المیزان جلد۱۶ بخش۱۰
وجوهى که در معناى جواب قارون، گفته شده است
اين آن معنايى است که از سياق آيه به دست مى آيد، ولى مفسران، معانى ديگرى براى آن ذکر کرده اند.
مثلا بعضى گفته اند: «مراد از علم در جملۀ «إنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلمٍ عِندِى»، علم تورات است. چون قارون از همه بنى اسرائيل، به تورات عالم تر بود».
بعضى ديگر گفته اند: «مراد علم کيميا بوده. چون قارون کيميا را از موسى و يوشع بن نون و کالب بن يوحنا فرا گرفته بود. و منظور از اين که گفت: «عَلَى عِلمٍ عِندِى: با علمى که نزد من است»، اين بوده که علم کيميا مخصوص او بوده، و ساير مردم آن را نمى دانستند، و با اين علم، مقدار زيادى طلا درست کرده بود».
بعضى ديگر گفته اند: «مراد از «علم»، علم استخراج گنجينه ها و دفينه ها است. چون قارون اين علم را داشته، و به وسيله آن، دفينه هاى بسيارى استخراج کرده بود».
بعضى ديگر گفته اند: «مراد از «علم»، علم خداى تعالى است، و معنايش اين است که: به نظر من، خداى تعالى مرا به علم تحصيل ثروت اختصاص داده، و منظورش از کلمۀ «عِندِى»، اين بوده که مطلب به نظر من چنين است».
بعضى ديگر گفته اند: «مراد از «علم»، همان علم خداست که در وجه قبلى گذشت، وليکن علم به معناى معلوم است، و معناى جمله، اين است که: اين اموال را که خدا به من داده، به وسيله معلوماتى داده که آن را به من تعليم فرموده».
و کلمۀ «عَلَى»، در همۀ اين اقوال، براى استعلا است. البته بعضى گفته اند: «ممکن هم هست که براى تعليل بوده باشد».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۱۶
بعضى گفته اند: «مراد از سؤال در جملۀ «وَ لَا يُسئَلُ عَن ذُنُوبِهِمُ المُجرِمُون»، سؤال در روز قيامت است، و آن سؤالى که نفى شده، سؤال استعلام و خبرگيرى است، نه سؤال توبيخ. چون خداى تعالى، از خود مجرمان، داناتر، و باخبرتر از خود آنان به گناهان آنان است، و احتياج ندارد که از ايشان بپرسد چه گناهى مرتکب شده اند.
علاوه بر اين، ملائکه نيز گناهان ايشان را از نامه هاى اعمال آنان مى فهمند، و مجرمان را از سيماى آنان مى شناسند. به خلاف آيه: «وَ قِفُوهُم إنَّهُم مَسئُولُون»، که سؤال در آن، سؤال توبيخ است، نه استعلام و خبرگيرى.
ممکن هم هست سؤال در هر دو آيه، به يک معنا باشد. و اگر در يکى نفى و در يکى اثبات شده، به خاطر اختلاف مواقف روز قيامت است. چون در موقفى سؤال نمى شوند و در موقفى ديگر، سؤال مى شوند. پس تناقضى در آيات نيست.
و نيز بعضى از مفسران گفته اند: «ضمير جمع در جملۀ «عَن ذُنُوبِهِم»، به - «مَن هُوَ أشَدّ: کسانى که از قارون نيرومندتر بودند» بر مى گردد. و مراد از مجرمان، غير ايشان است، و معناى آيه، اين است که: ساير مجرمان از گناهان اقوام گذشته که خدا هلاکشان کرده، پرسش و بازخواست نمى شوند».
اين بود آن وجوهى که گفتيم مفسران در تفسير آيه آورده اند، و هيچ يک از آن ها با سياق سازگار نيست.
ديدگاه دنياپرستان: تمناى داشتن ثروتى چون ثروت قارون
«فَخَرَجَ عَلى قَوْمِهِ فى زِينَتِهِ قَالَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَيَوةَ الدُّنْيَا يَا لَيْت لَنَا مِثْلَ مَا أُوتىَ قَارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍ عَظِيمٍ»:
کلمۀ «حظ»، به معناى بهره آدمى از سعادت و بخت است.
«الَّذِينَ يُرِيدُونَ الحَيَوةَ الدُّنيَا» - يعنى کسانى که زندگانى دنيا را هدف نهايى و يگانه غايت مساعى خويش مى دانند، و غايتى ديگر وراى آن نمى بينند. و خلاصه از آخرت غافل و جاهل اند، و نمى دانند که خدا در آخرت چه ثواب ها براى بندگان خود فراهم کرده.
