاب» نمى خواند و جزو آن محسوب نمى شد.
همچنان که بخارى از ابن زهير روايت کرده که گفت: من به عثمان گفتم آيه: «وَ الَّذِينَ يَتَوَفَّونَ مِنکُم وَ يَذَرُونَ أزوَاجاً» را آيه ديگرى نسخ کرده و شما ناسخش را ننوشتيد و يا نخواستيد بنويسيد؟ گفت برادر زاده! من هيچ آيه اى را از قرآن از جاى خودش تغيير نمى دهم.
و آنچه که تفکر آزاد در پيرامون اين روايات - که عمده و مهمترين روايات اين باب است - و همچنين در دلالت آن ها به آدمى مى فهماند، اين است که هر چند روايات، آحاد و غير متواتر است،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۸۱
وليکن قرائن قطعيه همراه دارد که آدمى را ناگزير از پذيرفتن آن ها مى کند. چون به طورى که قرآن کريم تصريح فرموده: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» هرچه که از قرآن برايش نازل مى شده، بدون اين که چيزى از آن را کتمان کند، به مردم ابلاغ مى کرده، و حتى به مردم ياد مى داده و برايشان بيان مى کرده، و همواره عده اى از صحابه ايشان، مشغول ياد دادن و ياد گرفتن بودند که چطور قرائت کنند، و بيان هر کدام چيست. آن عده که به ديگران ياد مى دادند، همان «قرّاء» بودند که بيشترشان، در جنگ يمامه کشته شدند.
مردم آن زمان هم رغبت شديدى در گرفتن قرآن و حفظ کردنش داشتند، و اين گرمى بازار تعليم و تعلم قرآن، همچنان ادامه داشت تا آن که قرآن جمع آورى شد. پس حتى يک روز و بلکه يک ساعت هم بر مسلمانان صدر اول پيش نيامد که قرآن از ميانشان رخت بر بسته باشد، و آنچه که بر سرِ تورات و انجيل و کتاب هاى ساير انبياء آمد، بر سرِ قرآن کريم نيامد.
علاوه بر اين که روايات بى شمارى از طريق شيعه و سنّى داريم که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، بيشتر سوره هاى قرآنى را در نمازهاى يوميه و غير آن مى خواند، و اين قرآن خواندن در نماز در حضور انبوه جمعيت بود، و در بيشتر اين روايات اسامى سوره ها، چه مکى و چه مدنى آن، برده شده است.
از اين هم که بگذريم، رواياتى در دست است که مى رساند هر آيه اى که مى آمده، رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» مأمور مى شده آن را در چه سوره اى و بعد از چه آيه اى جاى دهد. مانند روايت عثمان بن ابى العاص، که ما آن را در تفسير آيه: «إنَّ اللهَ يَأمُرُ بِالعَدلِ وَ الإحسَان» نقل مى کنيم، که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» فرمود: جبرئيل اين آيه را برايم آورد و دستور داد آن را در فلان جاى از سوره «نحل» قرار دهم.
و نظير اين روايت، رواياتى است که مى رساند رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، سوره هايى را که آياتش به تدريج نازل شده بود، خودش خواند، مانند سوره «آل عمران» و «نساء» و غير آن.
پس از اين روايات، آدمى يقين کند که آن جناب، بعد از نزول هر آيه، به نويسندگان وحى دستور مى داد که آن را در چه سوره اى در چه جايى قرار دهند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۸۲
از همه شواهد قطعى تر، همان دليلى است که در ابتداى اين مباحث آورديم، که قرآن موجود در عصر ما، داراى تمامى اوصافى است که خداى تعالى، قرآن نازل بر پيغمبر را به آن توصيف مى کند.
