المیزان جلد۱۶ بخش۴۶
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۷۲
آيات ۳۱ - ۵۴ سوره سباء
وَ قَالَ الَّذِينَ کَفَرُوا لَن نُّؤْمِنَ بِهَذَا الْقُرْآنِ وَ لا بِالَّذِى بَينَ يَدَيْهِ وَ لَوْ تَرَى إِذِ الظالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِندَ رَبِّهِمْ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ الْقَوْلَ يَقُولُ الَّذِينَ استُضعِفُوا لِلَّذِينَ استَکْبرُوا لَوْلا أَنتُمْ لَکُنَّا مُؤْمِنِينَ(۳۱)
قَالَ الَّذِينَ استَکْبرُوا لِلَّذِينَ استُضعِفُوا أَنحْنُ صَدَدْنَاکُمْ عَنِ الهُْدَى بَعْدَ إِذْ جَاءَکم بَلْ کُنتُم مجْرِمِينَ(۳۲)
وَ قَالَ الَّذِينَ استُضعِفُوا لِلَّذِينَ استَکْبرُوا بَلْ مَکْرُ الَّيْلِ وَ النَّهَارِ إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَن نَّکْفُرَ بِاللَّهِ وَ نَجْعَلَ لَهُ أَندَاداً وَ أَسرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَاب وَ جَعَلْنَا الاَغْلَالَ فى أَعْنَاقِ الَّذِينَ کَفَرُوا هَلْ يُجْزَوْنَ إِلّا مَا کانُوا يَعْمَلُونَ(۳۳)
وَ مَا أَرْسلْنَا فى قَرْيَةٍ مِّن نَّذِيرٍ إِلّا قَالَ مُترَفُوهَا إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُم بِهِ کَافِرُونَ(۳۴)
وَ قَالُوا نَحْنُ أَکثرُ أَمْوَالاً وَ أَوْلَاداً وَ مَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ(۳۵)
قُلْ إِنَّ رَبّى يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَن يَشاءُ وَ يَقْدِرُ وَ لَکِنَّ أَکْثرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ(۳۶)
وَ مَا أَمْوَالُکُمْ وَ لا أَوْلَادُکُم بِالَّتى تُقَرِّبُکُمْ عِندَنَا زُلْفَى إِلّا مَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صَالِحاً فَأُولَئک لهَُمْ جَزَاءُ الضِّعْفِ بِمَا عَمِلُوا وَ هُمْ فى الْغُرُفَاتِ آمِنُونَ(۳۷)
وَ الَّذِينَ يَسعَوْنَ فى آيَاتِنَا مُعَاجِزِينَ أُولَئک فى الْعَذَابِ مُحْضرُونَ(۳۸)
قُلْ إِنَّ رَبّى يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَن يَشاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَ يَقْدِرُ لَهُ وَ مَا أَنفَقْتُم مِّن شَئٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَ هُوَ خَيرُ الرَّازِقِينَ(۳۹)
وَ يَوْمَ يَحْشرُهُمْ جَمِيعاً ثمَّ يَقُولُ لِلْمَلَائکَةِ أَهَؤُلاءِ إِيَّاکُمْ کانُوا يَعْبُدُونَ(۴۰)
قَالُوا سُبْحَانَک أَنت وَلِيُّنَا مِن دُونِهِم بَلْ کانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَکثرُهُم بهِم مُّؤْمِنُونَ(۴۱)
فَالْيَوْمَ لا يَمْلِک بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ نَّفْعاً وَ لا ضَرًّا وَ نَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذَابَ النَّارِ الَّتى کُنتُم بهَا تُکَذِّبُونَ(۴۲)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۷۳
وَ إِذَا تُتْلى عَلَيهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالُوا مَا هَذَا إِلّا رَجُلٌ يُرِيدُ أَن يَصُدَّکمْ عَمَّا کانَ يَعْبُدُ آبَاؤُکُمْ وَ قَالُوا مَا هَذَا إِلّا إِفْکٌ مُّفْترًى وَ قَالَ الَّذِينَ کَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُمْ إِنْ هَذَا إِلّا سِحْرٌ مُّبِينٌ(۴۳)
وَ مَا آتَيْنَاهُم مِّن کُتُبٍ يَدْرُسُونهَا وَ مَا أَرْسلْنَا إِلَيهِمْ قَبْلَک مِن نَّذِيرٍ(۴۴)
