المیزان جلد۱۲ بخش۱۶
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۰۴
و با در نظر گرفتن کلمۀ «مِن» که تبعيض را مى رساند، مقصود اين مى شود - و خدا داناتر است - : ما در زمين پاره اى موجودات داراى وزن و ثقل مادى که استعداد زياده و نقصان دارند، چه نباتى و چه ارضى رويانديم. و بنابر اين معنا، ديگر مانعى نيست که کلمۀ «مَوزُون» را هم به معناى حقيقی اش بگيريم و هم به معناى کنايه اى آن.
معناى آيه چنين مى شود: ما زمين را گسترديم و در آن کوه هاى پا برجا قرار داديم تا از اضطراب آن جلوگيرى کند، و در آن از هر چيز موزون، - يعنى داراى وزن و واقع در تحت جاذبه و يا متناسب - مقدارى را که حکمت اقتضاء مى کرد، آفريديم.
«وَ جَعَلْنَا لَکُمْ فِيهَا مَعَايِش وَ مَن لَّستُمْ لَهُ بِرَازِقِينَ»:
«مَعَايِش»، جمع «معيشت» است که به معناى چیرهایی است که مايه زندگى جانداران و ادامه حيات آنان است، از قبيل خوردنی ها، آشاميدنی ها و غير آن دو. البته به صورت مصدر يعنى «عيش» و «معاش» هم مى آيد.
جملۀ «وَ مَن لَستُم لَهُ بِرَازِقِين»، عطف است بر ضمير مجرور در «لَکُم»، البته اين عطف بنابر مذهب نحويين کوفه، و يونس و اخفش است که گفته اند جائز است عطف کنيم چيزى را بر ضمير مجرور، بدون اين که حرف جر را تکرار کنيم.
و اما بنابر مسلک غير نامبردگان، که اين گونه عطف را جایز ندانسته اند، جمله مورد بحث را عطف بر معايش گرفته، و تقدير کلام را «وَ جَعَلنَا لَکُم مَن لَستُم لَهُ بِرَازِقِين» دانسته اند. يعنى همان طور که براى شما معايش قرار داديم، کسانى را هم قرار داديم که روزى دهشان شما نيستيد، مانند حيوانات اهلى و بردگان.
و يا کلمۀ «مَن» را مبتداء براى خبرى که حذف شده، گرفته اند و تقدير را چنين دانسته اند: «وَ مَن لَستُم لَهُ بِرَازِقِينَ جَعَلنَا لَهُ فِيهَا مَعَايِشَ: ما همان طور که براى شما معايش قرار داديم»، براى کسانى هم که شما روزى دهشان نيستيد، در زمين معايش قرار داديم، وليکن اين طور معنا کردن، خود را به زحمت انداختن است.
و به هر حال، مراد از کلمۀ «مَن» - به طورى که گفته شده - بردگان و چهارپايان است. و اگر به لفظ «مَن: کسى که» تعبير شده، با اين که اين کلمه تنها بر ذوى العقول (بشر) اطلاق مى شود، از باب تغليب است. (چون بردگان نيز مراد بوده اند).
بعيد هم نيست که مقصود از آن، هر چيزى غير آدمى باشد، چه حيوان، چه نبات و چه غير آن دو. براى اين که آن ها نيز درخواست رزق دارند، همان طور که عقلاء دارند. و اين دأب و روش خداى سبحان است در کلام مجيد خود، که الفاظ مختص به عقلا را بر غيرعقلا نيز، اطلاق مى کند.
البته در صورتى که بخواهد چيزى از آثار مختص به عقلا را به آن ها نسبت دهد، همچنان که در باره بت ها فرموده: «فَسئَلُوهُم إن کَانُوا يَنطِقُون». و نيز فرموده: «فَإنَّهُم عَدُوٌّ لِى». و همچنين موارد ديگر که متعرض حال بت ها و معبودهاى دروغين شده است، که مردم آن ها را مى پرستيدند و حال آن که معبودى شايسته پرستش است که عاقل باشد. و همچنين در باره زمين و آسمان فرموده: «فَقَالَ لَهَا وَ لِلأرضِ ائتِيَا طَوعاً أو کَرهاً قَالَتَا أتَينَا طَائِعِينَ»، و امثال اين موارد.
پس معناى آيه، اين است که: ما براى شما گروه بشر در زمين قرار داديم که بتوانيد تا زنده ايد با آن ها زندگى کنيد، و همچنين براى غير شما از جانداران، معايشى نظير معايش شما قرار داديم.