دلالت روايات مربوط به جمع قرآن، بر عدم تحريف
و کوتاه سخن، مطالبى که از روايات مذکور استفاده مى شود، چند مطلب است:
۱ - اين که آنچه ما بين دو جلد قرآن کريم هست، همه کلام خداى تعالى است، چيزى بر آن اضافه نشده و تغييرى نيافته. و اما اين که چيزى از قرآن نيفتاده باشد، اين ادله دلالت قطعى بر آن ندارد، همچنان که به چند طريق روايت هم شده که عُمَر، بسيار به ياد آيه «رجم» مى افتاد و نوشته نشد. و نمى توان اين گونه روايات را که به گفته آلوسى از حد شماره بيرون است، حمل بر منسوخ التلاوه کرد. زيرا گفتيم منسوخ التلاوه، سخنى بيهوده بيش نيست و روشن ساختيم که سخن از منسوخ التلاوه کردن از اثبات تحريف قرآن، شنيع تر و رسواتر است.
علاوه بر اين، کسانى که به غير آن قرآنى که «زيد» به امر ابوبکر و در نوبت دوم به امر عثمان نوشت، قرآن ديگرى داشتند - مانند على بن ابى طالب «عليه السلام» و أُبَىّ - بن کعب و عبدالله بن مسعود - چيزى را از آنچه که در قرآن دائر در ميان مردم بود، انکار نکردند و نگفتند فلان چيز، غير قرآن و داخل قرآن شده.
تنها چيزى که از نامبردگان در مخالفت با آن قرآن رسيده، اين است که از ابن مسعود نقل شده که: او در قرآن خود، معوذتين را ننوشته بود، و مى گفت اين ها، دو حرز بودند که جبرئيل براى رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» آورد تا حسن و حسين را با آن معوّذ کند و از گزند حوادث بيمه سازد. ولى بقيه اصحاب، اين سخن ابن مسعود را رد کرده اند و از امامان اهل بيت «عليهم السلام» به طور تواتر، تصريح شده که اين دو سوره از قرآن است.
و کوتاه سخن: روايات سابق همان طور که مى بينيد، روايات آحادى است محفوف به قرائن قطعى، که به طور قطع، تحريف به زياده و تغيير را نفى کند، و نسبت به نفى تحريف به نقيصه دليلى است ظنى. پس از اين که بعضى ادعا کرده اند که روايات نافيه هر سه قسم تحريف، متواتر است، ادعاى بدون دليل کرده اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۸۳
قرآن، خود عمده ترين دليل بر عدم وقوع تحريف است
عمده دليلى که در باب تحريف نشدن قرآن کريم به آن اتکاء مى شود، همان دليلى است که در ابتدا بر اين ابحاث آورده و گفتيم: قرآنى که امروز در دست ماست، همه آن صفات را که خداى تعالى، در قرآن براى کلام خود آورده، واجد است.
اگر آن قرآن واقعى که بر رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» نازل شد، قول فصل و رافع اختلاف در هر چيزى است، اين نيز هست. اگر آن ذکر و هادى و نور است، اين نيز هست. اگر آن مبين معارف حقيقى و شرايع فطرى است، اين نيز هست. اگر آن معجزه است و کسى نمى توانند سوره اى مانندش بياورد، اين نيز هست. و هر صفت ديگرى که آن دارد، اين نيز دارد.
آرى، جا دارد که به همين دليل اتکاء کنيم، چون بهترين دليل بر اين که قرآن کريم، کلام خدا و نازل بر رسول گرامى اوست، خود قرآن کريم است، که متصف به آن صفات کريمه است، و هيچ احتياج به دليل ديگرى غير خود و لو هر چه باشد، ندارد. پس قرآن کريم، هر جا باشد و به دست هر کس باشد و از هر راهى به دست ما رسيده باشد، حجت و دليلش با خودش است.
و به عبارت ديگر: قرآن نازل از ناحيه خداى تعالى به قلب رسول گرامى اش، در متصف بودن به صفات کريمه اش، احتياج و توقف ندارد بر دليلى که اثبات کند اين قرآن، مستند به آن پيغمبر است، نه به دليل متواتر، و نه متظافر. گو اين که اين چنين دليلى دارد، ليکن کلام خدا بودنش، موقوف بر اين دليل نيست؛ بلکه قضيه به عکس است. يعنى از آن جايى که اين قرآن متصف به آن اوصاف مخصوص است، مستند به پيغمبرش مى دانيم، نه اين که چون به حکم ادله مستند به آن جناب است، قرآنش مى دانيم.
پس قرآن کريم در اين جهت به هيچ کتاب ديگرى شبيه نيست. در کتاب ها و رساله هاى ديگر وقتى مى توانيم به صاحبش استناد دهيم که دليلى آن را اثبات کرده باشد. و همچنين اقوالى که منسوب به بعضى از علماء و صاحب نظران است، صحت استنادش به ايشان موقوف است بر دليل نقلى قطعى، يعنى متواتر و يا مستفيض، ولى قرآن، خودش دليل است بر اين که کلام خدا است.
ترتيب سور قرآن در جمع اول و دوم، کار صحابه بوده است
۲ - اين که ترتيب سوره هاى قرآنى در جمع اول کار اصحاب بوده، و همچنين در جمع دوم - به دليل رواياتى که گذشت - و در بعضى داشت که عثمان سوره «انفال» و «برائت» را ميان «اعراف» و «يونس» قرار داد، در حالى که در جمع اول، بعد از آن دو قرار داشتند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۸۴
و نيز به دليل رواياتى که داشت ترتيب مصاحف ساير اصحاب با ترتيب در جمع اول و دوم مغايرت داشته، مثلا روايتى که مى گويد: مصحف على «عليه السلام» بر طبق ترتيب نزول مرتب بوده، و چون اولين سوره اى که نازل شد سوره «علق» بود، در قرآن على «عليه السلام» هم، اولين سوره، سوره «علق» و بعد از آن «مدّثر» و بعد از آن «نون». آنگاه «مزمّل»، آنگاه «تبّت»، پس از آن «تکوير»، و بدين طريق تا آخر سوره هاى مکى و بعد از آن ها، سوره هاى مدنى قرار داشته است.
و اين روايت را صاحب الاتقان، از ابن فارس نقل کرده. و در تاريخ يعقوبى، ترتيب ديگرى براى مصحف آن جناب ذکر شده است.
و از ابن اشته نقل کرده که او - در کتاب المصاحف - به سند خود، از ابى جعفر کوفى، ترتيب مصحف أُبَىّ را نقل کرده که به هيچ وجه شباهتى با قرآن هاى موجود ندارد. و همچنين وى، به سند خود، از جرير بن عبدالحميد، ترتيب مصحف عبدالله بن مسعود را نقل کرده که با قرآن هاى موجود مغايرت دارد. عبدالله بن مسعود، اول از سوره هاى طولانى شروع کرده و پس از آن، سوره هاى صدى و آنگاه مثانى و آنگاه مفصلات را آورده، و حال آن که قرآن هاى موجود، اين طور نيست.
در مقابل اين قول، که ما اختيار کرديم، قول بسيارى از مفسران است که گفته اند: ترتيب سوره هاى قرآن، توقيفى و به دستور رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» بوده، و آن جناب، به اشاره جبرئيل و به امر خداى تعالى، دستور داده تا سوره هاى قرآنى را به اين ترتيب بنويسند.
حتى بعضى از ايشان، آن قدر افراط کرده که در ثبوت اين مطلب، ادعاى تواتر نموده اند. ما نمى دانيم اين اخبار متواتر کجاست که به چشم ما نمى خورد. روايات اين باب، همان بود که ما عمده آن را نقل کرديم و در آن ها، اثرى از اين حرف نبود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۸۵
و به زودى، استدلال بعضى از مفسران را بر اين مطلب به رواياتى که گويد «قرآن يک نوبت از اول تا به آخر، از لوح محفوظ به آسمان دنيا نازل شد و بار ديگر، به تدريج از آن جا به رسول خدا نازل گرديد» خواهيم آورد.
۳ - اين که رديف کردن آيات به ترتيبى که الآن در قرآن ها است، با اين که اين آيات متفرق نازل شده، بدون دخالت اصحاب نبوده است، و از ظاهر رواياتى که در گذشته، داستان جمع آورى نوبت اول را نقل مى کرد، بر مى آيد که اصحاب در اين کار، اجتهاد و نظريه و سليقه خود را به کار زده اند.
و اما روايت عثمان بن ابى العاص، از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» که فرمود: جبرئيل، نزد من آمد و گفت: بايد آيه: «إنَّ اللهَ يَأمُرُ بِالعَدلِ وَ الإحسَان...» را در فلان موضع، از سوره جاى دهى، بيش از اين دلالت ندارد که عمل رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، در پاره اى آيات چنين بوده باشد، نه در تمام آن ها.
و به فرض هم که تسليم شويم و قبول کنيم که روايت چنين دلالتى دارد، ربطى به قرآن موجود در دست ما ندارد. زيرا رواياتى که در دست داريم و در ابحاث گذشته نقل کرديم، دلالت ندارد بر مطابقت ترتيب اصحاب با ترتيب رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم». و صرف حسن ظنّى که ما به اصحاب داريم، باعث نمى شود که چنين دلالتى در آن روايات پيدا شود.
بله، اين معنا را افاده مى کند که اصحاب، تعمّدى بر مخالفت ترتيب رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» در آن جا که علم به ترتيب آن جناب داشته اند، نورزيده اند، و اما آن جايى که از ترتيب رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» اطلاعى نداشتند، باز مطابق ترتيب او، سوره ها و آيه ها را ترتيب داده باشند، از کجا؟
و اتفاقا، در روايات مربوط به جمع اول، بهترين شواهدى هست که شهادت مى دهند بر اين که اصحاب، ترتيب رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» را در همه آيات نمى دانستند، و به اين که جاى هر آيه اى کجاست علم نداشتند، و حتى حافظ تمامى آيات هم نبودند.
علاوه بر لحن روايات مذکور، روايات مستفيضى از طرق شيعه و اهل سنّت آمده که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» و صحابه اش، وقتى تمام شدن سوره را مى فهميدند که «بسم الله» ديگرى نازل مى شد. آن وقت فهميدند سوره قبلى تمام شد. و اين معنا را به طورى که در الاتقان آورده، ابوداوود و حاکم و بيهقى و بزار، از طريق سعيد بن جبير، از ابن عباس نقل کرده اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۸۶
و ابن عباس گفته است: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» نمى دانست چه وقت سوره تمام مى شود، تا آن که «بسم الله الرحمن الرحيم» نازل گردد. و بزار اضافه کرده که: وقتى «بسم الله» نازل مى شد، معلوم مى گشت که آن سوره خاتمه يافته و سوره ديگرى شروع شده است.
و نيز، الاتقان، از حاکم، به طريق ديگر، از سعيد، از ابن عباس نقل کرده که گفت: مسلمانان نمى دانستند سوره، چه وقت و در کدام آيه تمام مى شود، تا «بسم الله الرحمن الرحيم» ديگرى نازل مى گرديد و چون نازل مى شد، مى دانستند که سوره تمام شده است. حاکم در باره اين روايت گفته است: همه شرايط بخارى و مسلم را، واجد است.
و نيز از وى، به طريقى ديگر، از سعيد از ابن عباس روايت کرده که گفت: وقتى جبرئيل بر رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» نازل مى شد و «بسم الله الرحمن الرحيم» را مى خواند، آن حضرت مى فهميد که از اين جا، سوره اى ديگر شروع مى شود - حاکم روايت را صحيح دانسته است.
مؤلف: قريب به اين معنا، در تعدادى از روايات ديگر و همچنين عين اين معنا، از طرق شيعه، از امام باقر «عليه السلام» روايت شده است.
و اين روايات، به طورى که ملاحظه مى فرماييد، صريح اند در اين که ترتيب آيات قرآن در نظر رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، همان ترتيب نزول بوده. در نتيجه همه آيه هاى مکى در سوره هاى مکى و همه آيه هاى مدنى در سوره هاى مدنى قرار داده شده اند، جز آن سوره اى که (فرضا) بعضى آياتش در مکه و بعضى ديگر در مدينه نازل شده، و به فرضى هم که چنين چيزى باشد، حتما بيش از يک سوره نيست.