وَ کَذَّب الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ وَ مَا بَلَغُوا مِعْشارَ مَا آتَيْنَاهُمْ فَکَذَّبُوا رُسُلى فَکَيْفَ کَانَ نَکِيرِ(۴۵)
قُلْ إِنَّمَا أَعِظُکُم بِوَاحِدَةٍ أَن تَقُومُوا للَّهِ مَثْنى وَ فُرَادَى ثُمَّ تَتَفَکرُوا مَا بِصَاحِبِکُم مِّن جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلّا نَذِيرٌ لَّکُم بَينَ يَدَى عَذَابٍ شدِيدٍ(۴۶)
قُلْ مَا سأَلْتُکُم مِّنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ إِنْ أَجْرِى إِلّا عَلى اللَّهِ وَ هُوَ عَلى کُلِّ شئٍ شهِيدٌ(۴۷)
قُلْ إِنَّ رَبّى يَقْذِف بِالحَْقِّ عَلَّامُ الْغُيُوبِ(۴۸)
قُلْ جَاءَ الحَْقُّ وَ مَا يُبْدِىُ الْبَاطِلُ وَ مَا يُعِيدُ(۴۹)
قُلْ إِن ضَلَلْت فَإِنَّمَا أَضِلُّ عَلى نَفْسى وَ إِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِمَا يُوحِى إِلىَّ رَبّى إِنَّهُ سمِيعٌ قَرِيبٌ(۵۰)
وَ لَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُوا فَلا فَوْت وَ أُخِذُوا مِن مَّکانٍ قَرِيبٍ(۵۱)
وَ قَالُوا آمَنَّا بِهِ وَ أَنى لهَُمُ التَّنَاوُش مِن مَّکانِ بَعِيدٍ(۵۲)
وَ قَدْ کفَرُوا بِهِ مِن قَبْلُ وَ يَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ مِن مَّکانِ بَعِيدٍ(۵۳)
وَ حِيلَ بَيْنهُمْ وَ بَينَ مَا يَشتهُونَ کَمَا فُعِلَ بِأَشيَاعِهِم مِّن قَبْلُ إِنّهُمْ کانُوا فى شکٍ مُّرِيبِ(۵۴)
«ترجمه آیات»
کسانى که کافر شدند، گفتند: هرگز به اين قرآن، و به کتاب هاى آسمانى که فعلا هست، ايمان نمى آوريم، و اگر ظالمان را در آن هنگام که نزد پروردگارشان ايستاده باشند، ببينى، خواهى ديد که با يکديگر کشمکش نموده، جرم را به گردن يکديگر مى اندازند، کسانى که در دنيا ضعيف شمرده شدند، به کسانى که بزرگ منشى کردند، مى گويند: اگر شما نبوديد، ما از مؤمنان بوديم. (۳۱)
و کسانى که بزرگ منشى کردند، به آنان که ضعيف شمرده شدند، مى گويند: آيا ما شما را از هدايت بعد از آن که در اختيارتان قرار گرفت، جلوگيرى کرديم؟ نه، بلکه خودتان مجرم بوديد. (۳۲)
و آن هايى که ضعيف شمرده شدند، به کسانى که بزرگ منشى کردند، گفتند: بلکه نيرنگ شبانه روزى شما، ما را وادار به کفر نمود. براى اين که شما ما را دستور مى داديد به خدا کفر بورزيم، و برايش شريک بگيريم. (آن روز هم، بر حسب طبيعتى که در دنيا کسب کرده بودند) پشيمانى خود را در وقت ديدن عذاب پنهان مى کنند، و ما کنده و زنجير به گردن کفار مى گذاريم. آيا جز به آنچه که مى کردند، کيفر مى شوند؟ (۳۳)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۷۴
ما به سوى هيچ قريه اى بيم رسان نفرستاديم، مگر آن که عياش هاى آن قريه گفتند: ما به آنچه شما به تبليغش مأمور شده ايد، کافريم. (۳۴)
و نيز گفتند: ما اموال و اولاد بيشترى داريم، و هرگز عذاب نمى شويم. (۳۵)
بگو: اين پروردگار من است، که روزى را براى هر کس بخواهد بسيار، و براى هر کس بخواهد، اندک مى سازد، وليکن بيشتر مردم نمى دانند. (۳۶)
و اموال و اولاد شما چنان نيست که شما را نزد ما مقرب سازد، مگر کسى که ايمان آورد، و عمل صالح کند، که اين گونه افراد، پاداشى دو برابر آنچه مى کردند، دارند، و در غرفه ها ايمن اند. (۳۷)
و کسانى که در جلوگيرى از آيات ما تلاش مى کنند، و مى خواهند ما را عاجز کنند، در عذاب احضار خواهند شد. (۳۸)