مراد آيه شريفه: «وَ إن مِن شَئٍ إلّا عِندَنَا خَزَائِنُهُ وَ مَا نُنَزِّلُهُ إلّا بِقَدَرٍ مَعلُوم»
«وَ إِن مِن شَئٍ إلّا عِندَنَا خَزَائنُهُ وَ مَا نُنزِّلُهُ إِلّا بِقَدَرٍ مَّعْلُومٍ»:
کلمۀ «خَزَائن»، جمع «خزانه» است، و «خزانه» به معناى مکانى است که مال در آن انبار و محافظت و ذخيره گردد. و کلمۀ «قَدَر» - به فتح قاف و دال، يا تنها به فتح قاف - به معناى مبلغ و مقدار و کميت متعين هر چيز است.
و از آن جايى که آيه شريفه در سياق گفتار پيرامون رزق و مايه معيشت انسان و حيوان قرار گرفته، لاجرم منظور از کلمۀ «شَئ» که در آيه شريفه موضوع سخن است، نبات و توابع آن، يعنى حبوبات و ميوه ها خواهد بود. و منظور از «خزانه اى نزد خداست و خدا آن را به اندازه معلوم نازل مى کند»، بارانى است که از آسمان نازل مى شود و نباتات را مى روياند و در نتيجه، حبوبات و ميوه ها عايد بشر شده، انسان ها و حيوانات با آن ها زندگى مى کنند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۰۶
اين خلاصه معنایی است که جمعى از مفسران براى آيه مورد بحث کرده اند. و بر خواننده عزيز پوشيده نيست که اين معنا از روى تکلف و زحمت به دست مى آيد. زيرا اختصاص دادن «وَ إن مِن شَئ: هيچ چيز نيست» را با آن عموميت که دارد، تنها بر نبات مستلزم تخصيص اکثر است، و اين در نزد عقلاى اهل سخن زشت است.
و صرف اين که آيه مورد بحث در سياق آيه مربوط به «رزق» واقع شده، باعث نمى شود که ما عبارت عام بالا را تنها به نباتات اختصاص دهيم، و به قول اهل علم، مورد مخصّص نمى شود.
و از اين بدتر آن که گفته اند: باران، خزانه هاى نباتات است، و حال آن که نيست، بلکه باران يکى از اسباب پيدايش نباتات و يک عنصر از عناصر بسيار زيادى است، که نباتات از آن ها ترکيب مى يابند.
علاوه بر اين که باران، در همان موقعى که مى بارد، باران مى شود، و قبل از آن باران نيست، بلکه بخار است، با اين حال چگونه ممکن است آن را «خزانه» ناميد، با اين که نه خودش هست و نه چيزى که اين خزانه آن است در آن موجود است؟
بعضى ديگر از مفسران گفته اند: «مقصود از اين که فرمود خزائن هر چيزى نزد خداست، اين است که قدرت مطلق خدا، خزانه هر چيزی است که بخواهد ايجاد کند. پس براى خدا از انواع موجودات مانند انسان، اسب، درخت خرما، و غير ذلک، از اعيان و صفات اعيان و آثار و افعال آن ها، مقدوراتى است تقديرى و غيرمتناهى که دائما از آن مقدورات، جز به مقدار معلوم و عدد معين محدود، بيرون نمى شود، و از آن تقدير و فرض به عالَم تحقق و فعليت در نمى آيد.
پس بنابراين، مراد از «هر چيز» نوع هر چيز است، نه شخص و فرد. مثلا از انسان نوع انسان مقصود است نه زيد و عمرو، و مراد از «قَدَر مَعلُوم»، کميت و کيفيت معين از افراد است، و منظور از «وجود خزائن و وجود هر چيز در خزائن خداوند وجود بر حسب تقدير و فرض است، نه بر حسب تحقق. بنابراين آيه شريفه، يک نوع تشبيه و مجاز مرتکب شده است».
و حال آن که خواننده خوب مى داند که تخصيص کلمۀ «شَئ» معين، تخصيص بدون مخصص است. علاوه بر اين که لازمه تفسير فوق، اين است که مقصود از «قَدَر»، تنها اندازه عددى باشد، در حالى که دليلى ندارد، بلکه دليل بر خلاف آن است،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۰۷
زيرا کلمۀ مذکور در لغت، قريب المعنا با کلمه «حَدّ» است، همچنان که همين معنا در ساير موارد اطلاق آن فهميده مى شود. مانند آيه: «قَد جَعَلَ اللهُ لِکُلِّ شَئٍ قَدراً». و آيه «وَ کُلُّ شَئٍ عِندَهُ بِمِقدَار». و آيه «إنَّا کُلَّ شَئٍ خَلَقنَاهُ بِقَدَرٍ». و آيه: «وَ خَلَقَ کُلَّ شَئٍ فَقَدَّرَهُ تَقدِيراً»، و همچنين آيات ديگر.
از اين هم که بگذريم، تفسير مزبور در حقيقت، ارجاع کلام خداست به يک معناى مجازى و استعارى (و حال آن که به قول اهل علم، مادام که معناى حقيقى ممکن است، کلام کسى را بر معناى مجازى نبايد حمل کرد).