لازمۀ اين مطلب، اين است که: اختلافى که ما در مواضع آيات مى بينيم، همه ناشى از اجتهاد صحابه باشد.
توضيح اين که: روايات بى شمارى در اسباب نزول داريم که نزول بسيارى از آيات که در سوره هاى مدنى است، در مکه و نزول بسيارى از آياتى که در سوره هاى مکى است، در مدينه معرفى کرده است.
و نيز آياتى را مثلا نشان مى دهد که در اواخر عمر رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» نازل شده و حال آن که مى بينيم در سوره هايى قرار دارد که در اوائل هجرت نازل شده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۸۷
و ما مى دانيم که از اوايل هجرت تا اواخر عمر آن جناب، سوره هاى زياد ديگرى نازل شده است. مانند سوره «بقره» که در سال اول هجرت نازل شد، و حال آن که آيات چندى در آن است که روايات، آن ها را آخرين سوره آيات نازله بر رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» مى داند.
حتّى از عُمَر نقل شده که گفت: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» از دنيا رفت، در حالى که هنوز آيات ربا را بر ما بيان نکرده بود و در اين سوره است آيه: «وَ اتَّقُوا يَوماً تُرجَعُونَ فِيهِ إلَى الله...»، که در روايات آمده که آخرين آيه نازل بر آن جناب است.
پس معلوم مى شود: اين گونه آيات که در سوره هاى غيرمناسبى قرار گرفته اند و ترتيب نزول آن ها رعايت نشده، به اجتهاد اصحاب در آن مواضع قرار گرفته اند.
مؤيد اين معنا، روايتى است که صاحب الاتقان، از ابن حجر نقل کرده که گفته است: روايتى از على «علیه السلام» وارد شده که بعد از درگذشت رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، قرآن را به ترتيب نزولش جمع آورى کرده است. اين روايت را، ابن ابى داوود هم آورده و مضمون آن از روايات مسلّم و صحيح شيعه است.
آيا ترتيب آيات قرآنى، توقيفى است؟
اين بود آنچه که ظاهر روايات اين باب، بر آن دلالت مى کرد. ليکن عده زيادى اصرار دارند بر اين که ترتيب آيات قرآنى، «توقيفى» است، و آيات قرآن موجود در دست ما، که معروف است به قرآن عثمانى، به دستور رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» ترتيب يافته، که دستور آن جناب هم به اشاره جبرئيل بوده.
اين عده، ظاهر رواياتى که ذکر شد را، تأويل نموده و گفته اند: جمعى که صحابه کردند، جمع ترتيبى نبوده، بلکه همان ترتيبى را که به ياد داشته اند، در آيات و سوره ها رعايت نموده اند، و آن را در مصحفى ثبت کرده اند.
و حال آن که خواننده محترم خوب مى داند که کيفيت جمع اول، که در زمان ابوبکر اتفاق افتاد، و روايات آن را بيان مى کرد، صريحا اين تأويل را رد مى کند.
و چه بسا که بعضى استدلال کرده اند بر مطلب فوق الذکر به اين که: مرتب بودن آيات عثمانى، اجماعى است، همچنان که سيوطى، در کتاب الاتقان، از زرکشى دعوى آن را نقل کرده. و از ابى جعفر بن زبير چنين آورده که گفته است: «در اين مورد، اختلافى در ميان مسلمانان نيست».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه : ۱۸۸
وليکن ما در پاسخ اين استدلال مى گوييم: اجماع مذکور، منقول است، که با وجود خلاف در اصل تحريف و با وجود روايات گذشته که دلالت بر خلاف آن داشت، به هيچ وجه قابل اعتماد نيست.
و چه بسا بعضى ديگر که بر دعوى مذکور استدلال تواتر اخبار کرده اند، و اين معنا در کلمات بسيارى از ايشان ديده مى شود، که اخبار در اين که «ترتيب آيات قرآن عثمانى، از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» است» به حد تواتر است.
