تفسیر المیزان

«وَ مَن يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهاً آخَرَ لا بُرْهَانَ لَهُ بِهِ فَإِنَّمَا حِسابُهُ عِندَ رَبِّهِ إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الْکَافِرُونَ»: مراد از «خواندن الهى غير از خدا»، اين است که با وجود خدا، إله ديگرى بخوانند، نه اين که هم خداى را بخوانند و هم الهى ديگر را. چون مشرکان، يا اکثر ايشان اصلا خداى را نمى خوانند، بلکه تنها شرکايى را که ادعا مى کنند، مى خوانند. ممکن هم هست مراد از دعا، اثبات خداى ديگر باشد، چون خواندن خدايى غير از آفريدگار منفک از اثبات آن نيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۰۶ قيد «لَا بُرهَانَ لَهُ بِهِ»، قيدى است توضيحى براى خدايان ادعايى، که مى فهماند معبود ديگرى، که برهان بر معبوديتش باشد، غير از خدا نيست، بلکه برعکس، برهان بر نبود چنين معبودهايى قائم است، هر چه مى خواهد باشد. و جملۀ «فَإنَّمَا حِسَابُهُ عِندَ رَبِّهِ»، کلمه تهديد است که در ضمن، حساب را منحصر در محضر الهى نموده، مى فهماند که هيچ کس ديگرى، در حساب او مداخله ندارد. هر کيفر و پاداشى که حساب او آن را اقتضا کند، همان را جارى مى سازد. و آن کيفر، عبارت است از آتش دوزخ - که آيات سابق بر آن تصريح داشت - که به طور قطع بدان مى رسد، و برگشت اين جمله به انکار و نفى هر شفيع، و نوميد ساختن از هر سبب نجاتى است، که همين مضمون را جملۀ «إنَّهُ لَا يُفلِحُ الکَافِرُون» تتميم کرده. «وَ قُل رَبّ اغْفِرْ وَ ارْحَمْ وَ أَنت خَيرُ الرَّاحِمِينَ»: اين آيه، خاتمه سوره است و در آن، به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» امر مى فرمايد که شعار و گفتار مؤمنان را که در دنيا ورد زبان دارند، و خداى تعالى آن را برايش حکايت کرده، به مردم خود برساند. و نيز برساند که پاداش اين گفتار، رستگارى در روز قيامت است. همچنان که در آيات ۱۰۹ و ۱۱۱ اين سوره که فرموده: «إنَّهُ کَانَ فَرِيقٌ مِن عِبَادِى يَقُولُون...»، از آن پاداش خبر داده است. و اين بيان که سوره با آن ختم مى شود، همان بيانى است که سوره با آن آغاز شد و فرمود: «قَد أفلَحَ المُؤمِنُون»، که بحث در معنايش گذشت. بحث روايتى: (روایاتی در باره برزخ و...) در کافى، به سند خود، از ابوبصير، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: هر کس قيراطى از زکات نپرداخته باشد، نه مؤمن است و نه مسلمان، همان است که خداى تعالى درباره اش فرموده: «رَبّ ارجِعُونِى لَعَلّى أعمَلُ صَالِحاً فِيمَا تَرَکتُ». مؤلف: اين معنا به طريقى ديگر از آن جناب، و از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» روايت شده، و مقصود تطبيق آيه با مانع زکات است، نه اين که آيه در خصوص اين مورد نازل شده باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۰۷ در تفسير قمى، در ذيل جملۀ «وَ مِن وَرَائِهِم بَرزَخٌ إلَى يَومَ يُبعَثُون» فرموده: «برزخ»، به معناى امر بين دو امر و حد وسط آن دو است، و در آيه، به معناى ثواب و عقاب بين دنيا و آخرت است. و امام صادق «عليه السلام» فرمود: به خدا سوگند، من بر شما نمى ترسم، مگر از برزخ. چون وقتى کار دست ما بيفتد، ما به شما اولى خواهيم بود. (يعنى آنگاه که در قيامت اجازه شفاعت به ما بدهند، غير از شما را بر شما مقدم نمى داريم). مؤلف: ذيل اين روايت را، کلبى در کافى، به سند خود، از عَمرو بن يزيد، از آن جناب روايت کرده. و نيز، در همان کتاب مى گويد: على بن الحسين «عليهما السلام» فرمود: قبر، يا باغى است از باغات بهشت، و يا حفره و گودالى است از گودال هاى