علاوه بر اين که کلمۀ «خَزَائِن» در آن تفسير، به «خزانه» تفسير شد، و اگر مقصود آن بود، چه نکته اى باعث شد که خداى تعالى به صيغه جمع بياورد؟
نقد سخن يکى از مفسران معاصر، در معناى آيه
بعضى از مفسران معاصر، معناى ديگرى براى آيه کرده اند که:
منظور از «خزائن»، عناصر مختلفى است که ارزاق و چيزهاى ديگر از آن ترکيب مى شوند، و خداى تعالى از آن عناصر، مقدار زيادى را در عالَم مشهود ما آماده کرده که با عروض ترکيب هاى پى در پى تمامى نمى پذيرد. و خلاصه مراد اسباب کليه است که در ترکب مرکبات موثرند، از قبيل نور، حرارت، نسيم دائم و منظم و غير آن، که موجود است و انسان در ادامه زندگی اش، به آن ها احتياج دارد.
پس هر يک از اين اشياء مورد حاجت آدمى جزء جزءش، و همچنين قواى فعاله اش در آن خزينه ها ذخيره شده اند، و آن خزينه ها به خاطر عظمت مقدارش و به خاطر اجزاى جديدى که با انحلال ترکيب مرکبات به سبب مُردن و يا فساد و رجوعشان به عناصر اوليه پديد مى آيد، به هيچ وجه پايان نمى پذيرند. نظير اين که نباتات فاسد مى شوند و حيوانات مى ميرند، و در اثر اين عمل، ترکيبات آن ها انحلال مى يابد و به خزينه اوليه اش بازگشت مى نمايد، و حيوانات و نباتات ديگرى، جاى آن ها را مى گيرند و از آن خزائن استفاده مى کنند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۰۸
پس نور و مخصوصا آفتاب که پديد آورندۀ شب و روز، و فصول چهارگانه و پرورش دهندۀ نباتات و حيوان و ساير مرکبات است و آن ها را به سوى مقاصد و غاياتشان پيش می راند، خود، يکى از خزائن خداى تعالى است.
و همچنين بادها که نباتات را تلقيح نموده، ابرها را به اين سو و آن سو مى راند و هواها را عوض مى کند، و فاسد آن را از بين مى برد، و کشتی ها را حرکت دهد، يکى ديگر از خزينه هاى خداى تعالى است.
و نيز آب که از آسمان نازل مى گردد، و مايه حيات مرکبات جاندار است، وجود و بقاء آن ها به وجود آن بستگى دارد، خزينه ديگرى است. و همچنين عناصر بسيطى که از مجموع آن ها، مرکبات ترکيب مى يابد، هر يک خزينه ای است که از آن نازل نمى شود، مگر عددى معلوم، از هر نوع، بدون اين که خود آن خزينه ها پايان پذيرد.
و بنابراين معنا، منظور از «شَئ» در آيه شريفه، نوع از هر چيزی است، نه شخص و فرد، همچنان که در وجه اول نيز مراد همين بود. و مقصود از «خزائن»، مجموع اصول و عناصر و اسباب مادى خلقت است.
و مقصود از اين که فرمود: «هر شئ نزد ما، خزائنى دارد»، اين است که مجموع اشياء موجود در مجموع خزائن است، نه اين که موجود در يکى از آن ها باشد. (چون بنابر اين تفسير، مى بينيم که مثلا نوع بشر در آب به تنهایى موجود نيست).
و مقصود از «نزولش به قَدر معلوم»، تکوّن عدد محدودى از آن خزائن در هر دوره و عصر است و اين که در هيچ عصرى تمامى خزائن را مصرف نمى کند.
اين وجه، هر چند در جاى خود حرف صحيحى است و ابحاث علمى در کيفيت پيدايش موجودات هم مؤيد آن است. و همچنين آيات بسيارى از قرآن کريم آن را تصديق مى کند، مانند آيه: «وَ أرسَلنَا الرِّيَاحَ لَوَاقِح فَأنزَلنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأسقَينَاکُمُوهُ»، که آيه بعدى مورد بحث است، و نيز آيه: «وَ جَعَلنَا مِنَ المَاءِ کُلَّ شَئٍ حَىٍّ»، و آيه: «وَ سَخَّرَ لَکُمُ الشَّمسَ وَ القَمَرَ دَائِبَينِ»، و آيه: «وَ السَّحَابَ المُسَخَّرِ بَينَ السَّمَاءِ وَ الأرضِ»، و همچنين آيات ديگرى که در کلام مجيد خدا، متفرق است.