آيه «فَأعرَضَ عَن مَن تَوَلّى عَن ذِکرِنَا وَ لَم يُرِد إلّا الحَيَوةَ الدُّنيَا ذَلِکَ مَبلَغُهُم مِنَ العِلمِ» نيز به اين معنا تصريح دارد. و به همين جهت، اموال قارون را سعادتى عظيم شمردند، بدون اين که قيد و شرطى در کلام خود بياورند. گفتند: اى کاش ما هم مى داشتيم آنچه را که قارون دارد، چون او حظّى عظيم، و سعادتى بزرگ دارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۱۷
«وَ قَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَيْلَکُمْ ثَوَابُ اللَّهِ خَيرٌ لِّمَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً ...»:
کلمۀ «وَيل»، به معناى هلاکت است، که در موارد نفرين به هلاکت و نيز انزجار از هرچه خوشايند نيست، استعمال مى شود، و در آيه مورد بحث، انزجار از آرزويى است که دنياطلبان آن را آرزو کردند.
گويندگان اين حرف مؤمنان بنى اسرائيل بوده اند، که به خدا علم داشتند، و خطابشان در اين سخن بر همان نادان هايى است که آرزو کردند: اى کاش آنچه قارون دارد، آنان نيز مى داشتند، و آن را سعادتى عظيم، آن هم بدون قيد و شرط پنداشتند، و مقصودشان از اين سخن اين بوده که ثواب خدا، که مخصوص اشخاصى است که ايمان آورده و عمل صالح انجام دهند، بهتر است از آنچه قارون دارد. پس اگر ايمان دارند و صالح هستند، آرزوى آن ثواب ها کنند، نه آنچه که قارون دارد.
«وَ لَا يُلَقَّيهَا إلّا الصَّابِرُون» - کلمۀ «يُلَقَّاهَا»، مضارع مجهول از مصدر «تلقيه» است، که به معناى فهماندن است، همچنان که «تلقى» به معناى فهميدن و گرفتن است. و ضمير «ها» - به طورى که گفته اند - به «کلمه» بر مى گردد، که از سياق آيه استفاده مى شود، هرچند که لفظ «کلمه» قبلا در آيه نيامده و معناى آيه اين است: اين کلمه را - که گفتيم: ثواب خدا براى آنان که ايمان آورده و عمل صالح کنند، بهتر است، نمى فهمند مگر کسانى که صابر باشند.
و بعضى ديگر از مفسران گفته اند: ضمير مذکور به سيره يا طريقه بر مى گردد، - که آن نيز از مفهوم آيه استفاده مى شود - و معنايش اين است که: طريقه يا سيره ايمان و عمل صالح را کسى نمى فهمد، و يا موفق به عمل به آن نمى گردد، مگر صابران.
و «صابران»، کسانى هستند که در هنگام شدائد و نيز در برابر اطاعت ها و همچنين ترک گناهان خويشتندار باشند. و وجه اين که تنها اين دسته مى توانند به ثواب خدا برسند و اين کلمه، يا سيره و يا طريقه را بفهمند، اين است که:
تصديق به بهتر بودن ثواب آخرت از حظّ دنيوى - که قهرا مستلزم داشتن ايمان و عمل صالح است که آن دو نيز ملازم با ترک بسيارى از هواها و محروميت از بسيارى از مشتهيات هستند - محقق نمى شود، مگر براى کسانى که صفت صبر دارند، و مى توانند تلخى مخالفت طبع و سرکوبى نفس اماره را تحمل کنند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۱۸
سرانجام عبرت انگیز زندگی مستکبرانۀ قارون
«فخَسفْنَا بِهِ وَ بِدَارِهِ الاَرْض ...»:
دو ضمير «بِهِ» و «بِدَارِهِ» به قارون بر مى گردد، و چون «خسف» و فرو بردن قارون و خانه اش در زمين، متفرع بر بغى و طغيان او بود، «فاء» تفريع بر سرِ اين جمله آمد.