آتش. و در کافى، به سند خود، از ابى ولّاد الحناط، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که گفت: به آن جناب گفتم: فدايت شوم! روايت مى کنند که ارواح مؤمنان در سنگدان مرغانى سبز، پيرامون عرش طيران مى کنند. فرمود: نه، مؤمن، نزد خدا گرامى تر از اين است که او را در سنگدان مرغ جاى دهد، ليکن در بدن هايى مانند همين بدن ها حلول مى کند. و نيز در آن کتاب، به سند خود، از ابوبصير روايت کرده که گفت: امام صادق «عليه السلام» فرمود: ارواح مؤمنان در باغى از بهشت قرار دارند، و از طعام آن مى خورند و از آب آن مى نوشند، و مى گويند: پروردگارا! قيامت را براى ما به پا کن و آنچه به ما وعده داده اى، منجز فرما، و آخر ما را به اولمان ملحق ساز. و نيز در همان کتاب، به سند خود، از ابوبصير، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: ارواح نيز مانند اجسادند، در باغى از بهشت قرار گرفته و با يکديگر آشنايى و گفتگو دارند. و چون روحى بر ارواح ديگر وارد شود، آن ارواح به يکديگر مى گويند: فعلا با او حرف نزنيد، بگذاريد تا خستگى در کند. چون از هولى عظيم گذشته است. سپس از او، احوال دوستان و فاميل خود را مى پرسند که فلانى چطور بود؟ آن ديگرى چکار مى کرد؟ اگر در پاسخ بگويد: زنده بود، اميدوار آمدنش مى شوند، و اگر بگويد: مُرده، مى فهمند که دوزخى شده، و ديگر او را نمى بينند. با خود مى گويند: سقوط کرد، سقوط کرد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۸.۱ مؤلف: اخبار در مسأله برزخ و تفاصيل آنچه بر سر مؤمنان و غير مؤمنان مى آيد، بسيار زياد و به حد تواتر است، که ما قسمتى از آن ها را در ابحاث متفرقه گذشته، ايراد نموديم. در مجمع البيان مى گويد: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» فرمود: تمامى حَسَب و نَسَب ها، در روز قيامت منقطع مى شود، مگر حَسَب و نَسَبت من. مؤلف: به نظر مى رسد اين روايت را از طرق عامه نقل کرده باشد. چون در کتب عامه آمده. از آن جمله، الدرالمنثور، آن را از عده اى از صاحبان جوامع حديث، از مسور بن مخرمه، از رسول خدا «صلى الله عليه و آله» روايت کرده، و عبارتش چنين است: همه انساب در روز قيامت، منقطع است، مگر نسب من، و سبب من و دامادى من. و از عده اى از اصحاب جوامع، از عُمَر بن خطاب، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» روايتى نقل کرده، که عبارتش چنين است: هر سببى و نسبى در روز قيامت منقطع است، مگر سبب و نسب من. و از ابن عساکر، از ابن عمر، از آن جناب، به اين عبارت نقل کرده: هر نسبى و هر دامادى در روز قيامت منقطع است، مگر نسب من و دامادى من. و در مناقب در حديث طاووس، از امام زين العابدين «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: خداوند، بهشت را خلق کرده براى هر کسى که اطاعتش کند و احسان نمايد، هرچند عبد حبشى باشد. و آتش را خلق کرده براى هر کس که نافرمانی اش کند، هر چند قرشى زاده باشد. مگر نشنيدى کلام خداى را که مى فرمايد: «فإذا نُفِخَ فِى الصّور فَلا أنسَابَ بَينَهُم يَؤمئذٍ وَ لا يَتَسَائَلُون». به خدا سوگند، فرداى قيامت هيچ چيز به دردت نمى خورد، مگر عمل صالحى که خودت از پيش فرستاده باشى. مؤلف: سياق آيه شريفه هم، سياقى است که تخصيص نمى پذيرد و بعيد نيست مقصود از روايات بالا، اين باشد که منسوب بودن به رسول خدا «صلى الله عليه و آله»، اين اثر را دارد که در دنيا آدمى را موفق به عمل صالح مى کند، عملى که در روز قيامت به درد آدمى بخورد. رواياتى ديگر، درباره بهشت و دوزخ و ساکنان آن ها و در تفسير قمى، در ذيل جملۀ «تَلفَحُ وُجُوهَهُمُ النّار» فرموده اند: يعنى آتش لهيب مى زند بر ايشان و آنان را مى سوزاند. «وَ هُم فِيهَا کَالِحُون»: در حالى که روی ها، متغير و دهن هايشان باز باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۰۹ و در توحيد، به سند خود از ابوبصير، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که در ذيل آيه «رَبَّنَا غَلَبَت عَلَينَا شِقوَتُنَا» فرمود: اين شقاوت هم، اثر اعمال خود آنان است. و در علل، به سند خود، از مسعدة بن زياد روايت کرده که گفت: مردى به جعفر بن محمد «عليه السلام» گفت: يا اباعبد اللّه! آيا ما براى امرى عجيب خلق شديم؟ پرسيد: خدا خيرت دهد، چطور؟ گفت: آخر، ما براى فنا خلق شده ايم. فرمود: ساکت باش، اى برادر زاده! ما براى بقاء خلق شده ايم. چگونه فانى مى شويم با اين که بهشت و جهنم، فنا ندارند. نه بهشت از بين مى رود، و نه آتش دوزخ فرو مى نشيند؟ نه، وليکن ما در مُردن، از خانه اى به خانه اى ديگر، منتقل مى شويم. و در تفسير قمى، در ذيل آيه «قَالَ کَم لَبِثتُم... فَسئَلِ العَادِّين» روايت آمده که فرمودند: يعنى از ملائکه اى که ايام را عليه ما مى شمارند و ساعت هاى ما را مى نويسند و اعمال ما را از نيک و بد ضبط مى کنند، بپرس. و در الدرالمنثور است که ابن ابى حاتم، از ايفع بن عبدالکلاعى روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله» فرمود: خداوند، وقتى اهل بهشت را وارد بهشت، و اهل جهنم را داخل جهنم کرد، به اهل بهشت مى فرمايد: چقدر در زمين زندگى کرديد؟ مى گويند: روزى، يا بعضى از يک روز. مى فرمايد: در اين مدت کوتاه، چه خوب تجارتى کرديد، که رحمت و رضوان و بهشت مرا کسب نموديد. پس در آن جاودانه بمانيد. آنگاه به اهل دوزخ خطاب مى فرمايد که: چقدر در دنيا زندگى کرديد؟ مى گويند: روزى، يا پاره اى از يک روز. مى فرمايد: چه بد تجارتى کرديد در يک روز، يا کمتر از آن، که در اين مدت کوتاه، آتش و غضب مرا کسب نموديد. پس در آن جاودانه بمانيد. مؤلف: انطباق مضمون اين حديث با آيه شريفه با آن سياقى که دارد، و نيز با آن آيات ديگرى که نظير اين آيه است، روشن نيست، و ما با استمداد از شواهدى پيرامون مدلول آيه بحث کرديم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه :۱۱۰ سوره نور آيات ۱ - ۱۰ سوره نور * سوره «نور»، مدنی است و شصت و چهار آیه دارد. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * سورَةٌ أَنزَلْنَاهَا وَ فَرَضنَاهَا وَ أَنزَلْنَا فِيهَا آيَاتِ بَيِّنَاتٍ لَّعَلَّکمْ تَذَکَّرُونَ(۱) الزَّانِيَةُ وَ الزَّانى فَاجْلِدُوا کُلَّ وَاحِدٍ مِّنهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ وَ لا تَأْخُذْکم بهِمَا رَأْفَةٌ فى دِينِ اللَّهِ إِن کُنتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الاَخِرِ وَ لْيَشهَدْ عَذَابهُمَا طائفَةٌ مِّنَ الْمُؤْمِنِينَ(۲) الزَّانى لا يَنکِحُ إِلا زَانِيَةً أَوْ مُشرِکَةً وَ الزَّانِيَةُ لا يَنکِحُهَا إِلا زَانٍ أَوْ مُشرِکٌ وَ حُرِّمَ ذَلِک عَلى الْمُؤْمِنِينَ(۳) وَ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصنَاتِ ثمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شهَدَاءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِينَ جَلْدَةً وَ لا تَقْبَلُوا لهَُمْ شهَادَةً أَبَداً وَ أُولَئک هُمُ الْفَاسِقُونَ(۴) إِلّا الَّذِينَ تَابُوا مِن بَعْدِ ذَلِک وَ أَصلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ(۵) وَ الَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْوَاجَهُمْ وَ لَمْ يَکُن لهَُّمْ شهَدَاءُ إِلا أَنفُسهُمْ فَشهَادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شهَادَاتِ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ(۶) وَ الخَْامِسةُ أَنَّ لَعْنَت اللَّهِ عَلَيْهِ إِن کانَ مِنَ الْکَاذِبِينَ(۷) وَ يَدْرَؤُا عَنهَا الْعَذَاب أَن تَشهَدَ أَرْبَعَ شهَادَاتِ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الْکَاذِبِينَ(۸) وَ الخَْامِسةَ أَنَّ غَضب اللَّهِ عَلَيهَا إِن کانَ مِنَ الصَّادِقِينَ(۹) وَ لَوْلا فَضلُ اللَّهِ عَلَيْکمْ وَ رَحْمَتُهُ وَ أَنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ حَکيمٌ(۱۰) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۱۱ «ترجمه آیات» به نام خداى بخشنده مهربان. اين سوره را فرستاديم و (احکامش ‍را) فریضۀ بندگان کردیم و در آن آيات روشن نازل ساختيم، براى اين که بندگان، متذکر آن حقايق شوند. (۱) بايد شما مؤمنان، هر يک از زنان و مردان زناکار را به صد تازيانه مجازات و تنبيه کنيد و هرگز درباره آنان در دين خدا، رأفت و ترحم روا مداريد، اگر به خدا و روز قيامت ايمان داريد و بايد عذاب آن بدکاران را، جمعى از مؤمنان مشاهده کنند. (۲) مرد زناکار، جز با زن زناکار و مشرک نکاح نکند و زن زناکار هم، جز با مرد زانى و مشرک نکاح نخواهد کرد، و اين کار بر مردان مؤمن حرام است. (۳) و آنان که به زنان با عفت نسبت زنا بدهند، آنگاه چهار شاهد عادل بر ادعاى خود نياورند، آنان را به هشتاد تازيانه کيفر دهيد و ديگر هرگز شهادت آن ها را نپذيريد، که مردمى فاسق و نادرست اند. (۴) مگر آن هایى که بعد از آن فسق و بهتان به درگاه خدا توبه کردند و در مقام اصلاح خود بر آمدند، در اين صورت، خدا آمرزنده و مهربان است. (۵) و آنان که به زنان خود نسبت زنا دهند و جز خود بر آن شاهد نداشته باشند، بايد هر يک از آن ها، چهار مرتبه شهادت و قسم به نام خدا ياد کنند، که او، در اين ادعاى زنا، از راستگويان است. (۶) و بار پنجم قسم ياد کند که لعن خدا بر او باد، اگر از دروغگويان باشد. (۷) پس براى رفع عذاب حد، آن زن نيز، نخست چهار مرتبه شهادت و قسم به نام خدا ياد کند، که البته شوهرش دروغ مى گويد. (۸) و بار پنجم قسم ياد کند که غضب خدا بر او، اگر اين مرد در اين ادعا، از راستگويان باشد. (۹) و اگر فضل و رحمت خدا شامل حال شما مؤمنان نبود و اگر نه اين بود که خداى مهربان البته توبه پذير و درستکار است، حدود و تکليف را چنين آسان نمى گرفت و با توبه از شما رفع عذاب نمى کرد. (۱۰) «بیان آیات» غرض اين سوره، همان است که سوره با آن افتتاح شده و آن، بيان پاره اى از احکام تشريع شده، و سپس پاره اى از معارف الهى مناسب با آن احکام است. معارفى که مايه تذکر مؤمنان مى شود. معنا و مورد استعمال کلمۀ «سوره» «سورَةٌ أَنزَلْنَاهَا وَ فَرَضنَاهَا وَ أَنزَلْنَا فِيهَا آيَاتِ بَيِّنَاتٍ لَّعَلَّکمْ تَذَکَّرُونَ»: کلمّ «سوره»، به معناى پاره اى از کلمات و جمله بندى هايى است که همه براى ايفاى يک غرض ريخته شده باشد. و به همين جهت در اين آيه شريفه، يک بار مجموع آيات سوره، به اعتبار معنايى که دارند، يک سوره ناميده شده و فرموده: «اين سوره را نازل کرديم». و بار ديگر، ظرف براى بعضى آياتش اعتبار شده، از باب ظرفيت مجموع براى بعض و فرموده: «در آن آياتى روشن نازل کرديم». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۱۲ و اين کلمه، از کلماتى است که قرآن کريم آن را وضع کرده و هر دسته از آياتش را يک سوره ناميده، و استعمال آن در کلام خداى تعالى، مکرر آمده، و مثل اين که وجه اين نامگذارى، معناى لغوى آن است، که همان ديوار دور شهر باشد، که بر شهر احاطه مى کند. چون سوره قرآن نيز، حصارى است که چند آيه و يا يک غرض معينى را که در مقام ايفاى آن است، در بر گرفته است. راغب مى گويد: کلمۀ «فرض»، به معناى بريدن چيز محکم و تأثير در آن مى باشد. مانند، فرض آهن و... سپس گفته: «فرض»، همان معناى ايجاب را مى دهد، با اين تفاوت که واجب کردن چيزى را به اعتبار وقوع و ثباتش ايجاب مى گويند، و به اعتبار بريده شدن، و يک طرفى شدن تکليف در آن، «فرض» مى گويند. همچنان که خداى تعالى فرموده: «سُورَةٌ أنزَلنَاهَا وَ فَرَضنَاهَا». يعنى سوره اى که ما عمل به آن را بر تو واجب کرديم. و نيز مى گويد: اين کلمه، هر جا که در جملۀ «فَرَضَ اللّهُ عَلَيه: خدا بر او فرض کرد» واقع شده باشد، معناى ايجابى را مى دهد که خداى تعالى، مکلف را بدان وارد و تکليف کرده. و هر جا در جملۀ «فَرَضَ اللّهُ لَهُ» واقع شده باشد، معناى توسعه و رخصت را مى دهد. مانند: «مَا کَانَ عَلَى النَّبِىِّ مِن حَرَجٍ فِيمَا فَرَضَ اللّهُ لَهُ»: در آنچه خدا نصيب کرده براى پيغمبر، حرجى بر او نيست. پس اين که فرمود: «سُورَةٌ أنزَلنَاهَا وَ فَرَضنَاهَا»، معنايش اين است که: اين سوره را ما نازل کرديم، و عمل به آن احکامى که در آن است، واجب نموديم. پس اگر آن حکم ايجابى باشد، عمل به آن اين است که آن را بياورند، و اگر تحريمى باشد، عمل به آن اين است که ترک کنند و از آن اجتناب نمايند. و اين که فرمود: «وَ أنزَلنَا فِيهَا آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ لَعَلَّکُم تَذَکَّرُون»، مراد از آن - به شهادت سياق - آيه نور، و آيات بعد از آن است، که حقيقت ايمان و کفر و توحيد و شرک را ممثّل مى سازد، و اين معارف الهى را تذکر مى دهد. وجوه گفته شدۀ مفسّران، در باره حدّ زن و مرد زناکار «الزَّانِيَةُ وَ الزَّانى فَاجْلِدُوا کُلَّ وَاحِدٍ مِّنهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ...الْمُؤْمِنِينَ»: کلمۀ «زنا»، به معناى جماع بدون عقد، يا بدون شبه عقد، يا بدون خريد کنيز است. و کلمۀ «جَلد»، به معناى زدن تازيانه است، و کلمۀ «رَأفت»، به معناى دلسوزى و تحريک شدن عواطف است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۱۳ بعضى از لغويين گفته اند: به معناى رحمت آميخته با دلسوزى است. و کلمۀ «طائفه»، در اصل به معناى جماعت است وقتى که کوچ مى کنند. بعضى گفته اند: اين کلمه، بر دو نفر و حتى بر يک نفر هم اطلاق مى شود. «الزَّانِيَةُ وَ الزَّانِى ... جَلدَة » - مراد مرد و زنى است که اين عمل شنيع از آن دو سر زده، که بايد به هر يک از آن دو، صد تازيانه بزنند. و صد تازيانه، حدّ زنا است، به نص اين آيه شريفه. چيزى که هست، در چند صورت تخصيص خورده: اول اين که زناکاران، محصن باشند. يعنى مرد زناکار داراى همسر باشد، و زن زناکار هم، شوهر داشته باشد، يا يکى از اين دو محصن باشد، که در اين صورت، هر کس که محصن است، بايد سنگسار شود. دوم اين که برده نباشند، که اگر برده باشند، حد زناى آنان، نصف حدّ زناى آزاد مى باشد. بعضى از مفسران گفته اند: اگر زن زناکار را جلوتر از مرد زناکار ذکر کرده، براى اين بوده که اين عمل از زنان، شنيع تر و زشت تر است. و نيز براى اين بوده که شهوت در زنان، قوی تر و بيشتر است. و خطاب در آيه ،متوجه به عموم مسلمين است. در نتيجه، زدن تازيانه، کار کسى است که متولى امور مسلمانان است، که يا پيغمبر است و يا امام ، و يا نايب امام. «وَ لَا تَأخُذکُم بِهِمَا رَأفَةٌ فِى دِينِ الله...» - اين نهى که از رأفت شده، از قبيل نهى از مسبّب است به نهى از سبب. چون رقت کردن