وليکن آيه مورد بحث، که جزء آيات قدر است، سياقش طورى است که از چنين محملى اباء دارد، همان طور که ساير آيات قدر با اين محمل نمى سازد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۰۹
و چگونه ممکن است آيه: «وَ خَلَقَ کُلَّ شَئٍ فَقَدَّرَهُ تَقدِيراً»، و آيه: «الَّذِى خَلَقَ فَسَوَّى * وَ الَّذِى قَدَّرَ فَهَدَى»، و آيه: «وَ کُلُّ شَئٍ عِندَهُ بِمِقدَار»، و آيه: «إلَّا امرَأتَهُ قَدَّرنَاهَا مِنَ الغَابِرِين»، و آيه: «مِن أىِّ شَئٍ خَلَقَهُ * مِن نُطفَةٍ خَلَقَهُ فَقَدَّرَهُ»، و آيه: «إنّا أنزَلنَاهُ فِى لَيلَةِ القَدر...» و همچنين آيات ديگر قدر را، بر اين توجيه حمل نمود؟
علاوه بر اين که پاره اى از اشکالات که بر دو وجه سابق وارد بود، بر اين وجه نيز وارد است. مانند اشکال تخصيص بدون مخصّص و غير آن.
بيان حقيقتى بسيار دقيق و معنایى ژرف، در اين آيه شريفه
و اما آنچه که دقت و تدبر در آيه و آيات نظير آن دست مى دهد، اين است که:
اين آيه، از درخشنده ترين آياتى است که حقيقتى را بيان مى کند که بسيار دقيق تر از اين توجيهاتى است که برايش کرده اند، و آن، عبارت است از:
ظهور اشياء به وسيله قدر و اصلى که قبل از شمول و احاطه قدر داشته اند. زيرا ظاهر جملۀ «وَ إن مِن شَئ»، با در نظر داشتن عموميتش که از سياق نفى آن استفاده مى شود، و نيز با در نظر گرفتن تأکيدش به کلمۀ «مَن» شامل تمامى موجودات که اطلاق «شئ» بر آن صحيح باشد، مى شود، بدون اين که حتى يک فرد از آن استثناء باشد، مگر آن که سياق آيه فردى را استثناء کند، و آن فرد عبارت از موجودى است که مشمول کلمۀ «نَا» و کلمۀ «عِندَ» و کلمۀ «خزائن» بوده باشد، و از آن گذشته، تمامى ديدنی ها و نديدنی ها، مشمول اين عام هستند.
چون موضوع حکم در آيه شريفه، کلمۀ «شَئ» است، و کلمه مذکور از عمومى ترين الفاظ است که هيچ فردى از موجودات از دائره شمول آن بيرون نمى ماند. مثلا شخص «زيد»، يک فرد انسانى آن است، و نوع انسان هم که وجودش در خارج به وجود افرادش است، فرد ديگرى از آن است، و آيه شريفه براى اين فرد، خزينه هايى نزد خداى سبحان اثبات مى کند. حال بايد ببينيم معناى «خزينه ها» از يک فرد زيد چيست، و چگونه از اين فرد آدمى، نزد خدا خزينه هايى وجود دارد؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۱۰
چيزى که مسأله را آسان می سازد، اين است که: خداى تعالى، اين «شَئ» را که گفتيم موضوع حکم است، نازل از ناحيه خود مى داند، و نزول معنايى است که مستلزم يک بالا و پايينى، و بلندى و پستى مانند آسمان و زمين باشد، و چون به وجدان مى بينيم که زيد مثلا از جاى بلندى به جاى پستى نيفتاده، مى فهميم که منظور از انزال، انزال معمولى که مستلزم فرض پستى و بلندى است، نمى باشد، و مقصود از آن، همان خلقت زيد است، اما خلقتى که توأم با صفتى است که به خاطر آن، کلمۀ «نزول» بر وى صادق باشد، و نظير آيه مورد بحث، آيه شريفه: «وَ أنزَلَ لَکُم مِنَ الأنعَامِ ثَمَانِيَةَ أزوَاجٍ»، و آيه شريفه: «وَ أنزَلنَا الحَدِيدَ» مى باشد.
بعد از آن که معناى «نزول» را تا حدى فهميديم، اين نکته را يادآور مى شويم که: در جملۀ «وَ مَا نُنَزِّلُهُ إلّا بِقَدَرٍ مَعلُوم»، نزول را که بنا شد به معناى خلقت باشد، توأم با «قدر» کرده، اما توأمى لازم که به هيچ وجه انفکاکش ممکن نيست. براى اين که آن را با تعبير حصر (جز به قدر معلوم نازل نکرديم) افاده فرموده. و «بائى» که بر سر «قدر» است، يا باء سببيّت است و يا باء آلت و يا مصاحبت، ولى هر چه باشد، نتيجه يکى است، و مى رساند که کينونت و ظهور زيد به وجود، توأم با همان حدود و اندازه هاى معلومى است که دارد.
پس وجود زيد، وجودى است محدود، و چطور محدود نباشد با آن که خداى تعالى فرموده: «إنَّهُ بِکُلِّ شَئ مُحيِط»، و اگر وجود زيد محدود نباشد، محاط خدا واقع نمى گردد. زيرا چيزى که حد و نهايت ندارد، محال است محاط واقع شود.