«فَمَا کَانَ لَهُ مِن فِئَةٍ يَنصُرُونَهُ مِن دُونِ الله وَ مَا کَانَ مِنَ المُنتَصِرِين» - کلمۀ «فِئَة» به معناى جماعتى متمايل به هم است، و در کلمۀ «يَنصُرُونَهُ» و کلمه «مُنتَصِرِين» در اين آيه، معناى منع و امتناع نهفته است و حاصل معنا اين است که:
قارون، هيچ جماعتى نداشت که او را از عذاب شدن منع کنند، و خودش هم از ممتنعين نبود، که زير بار عذاب نرود، و اين درست بر خلاف پندارى بود که يک عمر در سر مى پرورانيد، و خيال مى کرد که آن عامل که ثروت و خير را به سويش جلب نموده و شر را از او دفع مى کرد، حول و قوت خودش و جمعيت و خدم و حشمش بود، که آن ها را هم به علم خود کسب کرده بود، ولى نه آن جمعش نگهش داشت، و نه آن قوت و نيرويش از عذاب خدا نجاتش بخشيد، و معلوم شد که آنچه داشته، خدا به او داده بود.
بنابراين، حرف «فاء» در جملۀ «فَمَا کَانَ»، تفريع اين جمله را بر جملۀ «فَخَسَفنَا بِهِ...» مى رساند، و چنين معنا مى دهد که ما او و خانه اش را در زمين فرو برديم. پس برايش روشن شد بطلان آنچه ادعا مى کرد، و مى گفت من خودم مستحق اين ثروت هستم، و حاجتى به خدا ندارم، و اين نبوغ علمى و نيروى خودم است که جلب خير و رفع ضرر از من مى کند.
«وَ أَصبَحَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَکانَهُ بِالاَمْسِ يَقُولُونَ وَيْکَأَنَّ اللَّهَ يَبْسط الرِّزْقَ لِمَن يَشاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَ يَقْدِرُ...»:
مى گويند کلمۀ «وَى»، کلمه اى است که در هنگام اظهار ندامت استعمال مى شود، و بسا هم مى شود که در مورد تعجب به کار مى رود، و هر دو معنا با آيه شريفه مى سازد. هرچند که معناى اول، زودتر به ذهن مى رسد.
«کَأنَّ اللهَ يَبسُطُ الرِّزقَ لِمَن يَشَاءُ مِن عِبَادِهِ وَ يَقدِرُ» - در اين جمله، همان کسانى که ديروز آرزو مى کردند اى کاش به جاى قارون بودند، بعد از خسف قارون، اعتراف کرده اند به اين که آنچه قارون ادعا مى کرد و ايشان تصديقش مى کردند، باطل بوده، و وسعت و تنگى رزق به مشيت خدا است، نه به قوّت و جمعيت و داشتن نبوغ فکرى در اداره زندگى.
معمولا کلمۀ «کَأنَّ»، براى تشبيه چيزى است به چيزى. مى گوييم: «فلانى، کَأنَّهُ شير است». يعنى مثل اوست در شجاعت، ولى مقام در آيه مورد بحث، مقام تحقيق است، نه تشبيه، تا با شک و ترديد مناسبت داشته باشد.
لذا کلمۀ «کَأنَّ» در اين آيه، براى تشبيه نيست، بلکه گويندگان اين سخن، کلمۀ مذکور را به اين منظور آورده اند که بفهمانند همين الآن ابتداء و اولين لحظه اى است که ما، در سخن قارون دچار ترديد شديم. با اين که قبلا او را تصديق کرده بوديم، و به کار بردن کلمۀ «کَأنَّ»، به اين منظور شايع است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه : ۱۱۹
شاهد اين که کلمۀ مذکور را به منظور ترديد به کار نبرده اند، جملۀ «لَولَا أن مَنَّ اللهُ عَلَينَا لَخَسَفَ بِنَا» است، که به طور جزم و تحقيق و بدون هيچ ترديد گفته اند: «اگر خدا بر ما منت ننهاده بود، ما را هم فرو مى برد».
در جملۀ «وَى کَأنَّهُ لَا يُفلِحُ الکَافِرُون» براى بار دوم اظهار ندامت کرده اند. و اين که گفته اند: «واى! گويا کافران رستگار نمى شوند»، ردّ مطلبى است که لازمۀ آرزوى قلبى ايشان است، که گفتند: اى کاش ما جاى قارون بوديم. چون لازمۀ اين آرزو اين است که قارون ها رستگارند.
بهشت مختص کسانى است که در اين دنيا، خواهان برترى جویى و فساد نباشند
«تِلْک الدَّارُ الآخِرَةُ نجْعَلُهَا لِلَّذِينَ لا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فى الاَرْضِ وَ لا فَساداً وَ الْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ»:
اين آيه و آيه بعدش، به منزله نتيجه گيرى از داستان قارون است.