به حال کسى که مستحق عذاب است، باعث مى شود که در عذاب کردن او تساهل شود، و در نتيجه نسبت به او تخفيف دهند، و يا به کلّى، اجراى حدود را تعطيل کنند. و به همين جهت، کلام را مقيد کرد به قيد «فِى دِينِ اللّه»، تا جمله چنين معنا دهد که در حالتى که اين سهل انگارى در دين خدا و شريعت او شده است. بعضى از مفسران گفته اند: مراد از «دِينِ اللّه»، همان حکم خدا است. همچنان که در آيه: «مَا کَانَ لِيَأخُذَ أخَاهُ فِى دِينِ المَلِک»، بدين معنا است. يعنى رأفت، شما را در اجراى حکم خدا و اقامه حدّ او نگيرد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۱۴ «إن کُنتُم تُؤمِنُونَ بِاللّهِ وَ اليَومِ الآخِر» - يعنى: اگر شما چنين و چنان هستيد، در اجراى حکم خدا دچار رأفت نشويد. و اين، خود تأکيد در نهى است. «وَ ليَشهَد عَذَابَهُمَا طَائِفَةٌ مِنَ المُؤمِنِين » - يعنى: و بايد جماعتى از مؤمنان، ناظر و شاهد اين اجراى حد باشند، تا آنان نيز عبرت گيرند و نزديک عمل فحشاء نشوند. «الزَّانِىُ لا يَنکِحُ إِلّا زَانِيَةً أَوْ مُشرِکَةً وَ الزَّانِيَةُ لا يَنکِحُهَا إِلّا زَانٍ أَوْ مُشرِکٌ وَ حُرِّمَ ذَلِک عَلى الْمُؤْمِنِينَ»: ظاهر آيه و مخصوصا با در نظر گرفتن سياق ذيل آن، که مرتبط با صدر آن است، چنين مى رساند که: آيه شريفه در مقام بيان حکمى تشريعى تحريمى است، هرچند که از ظاهر صدر آن بر مى آيد که از مسأله اى خبر مى دهد. چون مراد از اين خبر، تأکيد در نهى است. چون امر و نهى، وقتى به صورت خبر بيان شود، امر و نهى مؤکد مى شود، و اين گونه تعبيرها زياد است. (مثلا مى گوييم: فلانى، اين کار را مى کند، و يا ديگر از اين کارها نمى کند. يعنى به هيچ وجه نبايد کند). و حاصل معناى آيه، با کمک روايات وارده از طرق اهل بيت «عليهم السلام» اين است که: زناکار، وقتى زناى او شهرت پيدا کرد، و حد بر او جارى شد، ولى خبرى از توبه کردنش نشد، ديگر حرام است که با زن پاک و مسلمان ازدواج کند. بايد يا با زن زناکار ازدواج کند و يا با زن مشرک. و همچنين، زن زناکار اگر زنايش شهرت يافت، و حدّ هم، بر او جارى شد، ولى توبه اش آشکار نگشت، ديگر حرام مى شود بر او ازدواج با مرد مسلمان و پاک. بايد با مردى مشرک، يا زناکار ازدواج کند. پس اين آيه، آيه اى است محکم و باقى بر احکام خود که نسخ نشده و احتياج به تأويل هم ندارد. و اگر در روايات، حکم را مقيد کرده اند به صورت اقامۀ حد و ظهور توبه، ممکن است اين قيد را از سياق آيه نيز استفاده کرد. براى اين که حکم به تحريم نکاح، در آيه شريفه، بعد از امر به اقامه حد است، و همين بعد واقع شدن، ظهور در اين دارد که مراد از «زانى» و «زانيه»، زانى و زانيۀ حدّ خورده است. و همچنين اطلاق «زانى» و «زانيه»، ظهور در کسانى دارد که هنوز به اين عمل شنيع خود ادامه مى دهند، و شمول اين اطلاق به کسانى که توبه نصوح کرده اند، از دأب و ادب قرآن کريم بعيد است. مفسّران، در معناى آيه، مشاجراتى طولانى و اقوالى مختلف دارند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۱۵ يکى اين که: گفتار در آيه، به منظور اخبار از مقدار لياقت مرتکبان اين عمل زشت است، و مى خواهد بفرمايد: افراد پليد، همان پليدى ها را دوست مى دارند، و لياقت بيش از آن را ندارند. آدم زناکار به خاطر خباثت و پليدى ذاتش، جز به زنى مثل خود ميل نمى کند. او از زنى خوشش مى آيد که چون خودش زناکار و پليد، و يا بدتر از خودش زنى مشرک و بى دين باشد و همچنين زن زناکار، جز به مردى مثل خود متعفن و پليد، و يا بدتر از خودش مشرک و بى دين تمايل ندارد. پس آيه شريفه، در مقام بيان اعمّ اغلب