و اين «قدر»، چيزی است که به وسيله آن هر موجودى متعين، و متمايز از غير خود مى شود. مثلا در «زيد» که خود يک شئ است و از «عَمرو» و غيره متمايز است، حقيقتى است که آن را از ديگر افراد انسان جدا مى سازد، و نيز از اسب، گاو، زمين و آسمان متمايز مى کند، به طورى که مى توانيم بگوييم: «زيد»، «عَمرو» نيست، و هيچ فرد ديگر انسان نيست، و نيز اسب و گاو نيست، و زمين و آسمان هم نيست. و اگر اين حد و اين قدر نبود، اين تعين و تمايز از ميان می رفت و هر چيزى، همه چيز مى شد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۱۱
اين سخن در باره وجود «زيد» بود، همچنين وجود قوا و آثار و اعمال زيد محدود و مقدر است، ديدنش مطلق و در هر حال و در هر زمان و در هر مکان نيست، و هر چيزى را نمى بيند و با هر عضوش صورت نمى گيرد، بلکه در حالى و مکانى و زمانى معين و مخصوص و با عضوى خاص و در شرايطى معين صورت مى گيرد. و اگر ديدن «زيد»، على الاطلاق بود، بايد به تمامى ديدنی هاى خاص نيز احاطه پيدا کند، و ديدن ديگران که ديدن خاص است، ديدن او هم باشد. نظير اين بيان در تمامى خصائص وجودى و توابع او نيز جريان دارد - دقت بفرمایيد.
از اين بيان روشن مى گردد که «قدر»، عبارت از خصوصيت وجودى و کيفيت خلقت هر موجود است، همچنان که از آيه: «الَّذِى خَلَقَ فَسَوَّى * وَ الَّذِى قَدَّرَ فَهَدَى»، و آيه: «الَّذِى أعطَى کُلَّ شَئٍ خَلقَهُ ثُمَّ هَدَى» - که ترجمه اش گذشت - نيز استفاده مى شود. چون آيه اولى، «هدايت» را که عبارت است از راهنمايى به مقاصد وجود، مترتب بر خلقت و تسويه و تقدير هر چيز نموده، و در آيه دومى، مترتب بر اعطاء خلقت مخصوص هر چيزى کرده، و لازمۀ آن - به طورى که از سياق دو آيه بر مى آيد - اين است که قدر هر چيزى، به معناى خصوصيت خلقتى هر چيز باشد، که از آن چيز انفکاک ندارد.
حال که معناى «نزول» و معناى «قدر» معلوم شد مى پردازيم به بقيه کلام و آن، اين است که:
خداى تعالى، «قدر» را به وصف معلوم توصيف نموده، و فرموده: «وَ مَا نُنَزَّلُهُ إلّا بِقَدَرٍ مَعلُوم»، و اين قيد با کمک سياق کلام، اين معنا را افاده مى کند که: قدر هر موجودى براى خداى تعالى، در آن حينى که نازل مى شود و نزولش تمام و وجودش ظاهر مى گردد، معلوم است.
پس هر موجودى، قبل از وجودش، معلوم القدر و معين القدر است، و برگشت آيه شريفه: «وَ کُلُّ شَئٍ عِندَهُ بِمِقدَار» هم، بر همين معناست. چون ظاهر آن، اين است که: هر چيزى با مقدار و اندازه اى که دارد، حاضر نزد خدا و معلوم براى او است.
پس جملۀ «عِندَهُ بِمِقدَار» در اين آيه، در معناى جملۀ «بِقَدَرٍ مَعلُوم» در آيه مورد بحث است، و نظير آن در جاى ديگر مى فرمايد: «قَد جَعَلَ اللهُ لِکُلِِّ شَئٍ قَدراً». يعنى: خدا براى هر چيزى قدرى قرار داده که از آن تجاوز نمى کند، و با آن قدر معين و معلوم مى شود، و از ابهام و مجهول بودن در مى آيد.
و کوتاه سخن: «قدر» هر چيزى، از نظر علم و مشيت، مقدّم بر خود آن چيز است، هر چند که به حسب وجود، مقارن با آن و غير منفک از آن است. اين نکته هم که روشن شد. اينک مى گوييم:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۱۲
خداى تعالى، در جملۀ «عِندَنَا خَزَائِنُهُ وَ مَا نُنَزِّلُهُ»، اين معنا را اثبات نموده که هر چيزى قبل از نزولش به اين عالم و استقرارش در آن خزينه هایى نزد او دارد، و «قدر» را بعد از آن خزينه ها و همدوش نزول دانسته. نتيجه اين بيان، اين مى شود که: هر چيزى قبل از نزول، مقدّر به قدر و محدود به حدّى نيست، و در عين حال باز همان شئ است.