و در جملۀ «تِلکَ الدَّارُ الآخِرَة»، کلمۀ «تِلکَ» که مخصوص اشاره به دور است، شرافت و ارجمندى و علو مکان آخرت را مى رساند، و همين خود شاهد است بر اين که مراد از «دار آخرت»، دار آخرت سعيده است، نه هر آخرتى. و نيز به همين جهت، مفسران، «دار آخرت» را در آيه مورد بحث، به بهشت تفسير کرده اند.
و معناى اين که فرمود: «نَجعَلُهَا لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوّاً فِى الأرضِ وَ لَا فَسَاداً - قرارش مى دهيم براى کسانى که نمى خواهند در زمين گردن فرازى کنند و فساد انگيزند» اين است که:
ما بهشت را به چنين کسانى اختصاص مى دهيم، و منظور از گردن فرازى، اين است که: بر بندگان خدا استعلا و استکبار بورزند. و منظور از فسادانگيزى اين است که: خواستار گناهان و نافرمانى خدا باشند.
چون خداى تعالى، شرايعش را که انسان ها را به آن ها مکلف فرموده، بر اساس آنچه که فطرت و خلقت آنان اقتضاء دارد، بنا نهاده، و فطرت انسان تقاضا ندارد مگر آن کار و آن روشى را که موافق با نظام اتم و احسن در حيات زمينى انسان هاست.
پس هر معصيتى، بى واسطه و يا با واسطه، در فساد اين زندگى اثر دارد. همچنان که قرآن کريم مى فرمايد: «ظَهَرَ الفَسَادُ فِى البَرِّ وَ البَحرِ بِمَا کَسَبَت أيدِى النَّاس».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه : ۱۲۰
از اين جا روشن مى شود که «علو خواهى»، يکى از مصاديق فسادخواهى است، و اگر از ميان فسادها، خصوص علوخواهى و برترى جويى را نام برده، براى اين است که نسبت به خصوص آن عنايت داشته است، و حاصل معناى آيه، اين است که:
اين خانۀ آخرت، يعنى بهشت را به افرادى اختصاص مى دهيم، که نمى خواهند با برترى جويى بر بندگان خداوند و با هر معصيتى ديگر در زمين فساد راه بيندازند.
اين آيه شريفه، عموميت دارد و مى رساند که تنها کسانى به بهشت مى روند، که در زمين، هيچ يک از مصاديق فساد و يا به عبارتى ديگر، هيچ يک از گناهان را مرتکب نشوند، به طورى که حتى اگر در همه عمر يک گناه کرده باشند، از بهشت محروم مى شوند، وليکن آيه ديگرى از قرآن کريم، اين عموم را تخصيص زده و فرموده: «إن تَجتَنِبُوا کَبَائِرَ مَا تُنهَونَ عَنهُ، نُکَفِّر عَنکُم سَيِّئَاتِکُم وَ نُدخِلُکُم مُدخَلاً کَرِيماً».
«وَ العَاقِبَةُ لِلمُتَّقِين» - يعنى عاقبت نيک و پسنديده، که همان خانه سعيد آخرت، و يا عاقبت سعيد در دنيا و آخرت است، از آنِ مردمى است که تقوا پيشه کنند. چيزى که هست، از دو احتمال مزبور، احتمال اول مورد تأييد سياق هر دو آيه است.
«مَن جَاءَ بِالحَْسنَةِ فَلَهُ خَيرٌ مِّنهَا»:
هر کس کارى نيک کند، پاداشى بهتر از آن دارد. براى اين که پاداشش به فضل خدا، چند برابر مى شود. همچنان که خودش در جاى ديگر فرمود: «مَن جَاءَ بِالحَسَنَةِ فَلَهُ عَشرُ أمثَالِهَا».
«وَ مَن جَاءَ بِالسيِّئَةِ فَلا يُجْزَى الَّذِينَ عَمِلُوا السيِّئَاتِ إِلّا مَا کانُوا يَعْمَلُونَ»:
و کسى که عمل زشت کند، زشتکاران، جز همان عملشان پاداش داده نمى شوند. يعنى بر آنچه که کرده اند، چيزى اضافه نمى شود، و در اين، کمال عدل الهى است. همچنان که در کار نيک، پاداش به ده برابر، کمال فضل اوست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۲۱
ظاهر کلام اقتضاء داشت به جاى جملۀ «فَلَا يُجزَى الَّذِينَ عَمِلُوا» بفرمايد: «فَلَا يُجزَونَ»، يعنى ضميرى به کلمۀ «مَن: کسى که» برگرداند، ولى چنين نفرمود، بلکه دوباره اسم ظاهر به کار برد. يعنى به جاى ضمير، موصول «الَّذِينَ» را به کار برد.