است، همچنان که در آيه ديگر، از همين سوره فرموده: «الخَبِيثَاتُ لِلخَبِيثِين وَ الخَبِيثُونَ لِلخَبِيثَات». يکى ديگر اين که: مراد از آيه شريفه، تقبيح اين گونه افراد است، و معنايش اين است که لايق به حال مرد زناکار اين است که جز زن زناکار و يا بدتر از او را نگيرد، و لايق به حال زن زناکار هم، اين است که جز به مرد زناکار و يا بدتر از او، يعنى مشرک، شوهر نکند. و مراد از «نکاح»، عقد نکاح و ازدواج مشروع است و جملۀ «وَ حُرِّمَ ذَلِکَ عَلَى المُؤمِنِين»، عطف است بر اول آيه، و مراد اين است که زنا بر مؤمنان حرام شده، (نه ازدواج با زناکار). ولى اين دو وجه، از اين رو صحيح نيستند که با سياق آيه و مخصوصا با اتصال صدر و ذيل آن به يکديگر، که قبلا بدان اشاره رفت، سازگار نيستند. وجه سوم اين که: اصلا اين آيه شريفه نسخ شده، و ناسخ آن، آيه «وَ أنکِحُوا الأيَامَى مِنکُم وَ الصَّالِحِينَ مِن عِبَادِکُم وَ إمَائِکُم» است. جواب اين وجه هم، اين است که نسبت ميان آيه مورد بحث و اين آيه، نسبت عموم و خصوص مطلق است. يعنى اين آيه، عام است و آيه مورد بحث، آن را تخصيص زده، فرموده: اين که در آن جا به طور عموم گفتيم «دختران خود و صالحان از برده و کنيزان خود را همسر دهيد»، مخصوص است به غير زناکاران مصرّ در زنا، و در اين گونه موارد، که عامى بعد از خاص وارد مى شود، آن را نسخ نمى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۱۶ بله اگر هم بگوييم نسخ شده، مناسب تر آن است که بگوييم ناسخ آن، آيه ۲۲۱ سوره «بقره» است، که مى فرمايد: «وَ لَا تَنکِحُوا المُشرِکَاتِ حَتَّى يُؤمِنَّ وَ لَأمَةٌ مُؤمِنَةٌ خَيرٌ مِن مُشرِکَةٍ وَ لَو أعجَبَتکُم وَ لَا تَنکِحُوا المُشرِکِينَ حَتَّى يُؤمِنُوا وَ لَعَبدٌ مُؤمِنٌ خَيرٌ مِن مُشرِکٍ وَ لَو أعجَبَکُم أُولَئِکَ يَدعُونَ إلَى النَّارِ وَ اللّهُ يَدعُوا إلَى الجَنَّةِ وَ المَغفِرَةِ بِإذنِهِ». به اين بيان که کسى ادعا کند که اين آيه نيز، هرچند عامى است بعد از خاص، وليکن لسان آن، لسانى است که تخصيص نمى پذيرد، و وقتى آيه خاص، آن را تخصيص نزد، قهرا آيه عام، ناسخ خاص مى شود. بعضى از مفسّران هم ادعا کرده اند که: نکاح کافر با زن مسلمان تا سال ششم از هجرت جايز بوده، بعد از آن، در آيه ۲۲۱ سوره «بقره»، تحريم آن نازل شده. پس شايد آيه مورد بحث که مربوط به زانى و زانيه است و ازدواج زن زناکار مسلمان را با مشرک جايز دانسته، قبل از نزول تحريم بوده، و آيه تحريم بعد از آن نازل شده. (در نتيجه آيه ۲۲۱ سوره «بقره»، ازدواج زناکار با مشرک را نسخ کرده). البته درباره اين آيه، اقوال ديگرى نيز هست، که چون فسادش روشن بود، متعرض نقل آن ها نشديم. تشريع حکم «قذف» و «لعان» «وَ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصنَاتِ ثمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شهَدَاءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِينَ جَلْدَةً...»: معناى «رَمى» (انداختن)، معروف است، ولى به عنوان استعاره در نسبت دادن امرى ناپسند به انسان نيز، استعمال مى شود. مانند: نسبت زنا و دزدى دادن، که آن را «قَذف» هم مى گويند. و از سياق آيه بر مى آيد که مراد از «رَمى»، نسبت زنا دادن به زن محصنه و عفيفه است، و مراد از آوردن چهار شاهد، که ناظر و گواه زنا بوده اند، اقامه اين شهود است براى اثبات نسبتى که داده. و در اين آيه، خداى تعالى، دستور داده در صورتى که نسبت دهنده چهار شاهد نياورد، او را تازيانه بزنند و از آن به بعد، شهادت او را نپذيرند و در ضمن، حکم به فسق او نيز کرده است. و معناى آيه اين است