خداى تعالى در تعريف اين خزائن، جمع کرده است ميان اين که فوق قدری است که توأم با هر چيزى مى شود، و ميان اين که خزائن فوق، يکى دو تا نيست. و اين کلام، در ظاهر تناقض است. چون عدد از خواص هر چيزی است که محدود باشد، و فرض اين جاست که خزائن، مافوق قدر و حد است. پس نبايد متعدد باشد، با اين که آن را جمع آورده و فرموده: «خَزَائِنُهُ». پس خود خزينه ها هم محدود و متمايزند، زيرا اگر متمايز و محدود نبودند، يکى بيش نبود.
اين جاست که به اين نکته متوجه مى شويم که: خزينه هاى مذکور، درست است که متعددند، ولى بعضى مافوق بعضى ديگر است. پس صحيح است بگوييم متعددند و در عين حال محدود نيستند، و تناقض هم در بين نيست. زيرا اين که مى گوييم محدود نيستند، مقصود اين است که خزينه بالا محدود و مقدّر به حد و قدر خزينه پايين نيست. پس تمامى خزائن الهى، به اين اعتبار نامحدودند، به حدودى که شئ مفروض در اين نشئه به خود می گيرد.
و بعيد نيست تعبير به «تنزيل» در جمله «وَ مَا نُنَزِّلُهُ» که بر نوعى از تدريج در دلالت دارد، اشاره به همين باشد که شئ مفروض، نزولش مرحله به مرحله است، و هر مرحله اى که نازل شده، قدر و حد تازه اى به خود گرفته است که قبلا آن حد را نداشته، تا آن که به مرحله آخر که همين عالَم دنيا است، رسيده، و از هر طرف به حدود و اقدار محدود شده، همچنان که به مقتضاى آيه: «هَل أتَى عَلَى الإنسَانِ حِينٌ مِنَ الدِّهرِ لَم يَکُن شَيئاً مَذکُوراً»، انسان در عالَمى انسان بوده، ولى چيزى که مذکور شود، نبوده است.
نکته ديگر اين که: اين «خزائن»، تمامی اش، مافوق عالَم مشهود ما است،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۱۳
چون خداى تعالى آن ها را به وصف «عِندَهُ: نزد خدا» وصف نموده و اين وصف در جاى ديگر توضيح داده شده و آن، آيه: «مَا عِندَکُم یَنفَدُ وَ مَا عِندَ اللهِ بَاقٍ» مى باشد، که مى فرمايد: «هر چه که نزد خداست، ثابت و لايزال و لايتغير است». پس خزائن خدا هر چه باشند، امور ثابتى هستند که دستخوش زوال و تغير نمى شوند، و چون مى دانيم که اشياء در اين عالَم مادى محسوس، متغير و فانى هستند و ثبات و بقایى ندارند، مى فهميم که «خزائن الهى»، مافوق اين عالَم مشهودند.
اين بود آنچه که از دقت و تدبر در آيه شريفه مورد بحث به دست مى آيد، هرچند که خالى از دقت و غموض نيست، و در بدو نظر بسيار مشکل به نظر می رسد، وليکن اگر در تدبر خود دقت کنى و مقدارى فشار به فکر آورى، برايت روشن مى گردد و إن شَاءَ الله خواهى ديد که از واضحات کلام خداى تعالى است.
در خاتمه توصيه مى کنيم که اگر خواننده اى نتوانست نکات بالا را هضم کند و برايش مشکلى لاينحل ماند، مى تواند براى توجيه آيه شريفه، به وجه سومى که قبل از بيان نظريه خود نقل کرديم، اعتماد نمايد. چه آن وجه از وجوه ديگر بهتر است، و اللهُ وَلِىُّ الهِدَاية.
و ما إن شَاءَ الله، دوباره در مورد مناسبى به بحث پيرامون «قدر» بر مى گرديم، و بحثى جداگانه برايش باز مى کنيم.
سه حقيقت علمى از جهان هستى که چهارده قرن قبل قرآن افاده نموده است
«وَ أَرْسلْنَا الرِّيَاحَ لَوَاقِحَ فَأَنزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَسقَيْنَاکُمُوهُ وَ مَا أَنتُمْ لَهُ بخَازِنِينَ»:
کلمۀ «لَوَاقِح»، جمع «لاقحه»، از ماده «لقح» - به فتحه لام و سکون قاف - است. وقتى که گفته مى شود: «لَقَحَ النَحلَ»، معنايش اين است که درخت خرما را لقاح (به فتح لام) کرد. و لقاح گرد درخت خرماى نر است که تا آن را به درخت ماده منتقل نکنند، بارآور نمى شود.
امروزه در مباحث گياه شناسى مسلّم شده که مسأله نر و مادگى در تمام گياهان هست، و بادها در وزش خود، ذراتى از گرد گل گياه نر را به گياه ماده منتقل مى کند و آن را بارور مى سازد. قرآن کريم، در آيه مورد بحث، از همين حقيقت پرده بردارى مى کند و مى فرمايد: «ما بادها را براى کار تلقيح فرستاديم».