و شايد اين تعبير، اشاره به اين باشد که حکم در آيه، مخصوص کسانى است که زياد معصيت مى کنند، و خطا سراپايشان را گرفته. نه کسى که در عمر يک گناه از او سر مى زند، همچنان که کلمۀ «سَيّئَات»، که جمع «سَيّئه» است. و نيز جملۀ «کَانُوا يَعمَلُون: همواره مرتکب مى شدند»، نيز دلالت بر اين کثرت و اصرار و استمرار دارد.
و اما کسى که هم گناه مى کند و هم حسنه به جاى مى آورد، اميد هست که خداى تعالى او را بيامرزد. همچنان که خودش فرموده: «وَ آخَرُونَ اعتَرَفُوا بِذُنُوبِهِم خَلَطُوا عَمَلاً صَالِحاً وَ آخَرَ سَيِّئاً عَسَى اللهُ أن يَتُوبَ عَلَيهِم إنَّ اللهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ».
اين را بايد دانست که ملاک در «حسنه» و «سيّئه»، به خاطر اثرى است که از آن ها براى انسان حاصل مى شود، و به خاطر آن آثار، اعمالى را حسنه، و اعمالى ديگر را سيّئه مى ناميم. نه به خاطر جرم و اسکلت اعمال، که يک نوع حرکت است.
ثواب و عقابى هم که بر اعمال مترتب مى شود، باز به لحاظ آن آثار است، نه به خاطر متن عمل. همچنان که قرآن کريم، نيت باطنى را نيز مورد محاسبه قرار مى دهد، و مى فرمايد: «وَ إن تُبدُوا مَا فِى أنفُسِکُم أو تُخفُوهُ يُحَاسِبکُم بِهِ الله».
با اين بيان، جواب از اشکالى که بر اطلاق آيه شده، که: «توحيد»، يک حسنه است، و هيچ پاداشى مهمتر از آن نيست. پس چگونه پاداش بهتر از آن را به شخص موحد مى دهند؟ و لابد آيه شريفه يا مربوط به عقايد نيست، و يا به مسأله «توحيد» تخصيص خورده است، روشن مى شود.
توضيح اين که گفتيم: ملاک در ثواب و عقاب، به خاطر آثار حاصل از اعمال است، نه به خاطر خود اعمال. در مساله «توحيد» هم، ملاک اثرى است که بر اين عمل قلبى مترتب مى شود، و اين اثر، غير از خود توحيد است، گرچه هيچ عملى بهتر از توحيد فرض ندارد. ولى ممکن است چيزى را فرض کرد که از اثر توحيد، بهتر و افضل باشد.
علاوه بر اين، «توحيد» هرچه و به هر معنا فرض شود، قابل شدت و ضعف و نقصان و زيادت است، و پر واضح است که توحيد شخص موحد، که در يک حدّى از شدت و ضعف قرار دارد، اگر در وقت جزا دادن چند برابر شود، از برابرش بهتر است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۲۲
بحث روايتى: (رواياتى درباره داستان قارون)
در الدر المنثور است که ابن ابى شيبه، در کتاب مصنف و ابن منذر، ابن ابى حاتم، حاکم - وى حديث را صحيح دانسته - و ابن مردويه، از ابن عباس روايت آورده اند که گفت:
قارون، مردى از قوم موسى «عليه السلام»، و پسر عموى آن جناب بود، و همواره در جستجوى علم بود، تا آن که علم بسيارى جمع آورى نمود، و همچنان به کار خود ادامه داد، تا روزى که بر موسى «عليه السلام» طغيان کرد، و به وى حسد ورزيد.
موسى «عليه السلام» به او فرمود: خداى تعالى، به من دستور داده که از بندگانش زکات بگيرم، تو هم بايد زکات مالت را بدهى.
قارون از اطاعت اين دستور سر باز زد، و به مردم گفت: موسى «عليه السلام» مى خواهد مال مردم را بخورد. اول دَم از نماز زد، شما اطاعتش کرديد، و دستورهايى ديگر داد، همه را اطاعت کرديد. آيا باز او را اطاعت مى کنيد و اموالتان را به او مى دهيد؟
مردم گفتند: نه، ما نمى خواهيم به اين کار تن در دهيم، ولى چه چاره اى داريم؟ گفت: من نظرم اين است که بفرستم به سراغ يکى از زنان فاحشه بنى اسرائيل، و وقتى آمد، او را تحريک کنيم، و به سر وقت موسى بفرستيم که او را متهم کند به اين که خواسته اى با من زنا کنى.