که: کسانى که به زنان عفيف، نسبت زنا مى دهند و چهار شاهد بر صدق ادعاى خود نمى آورند، بايد هشتاد تازيانه به ايشان بزنيد و چون ايشان فاسق شده اند، ديگر تا ابد، شهادتى از آنان قبول نکنيد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۱۷ و اين آيه، به طورى که ملاحظه مى فرماييد، از نظر نسبت دهنده مطلق است. يعنى هم شامل مرد مى شود، و هم زن. هم حرّ و هم برده. روايات اهل بيت «عليهم السلام» هم، همين طور تفسير کرده. «إِلّا الَّذِينَ تَابُوا مِن بَعْدِ ذَلِک وَ أَصلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ»: اين استثناء، هرچند راجع به جمله اخير، يعنى حکم به فسق نامبردگان است، وليکن از آن جايى که به شهادت سياق براى جمله: «و هرگز شهادتى از ايشان نپذيريد»، جنبه تعليل را دارد، لازمه اش ارتفاع حکم به ارتفاع فسق است، که حکم ابدى نپذيرفتن شهادت هم برداشته شود. در نتيجه، لازمۀ رفع دو حکم، اين مى شود که استثناء به حسب معنا، به هر دو جمله مربوط باشد، و معنا چنين باشد که: هرگز از آنان شهادت نپذيريد، چون فاسق اند، مگر آنان که توبه نموده و عمل خود را اصلاح کنند، چرا که خداوند آمرزنده و مهربان است. و چون چنين است، گناهشان را مى آمرزد، و به ايشان رحم مى کند. يعنى حکم به فسق و نپذيرفتن ابدى شهادت آنان را بر مى دارد. بعضى از مفسران گفته اند که استثناء مزبور، تنها و تنها، راجع به جمله اخير است. در نتيجه، اگر قذف کننده بعد از اقامۀ حد توبه کند و اصلاح نمايد، گناهش آمرزيده مى شود، ولى باز هم شهادتش تا ابد پذيرفته نيست. ولى بنا به گفته کسى که استثناء را راجع به هر دو جمله مى داند، نتيجه اش اين مى شود که هم گناهش آمرزيده مى شود و هم شهادتش پذيرفته مى گردد. و ظاهر امر چنين است که اين اختلاف مفسران از يک مسأله اصولى، که در علم اصول عنوان شده است، منشأ مى گيرد، و آن، اين است که: آيا استثنايى که بعد از چند جمله واقع مى شود، به همۀ آن ها بر مى گردد و يا تنها به جملۀ آخرى؟ و حقّ مطلب اين است که استثناء فى نفسه، صلاحيت براى هر دو را دارد، و تعيّن يکى از آن دو وجه، محتاج قرينه است، تا ببينى از قرائنى که در کلام است، چه استفاده شود. و در آيه مورد بحث، آنچه از سياق بر مى آيد، اين است که استثناء، به جملۀ اخير بر مى گردد. ولى چون افاده تعليل مى کند - همان طور که گفتيم - به ملازمه، جملۀ قبلى را هم به معناى خود مقيد مى کند. «وَ الَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْوَاجَهُمْ وَ لَمْ يَکُن لهَُّمْ شهَدَاءُ إِلا أَنفُسهُمْ...مِنَ الْکَاذِبِينَ»: يعنى: کسانى که زنان خود را متهم مى کنند و غير از خود، شاهدى ندارند که شهادتشان را تأييد کند، «فَشَهَادَةُ أحَدِهِم أربَعُ شَهَادَاتٍ بِاللّه»، چنين کسانى، شهادتشان که يک شهادت از چهار شاهد است، چهار بار خواهد بود و شهادتش را متعلق به خدا کند که راست مى گويد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۵ صفحه : ۱۱۸ معناى مجموع اين دو آيه، چنين است که: کسانى که به همسران خود نسبت زنا مى دهند، و چهار شاهد ندارند - و طبع قضيه هم همين است، چون تا برود و چهار نفر را صدا بزند که بيايند و زناى همسر او را ببينند تا شهادت دهند، غرض فوت مى شود و زناکار، اثر جرم را از بين مى برد - پس شهادت چنين کسانى که بايد آن را اقامه کنند، چهار بار شهادت دادن خود آنان است، که پشت سرِ هم بگويند: «خدا را گواه مى گيرم که در اين نسبتى که مى دهم، صادقم و بار پنجم بعد از اداى همين شهادت، اضافه کند که لعنت خدا بر من باد، اگر از دروغگويان باشم». رده:تفسیر المیزان