جملۀ «فَأنزَلنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأسقَينَاکُمُوهُ»، اشاره به باران است که از ابرها فرو مى ريزد. اين نيز در مباحث علمى عصر مسلّم است که آب موجود در کره زمين از باران هايى جمع شده، که از آسمان فرو
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۱۴
ریخته اند، بر خلاف قدماء که معتقد بودند آب، خود کره اى است ناقص، که بيشتر سطح کره زمين را پوشانده و خود يکى از عناصر چهارگانه است و آيه مورد بحث، که با قسمت اولش، يعنى جملۀ «وَ أرسَلنَا الرِّيَاحَ لَوَاقِح»، مسأله نر و مادگى و تلقيح گياهان را و با قسمت دومش، يعنى جملۀ «فَأنزَلنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأسقَينَاکُمُوهُ»، مسأله پيدايش آب را از باران اثبات نموده است.
همچنين آيه قبل که داشت: «وَ أنبَتنَا فِيهَا مِن کُلِّ شَئٍ مَوزُون»، به يک حقيقت علمى ديگر اشاره نموده و آن اين است که وزن در رویيدن نباتات مؤثر است و اين خود يکى از دقايق علمى امروز است که قرآن کريم، گوى سبقت را در آن از همه آکادمی هاى علمى جهان ربوده است و کشف اين اسرار در چهارده قرن قبل از قرآن کريم، دست کمى از معجزه ندارد، بلکه همان معجزه است.
نظام خلقت بدون «موت و حيات»، نظامى تام و حکيمانه نمى بود
«وَ إِنَّا لَنَحْنُ نُحْىِ وَ نُمِيت وَ نَحْنُ الْوَارِثُونَ»:
اين کلام سياقش سياق حصر است. می خواهد بفرمايد: تمامى تدبيرها به خداى تعالى منتهى مى شود و چون قبلا از نعمت هايى مانند آسمان و برج هايش، زمين و کوه هايش، گياهان و موزون بودن آن و معايش بودنش، بادها و تلقيحش، و ابرها و بارانش اسم برده بود، پس اين نعمت ها وقتى به صورت يک نظام تام و حکيمانه اى در مى آيند که منضم به حيات و موت و حشر گردند.
علاوه بر آنچه گفتيم، جملۀ مورد بحث، اين توهم را هم که بعضى پنداشته اند پاره اى از حيات و موت ها مستند به خدا نيست، دفع نموده، با حصرى که دارد تمامى حيات و موت ها را هرچه باشد، به او مستند نموده و اختصاص مى دهد، و دنبالش مى فرمايد «وَ نَحنُ الوَارِثُون».
يعنى: بعد از ميراندن شما که عمرى از متاع هاى زندگى که در اختيارتان گذاشتيم، بهره مند شديد، تنها خودمان باقى مى مانيم. گويا، فرموده: تدبير امر شما در دست ما است و ما بر شما احاطه داريم، ما شما را زنده مى کنيم، پس ما قبل از شماييم، و نيز شما را مى ميرانيم، وارث بر شما هستيم، پس ما بعد از شما وجود داريم.
«وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُستَقْدِمِينَ مِنکُمْ وَ لَقَدْ عَلِمْنَا المُْستَأخِرِينَ»:
همان طورى که گفتيم، آيات سابق که نعمت هاى الهى را مى شمرد و تدبير او را وصف مى نمود، در سياق بيان وحدانيت خدا در ربوبيت بود. و نيز گفتيم خلقت و نظام آن تمام نمى شد، مگر به انضمام حيات و موت، و گفتيم که خداى تعالى محيط به مرگ و حيات انسان هاست. لذا به دنبال مسأله مرگ و زندگى مى فرمايد: ما مى دانيم که کداميک از شما زودتر به وجود مى آيد و کدام ديرتر، و خلاصه مقدم و مؤخر شما را مى شناسيم. اين معنايى است که سياق آن را افاده مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۱۵
بعضى هم گفته اند: منظور از «مستقدمين»، مستقدمين در خيرند. بعضى ديگر گفته اند: مستقدمين در جنگ. عده اى هم گفته اند: آن ها که صف اول نماز جماعت را تشکيل مى دهند، و «مستأخرين»، در همه اين اقوال، نقطه متقابل اند. وليکن همه آن ها، اقوال ناپسندى است.
«وَ إِنَّ رَبَّک هُوَ يَحْشُرُهُمْ إِنَّهُ حَکِيمٌ عَلِيمٌ»:
اين جمله نيز، در سياق حصر است و مى فهماند که جز پروردگار، کسى مردم را محشور نمى کند. پس تنها او، ربّ اين عالَم است.