مردم اين نظريه را پسنديده، شخصى نزد آن زن فاحشه فرستادند و بدو گفتند: اگر شهادت دهى که موسى با تو زنا کرده است، هرچه بخواهى، به تو مى دهيم. زن پذيرفت.
قارون، نزد موسى «عليه السلام» آمد و گفت: دستور بده بنى اسرائيل جمع شوند، و آنان را به آنچه خدايت فرموده، آگاه کن.
موسى «عليه السلام» قبول کرد، و بنى اسرائيل را جمع کرد، و به ايشان فرمود: شما را جمع کرده ام تا به اطلاعتان برسانم که پروردگارم چه دستوراتى داده. بنى اسرائيل گفتند: چه دستور داده؟ فرمود: مرا دستور داده تا به شما بگويم تنها خدا را بپرستيد، و چيزى را شريک او مگيريد، و صله رحم کنيد، و چه و چه کنيد. تا آن که فرمود: و اين که اگر کسى زنا کرد، در صورتى که زن داشته باشد، سنگسارش کنيد.
گفتند: هر چند که خودت باشى؟
فرمود: بله، اگر خودم نيز زنا کنم، بايد سنگسار شوم. گفتند: خوب تو زنا کرده اى، و بايد سنگسار شوى. موسى «عليه السلام» با تعجب پرسيد: من زنا کرده ام؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۲۳
اطرافيان قارون فرستادند نزد آن زن که بيا و شهادت بده. چون آمد، پرسيدند: درباره موسى «عليه السلام»، چه شهادت مى دهى؟ موسى «عليه السلام» از او پرسيد: تو را به خدا سوگند راست بگو!
زن گفت: چون مرا به خدا سوگند مى دهى (راستش را مى گويم). اين مردم مرا خواستند و مزدى برايم مقرر کردند تا در برابرش، من تو را متهم به زناى با خود کنم. و اينک شهادت مى دهم تو از اين تهمت برى هستى، و نيز شهادت مى دهم بر اين که تو رسول خدايى.
موسى، با چشم گريان به سجده افتاد. خداى تعالى، به وى وحى فرستاد که: چرا مى گريى؟ با اين که من زمين را مسخر تو کرده ام. به زمين فرمان بده تا قارون را ببلعد، که اگر فرمانش دهى، اطاعتت مى کند.
موسى «عليه السلام» سر از سجده برداشت و به زمين فرمود: قارون و اطرافيانش را بگير. زمين آنان را تا اعقاب پاهايشان در خود فرو برد. همين که وضع را چنين ديدند، از درِ التماس فرياد زدند: اى موسى! اى موسى!
موسى «عليه السلام»، مجددا فرمان داد بگير ايشان را. پس زمين آنان را تا گردن هايشان فرو برد. مجددا فريادشان به: «يا موسى»، «يا موسى» بلند شد. بار سوم، موسى «عليه السلام» فرمان داد که بگير ايشان را.
پس زمين همه شان را در خود فرو برد، و خداى تعالى، به موسى وحى فرستاد که: بندگان من، هرچه تو را خواندند و تضرع کردند، اجابت نکردى. به عزتم سوگند، اگر مرا مى خواندند، اجابتشان مى کردم.
ابن عباس مى گويد: اين است معناى آيه شريفه که مى فرمايد: «فَخَسَفنَا بِهِ وَ بِدَارِهِ الأرض»، که زمين، قارون و اتباعش را تا طبقه تحتانى خود فرو برد.
مؤلف: در کتاب مزبور، از عبدالرزاق، و ابن ابى حاتم، از ابن نوفل هاشمى، نيز همين قصه روايت شده. چيزى که هست، در روايات مذکور آمده که آن زن را در مجلس قارون آوردند، تا به عنوان شکايت از موسى، آن تهمت را پيش قارون بزند. ولى وقتى حضور به هم رسانيد، نزد همه حضار شهادت داد به برائت موسى، و اين خبر به گوش موسى رسيد، و نزد خدا از قارون و رفقايش شکوه کرد. خدا هم او را بر قارون مسلط کرد.
مرحوم قمى، در تفسير خود، در اين داستان گفته: موسى «عليه السلام» خودش نزد قارون آمد، و حکم زکات را به وى ابلاغ نمود. قارون او را استهزاء کرده و از خانه اش بيرون راند. موسى «عليه السلام» نزد پروردگارش از رفتار قارون شکوه کرد. خدا هم او را بر وى مسلط ساخت و زمين به فرمان وى، قارون و خانه اش را در خود فرو برد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۲۴
ليکن اين روايت، به خاطر اين که حرف هاى ناپسندى دارد، و از نظر سند هم موقوف و بريده است، از ايراد همه آن خوددارى کرديم. دو روايت ابن عباس و ابن نوفل نيز، موقوف اند. يعنى از صحابى نقل کردند، نه از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم».