و اين ادعاى عجيبى است، با اين که سيوطى، در الاتقان، بعد از نقل روايت بخارى و غيره، به چند طريق، از انس روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، از دنيا رفت، در حالى که هنوز قرآن را جز چهار نفر جمع نکرده بودند، و آن چهار نفر عبارت بودند از: ابوالدرداء، معاذ بن جبل، زيد بن ثابت، و ابوزيد.
و در روايتى به جاى ابوالدرداء، أُبَىّ بن کعب آمده.
و از مازرى نقل کرده که گفته است: جماعتى از ملحدين به اين گفتار انس تمسک بر الحاد خود کرده اند، و حال آن که اين روايت، دلالتى بر مرام آن ها ندارد.
چون اولا: ما قبول نداريم که ظاهر آن مقصود باشد، و لاجرم حمل بر خلاف ظاهرش مى کنيم، و ثانيا: به فرضى که ظاهرش را بگيريم، از کجا معلوم است که واقع امر همف همين طور بوده. (ممکن است انس اشتباه کرده باشد).
و ثالثا: تسليم شويم که انس اشتباه نکرده، وليکن اين که فرد فرد گروه بسيارى، تمامى قرآن را حفظ نکرده باشند، لازمه اش اين نيست که تمامى قرآن را مجموعا گروه بسيار حفظ نکرده باشند، و شرط تواتر اين نيست که تمامى قرآن را يک يک مسلمانان حفظ کرده باشند، بلکه اگر همه قرآن را همه افراد حفظ داشته باشند، هرچند که به نحو توزيع بوده باشدف در تحقق تواتر کافى است.
اما اين که ادعا کرد که: «ظاهر کلام انس مقصود نبوده»، سخنى است که در بحث هاى لفظى (که اساس آن ظاهر الفاظ است، و تنها وقتى از ظاهر صرف نظر مى شود که قرينه اى از کلام خود متکلم، يا از نائب مناب متکلم در بين باشد)، هرگز پذيرفته نيست، و اهل بحث اين معنا را نمى پذيرند که شما به خاطر کلمات ديگران، از ظاهر کلام کسى صرف نظر کنيد.
علاوه بر اين، اگر هم بنا شود کلام انس بر خلاف ظاهرش حمل شود، لازم است حمل شود بر اين که چهار نفر مذکور در عهد رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، معظم قرآن و بيشتر سوره ها و آياتش را جمع کرده بودند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۱۸۹
نه اين که حمل کنيد بر چهار نفر مذکور و ديگر صحابه که همه قرآن را بر طبق ترتيب قرآن عثمانى جمع کرده بودند و موضع يک يک آيات را تا به آخر ضبط کرده بودند. چون زيد بن ثابت، که يکى از آن چهار نفر از حديث انس است و متصدى جمع آورى قرآن، هم در جمع اول و هم در جمع دوم بوده است، خودش تصريح مى کند بر اين که حافظ تمام آيات قرآن نبوده.
نظير کلام زيد بن ثابت، کلامى است که الاتقان از ابن اشته - در کتاب المصاحف - به سند صحيح، از محمد بن سيرين نقل مى کند که گفت: ابوبکر از دنيا رفت و قرآن را جمع نکرد، و همچنين عُمَر کشته شد، در حالى که قرآن را جمع نکرده بود.
و اما اين که گفت: «و ثانيا به فرضى که ظاهرش را بگيريم، از کجا معلوم است که واقع امر هم همين طور بوده باشد؟» عينا به خودش بر مى گردد. و طرف مى گويد: اگر واقع امر معلوم نيست آن طور باشد که انس گفته، از کجا آن طور باشد که تو مى گويى، و حال آن که شواهد، همه بر خلاف گفته ات شهادت مى دهند؟
و اين که گفت: «بلکه اگر همه را همه حفظ داشته باشند، هر چند که به نحو توزيع باشد، در تحقق تواتر کافى است»، مغالطه واضحى کرده. براى اين که چنين لفظى، تنها اين معنا را به تواتر ثابت مى کند که مجموع قرآن به تواتر نقل شده، و اما اين که يک يک آيات قرآنى، با حفظ موضع و ترتيبش ،به تواتر ثابت شده باشد، از کجا؟
رده:تفسیر المیزان