بعضى ايراد گرفته اند که: در حصر، آيه و فعل (حشر) مسلم الثبوت گرفته شده، و فاعل را منحصر به خداى تعالى کرده است، و حال آن که دعوا بر سر فاعل نبود، بلکه سر اصل فعل و اين که آيا حشرى هست يا نه مى باشد.
و اين اعتراض کننده غفلت ورزيده، از نکته التفاتى که در آيه به کار رفته است، چون اگر آيه اين طور بود که «إنَّ رَبَّکُم هُوَ يَحشُرُکُم: پروردگار شما است که شما را محشور مى کند» اعتراض وارد بود که ما در اصل حشر حرف داريم، و آيه در حشر کننده صحبت مى کند، وليکن آيه خطاب قبلى را که به عموم مردم بود، برگردانيده، منحصر به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» کرده است، که او هم اصل حشر را مسلم مى داند، و فرموده «وَ إنَّ رَبَّکَ هُوَ يَحشُرُهُم».
پس از همين جا، نکته التفاتى که در آيه شريفه به کار رفته، معلوم مى شود، چون در آيه چند التفات هست:
يکى التفات از تکلم با غير به غيبت، در مورد خداى تعالى (که قبلا همه مطالب با سياق تکلم با غير ايراد مى شد و در اين جمله، خداى تعالى غايب فرض شد و گفت «إنَّهُ»).
يکى ديگر از غيبت به خطاب، در مورد رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» (که تا اين جا رسول خدا مخاطب نبود، در اين جا مخاطب شد و فرمود: «رَبَّکَ»).
و سوم التفات از خطاب به غيبت، در مورد مردم (که تا اين جا مخاطب بودند، مثلا مى فرمود: «وَ جَعَلنَاکُم»، «وَ مَن لَستُم»، و در اين جا غايب حساب شده اند «يَحشُرُهُم»).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۱۶
آيه مورد بحث، با جملۀ «إنَّهُ حَکِيمٌ عَلِيمٌ» ختم شد، چون گفتيم که حکمت اقتضاى حشر، و حشر هم اقتضاى حساب اعمال و مجازات بدکاران و پاداش نيکو کاران را دارد. پس خدا «حکيم» است و نظام عالَم را بدون حشر ناتمام نمى گذارد، و «عليم» است، که حتى احدى از قلمش نمى افتد.
بحث روایتی: (رواياتى درباره برخی از آیات گذشته)
در تفسير قمى، در ذيل آيه: «وَ لَقَد جَعَلنَا فِى السَّمَاءِ بُرُوجاً» از معصوم نقل کرده که فرمود: منظور منازل آفتاب و ماه است.
و نيز، در ذيل آيه: «إلّا مَنِ استَرَقَ السَّمعَ فَأتبَعَهُ شِهَابٌ مُبِينٌ» فرموده: همواره شيطان ها به آسمان بالا مى رفتند و تجسس مى کردند، تا آن که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» متولد شد.
و در معانى الاخبار، از برقى، از پدرش، از جدّش، از بزنطى، از ابان، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود:
ابليس آسمان هاى هفتگانه را در مى نورديد، تا آن که عيسى «عليه السلام» متولد شد و او، از سه آسمان ممنوع گرديد. و باز، او چهار آسمان را بالا مى رفت تا رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» متولد گرديد، در نتيجه از رفتن به همه آسمان ها محروم شد و از آن به بعد، شيطان ها به وسيله نجوم رانده مى شوند...
و در الدر المنثور است که ابن مردويه، از ابن مسعود روايت کرده که گفت: جرير بن عبدالله، به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» عرض کرد: يا رسول الله! از آسمان دنيا و زمين پايين، برايم حديث کن.
فرمود: اما آسمان دنيا، خداوند آن را از دود خلق کرد. پس آن را بالا برد و در آن چراغ و ماهى نورانى قرار داد و آن را با چراغ هاى نجوم زينت بخشيد. و آن نجوم را رجم شيطان ها و هم حفظ آسمان از هر شيطان رانده شده اى قرار داد.
مؤلف: به زودى، بيانى که معناى اين احاديث را روشن کند - إن شاء الله - خواهد آمد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۲ صفحه ۲۱۷
و در تفسير قمى، در ذيل آيه «وَ جَعَلنَا لَکُم فِيهَا مَعَايِشَ»، از معصوم نقل کرده که فرمود: يعنى براى هر نوع حيوانى، معيشت معينى تقدير کرديم.
و در همان کتاب، در روايت ابى الجارود، از حضرت باقر «عليه السلام»، در ذيل جملۀ «وَ أنبَتنَا فِيهَا مِن کُلِّ شَئٍ مَوزُون» چنين آورده: خداى تعالى، در کوه ها، طلا و نقره و گوهر و مس و روى و آهن و قلع و سرمه و زرنيخ و نظائر آن را قرار داده، که جز با وزن کردن مورد معامله واقع نمى شود.
رده:تفسیر المیزان