علاوه بر اين، روايت ابن عباس، بغى و ستمکارى قارون را نسبت به موسى دانسته، در حالى که قرآن فرموده: «فَبَغَى عَلَيهِم». قارون بر بنى اسرائيل ستم کرد.
و نيز روايت مى گويد: علمى که قارون داشته، علمى بوده که با درس خواندن فراگرفته، و آيه قرآن، همان طور که گفتيم، ظاهر در اين است که: مراد از علم به قارون، علم به راه هاى جمع آورى ثروت و امثال ثروت است.
داستان قارون در تورات حاضر
البته داستان قارون در تورات فعلى، به نحو ديگرى آمده/ در اصحاح شانزدهم، از سفر عدد مى خوانيم:
«قورح بن بصهار» بن نهات بن لاوى، و «داثان»، و «ابيرام»، دو پسر «الياب»، و «أون»، پسر «فالت»، که از نواده هاى «رأوبين» بودند، با جمعى از بنى اسرائيل و رؤساى ايشان - که دويست و پنجاه نفر مى شدند - در مخالفت با موسى پافشارى مى کردند، و در روزى مقرر، يک جا جمع شدند، تا عليه موسى و هارون قيام کنند.
به موسى و هارون گفتند: تا اين جا هرچه کرديد، بس است. اين جمعيت که مى بينيد همه شان مقدس اند و در وسط شان، ربّ قرار دارد. پس چرا بر جماعت ربّ برترى مى جوييد؟
وقتى موسى اين سخن بشنيد، به سجده افتاد. پس «قورح» و همه مردمش را صدا کرد که: فردا، ربّ اعلام خواهد کرد که او براى چه کسى است؟ و چه کسى مقدس است؟ آنگاه آن کسى را که مقدس تر باشد، به درگاه خود نزديک خواهد کرد.
آرى، او هر که را بپسندد، به خود نزديک مى کند. اين کار را بکنيد، و محابر «قورح» و همه جماعتش را براى خود بگيريد و آتشى در آن بيفکنيد، و بر آن بخور دهيد. فردا اين کار را در مقابل ربّ انجام دهيد. چون آن مردى که خدا او را بپسندد، او مقدس است، و همين شما را بس است، اى دودمان «لاوى»!
تورات همچنان قصه را ادامه مى دهد، و در ضمن مى گويد که: فرداى آن روز آمدند، و آتشدان ها که در آن آتش و بخور بود، آوردند، و در باب خيمه اجتماع کردند.
آنگاه در تورات گفته شده که زمين زير پايشان شکافته شد و دهان خود را باز کرد، آنان و خانه هايشان را بلعيد، و «قورح» و همه مردمش و همه اموالش را نيز فرو برد. و آنچه از آنان زنده ماند، در همان بيابان در بين جمعيت در زمين فرو رفتند، به طورى که بقيه اسرائيليان که در اطرافشان بودند، از صداى آنان فرار کردند. چون با خود گفتند: ممکن است ما را هم فرو ببرد. آنگاه آتشى از ناحيه ربّ بيرون آمد، و آن دويست و پنجاه مرد را که بخور آورده بودند، بسوزانيد. اين بود آن مقدار از داستان تورات، که مورد حاجت ما بود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۲۵
و در مجمع البيان، در ذيل آيه «إنّ قَارُونَ کَانَ مِن قَومِ مُوسَى» گفته است که: وى، پسر خالۀ موسى «عليه السلام» بود - نقل از عطاء از ابن عباس، و از روايت امام صادق «عليه السلام».
و در تفسير قمى، در ذيل جملۀ «مَا إنّ مَفَاتِحَهُ لَتَنُوءُ...» گفته: کليد گنجينه هايش را جمعى نيرومند نمى توانستند حمل و نقل کنند.
و در معانى الاخبار، به سند خود، از موسى بن اسماعيل بن موسى بن جعفر «عليه السلام»، از پدرش، از جدش، از آباى گرامش، از على «عليه السلام» روايت کرده که در ذيل جملۀ «وَ لَا تَنسَ نَصِيبَکَ مِنَ الدُّنيَا» فرمود: سلامتى و نيرومندى و فراغت و جوانيت و نشاطت را فراموش مکن، و با اين سرمايه هاى گرانبها، آخرت خود را تأمين نما.
و نيز در تفسير قمى، در ذيل جملۀ «فَخَرَجَ عَلَى قَومِهِ فِى زِينَتِهِ» گفته: قارون با جامه هاى رنگين، و دامن بلند از خانه بيرون مى آمد، و دامن خود را به زمين مى کشيد.
و در مجمع البيان مى گويد: زاذان، از اميرالمؤمنين «عليه السلام» روايت کرده که در دوران خلافتش، در بازارها قدم مى زد و گمشدگان را به مقصد مى رساند، و ضعيفان را کمک مى کرد، و به فروشندگان و بقالان مى گذشت، و قرآن را پيش رويش باز مى کرد و مى خواند: «تِلکَ الدَّارُ الآخِرَةُ نَجعَلُهَا لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوّاً فِى الأرضِ وَ لَا فَسَاداً». و مى فرمود: اين آيه، درباره اهل عدالت و تواضع از واليان امور، و درباره قدرتمندان از ساير مردم نازل شده.
و نيز در مجمع البيان آمده که سلام اعرج، از اميرالمؤمنين «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: بند کفش کسى باعث عُجب او مى شود. و به همين جهت مشمول اين آيه مى شود که مى فرمايد: «تِلکَ الدَّارُ الآخِرَةُ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۲۶
مؤلف: سيد بن طاووس، در کتاب سعد السعود خود، روايت را به اين صورت از مرحوم طبرسى، صاحب مجمع البيان نقل کرده، که فرمود: مردى به همين مقدار که بند کفش او، بهتر از بند کفش رفيقش است، باعث عُجب او مى شود. لذا مشمول اين آيه مى شود.
و در الدر المنثور است که: محاملى و ديلمى، از ابوهريره روايت کرده اند که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» فرمود: جبّارى در زمين و اخذ بدون حق، از مصاديق اين آيه است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۲۷
آيات ۸۵ - ۸۸ سوره قصص
إِنَّ الَّذِى فَرَض عَلَيْک الْقُرْآنَ لَرَادُّک إِلى مَعَادٍ قُل رَّبى أَعْلَمُ مَن جَاءَ بِالهُْدَى وَ مَنْ هُوَ فى ضلَالٍ مُّبِينٍ(۸۵)
وَ مَا کُنت تَرْجُوا أَن يُلْقَى إِلَيْک الْکتَابُ إِلا رَحْمَةً مِّن رَّبِّک فَلا تَکُونَنَّ ظهِيراً لِّلْکَافِرِينَ(۸۶)
وَ لا يَصدُّنَّک عَنْ آيَاتِ اللَّهِ بَعْدَ إِذْ أُنزِلَت إِلَيْک وَ ادْعُ إِلى رَبِّک وَ لا تَکُونَنَّ مِنَ الْمُشرِکينَ(۸۷)
وَ لا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهاً آخَرَ لا إِلَهَ إِلا هُوَ کُلُّ شئٍ هَالِکٌ إِلّا وَجْهَهُ لَهُ الحُْکْمُ وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ(۸۸)
«ترجمه آیات»
آن کس که قرآن را بر تو واجب کرد، تو را به مکه بر مى گرداند. بگو پروردگار من بهتر مى داند که چه کسى هدايت آورده و چه کسى در گمراهى آشکار است. (۸۵)
تو هيچ اميد نداشتى که اين کتاب به سويت نازل شود، مگر مرحمتى از پروردگارت، حال که مشمول اين رحمت شدى، هرگز پشتيبان کافران مباش. (۸۶)
و کفار تو را از آيات خدا باز ندارند بعداز آنکه به سوى تو نازل شد و به سوى پروردگارت دعوت کن و از مشرکين مباش (۸۷)
و با خدا معبود ديگرى مخوان که جز او معبودى نيست همه چيز هلاک پذير است مگر ذات پاک او، حکم خاص اوست و به سوى او برمى گرديد (۸۸)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۱۲۸
«بیان آیات»
اين چند آيه، آيات آخر اين سوره است، و در آن، به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، وعده جميل مى دهد که به زودى، بر او منت نهاده و قدر و منزلتش را بلند مى کند، و نفوذ کلمه اش مى دهد، و دينش را بر ساير اديان برترى مى بخشد، و امنيت و سلامتى را بر او و مؤمنان به او گسترش مى دهد. همان طور که اين کار را درباره موسى و بنى اسرائيل کرد. و در حقيقت آيات قبل هم، که داستان موسى «عليه السلام» را بيان مى کرد، براى بيان همين نکته بود.
رده:تفسیر المیزان