(باز هم بگو) که: اين پروردگار من است که رزق را براى هر کس بخواهد، وسعت داده، و براى هر کس بخواهد، تنگ مى گيرد، و آنچه که انفاق کنيد، او جايش را پُر مى کند، و او بهترين روزى دهندگان است. (۳۹)
و روزى که همگى را محشور مى کند، و آنگاه به ملائکه مى گويند: آيا اينان شما را مى پرستيدند؟ (۴۰)
در جواب مى گويند: منزهى تو اى خدا! تويى ولىّ ما، نه اينان، بلکه اينان جن را مى پرستيدند، بيشترشان به جن ايمان داشتند. (۴۱)
پس (به هر حال) امروز هيچ يک از شما براى ديگرى مالک نفع و ضررى نيست، و ما به کسانى که ستم کردند، مى گوييم: عذاب آتش را که آن را تکذيب مى کردند، بچشيد. (۴۲)
و چون آيات ما بر آنان تلاوت مى شود، با اين که آياتى روشن است، در عين حال مى گويند: اين مرد هيچ منظورى ندارد، جز اين که شما را از آنچه پدرانتان مى پرستيدند، جلوگيرى کند، و نيز مى گويند: اين آيات دروغى بيش نيست، که وى به خدا بسته است، و کسانى که کافر شدند، وقتى حق برايشان روشن مى شود، مى گويند: اين، جز سحرى آشکار نيست. (۴۳)
با اين که ما هيچ کتابى به اين کفار قريش نفرستاده ايم تا درس آن را خوانده باشند، و نيروى تشخيص سحر را به دست آورده باشند، و قبل از تو هيچ بيم رسانى به سوى آنان نفرستاديم. (۴۴)
(اين تنها اينان نيستند که آيات ما را تکذيب مى کنند)، کسانى که قبل از ايشان بودند، (و قريش) ده يک آن نيرو را که ما به آنان داديم، ندارند، فرستادگان مرا تکذيب کردند، و من چگونه آنان را به عذاب خود هلاک کردم، آيا از هلاک قريش عاجزم؟ (۴۵)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۷۵
بگو: من شما را به يک اندرز موعظت مى کنم و آن، اين است که: فقط به خاطر خدا (و بدون اين که غير از خدا را دخالت دهيد)، دو به دو و يا تک تک و بدون سر و صدا قيام کنيد، و سپس درباره من بينديشيد، آيا در مدتى طولانى که در بين شما زندگى کرده ام، سوء سابقه اى و يا جنونى سراغ داريد؟ نه، طرف شما جنون ندارد، او جز بيم رسان نيست، که شما را از عذابى شديد که در انتظار شماست، مى ترساند. (۴۶)
بگو: من که از شما اجرتى نخواسته ام، و به فرض هرچه هم خواسته باشم، مال خود شما، چون پاداش من جز بر خدا نتواند بود، و او، بر هر چيز ناظر است. (۴۷)
بگو: پروردگار من حق را نازل مى کند، و او، علّام الغيوب است. (۴۸)
بگو حق آمد، و ديگر باطل نمى تواند از نو چيزى را بياورد، و با آن رونق قبلى خود را اعاده دهد. (۴۹)
بگو: به فرضى هم که من گمراه شده باشم، به ضرر خودم شده ام، و اگر راه يافته باشم، به وحى پروردگارم يافته ام، که او شنوايى نزديک است. (۵۰)
و اگر ببينى هنگامى که کفار به فزع در مى آيند، پس در پيشگاه خدا فرارى نيست، و چيزى از او فوت نمى شود، بلکه از جايى نزديک دستگير مى شوند. (۵۱)
و نيز گفتند: ايمان آورديم به آن قرآن، ولى چگونه از مکانى دور، يعنى از قيامت به ايمان توانند رسيد. (۵۲)
با اين که قبلا به آن کفر ورزيدند، و از مکانى دور، سخن به ناديده رها مى کردند. (۵۳)
ميان ايشان و آن آرزو که دارند، حايل افکند، چنان که با نظاير ايشان از پيش همين رفتار را کرد، که آنان در شکى سخت بودند. (۵۴)
«بیان آیات»
اين آيات، فصل ديگرى است از سوره، که درباره مسأله نبوت و فروعات آن سخن مى گويد، و سخنانى را که مشرکان درباره اين مسأله گفته اند، نقل مى کند، و در خلال آن، آنچه در روز مرگ و يا روز قيامت، بر سرِ آنان مى آيد، خاطرنشان مى سازد.
و اين آيات، به وسيله آيه «وَ مَا أرسَلنَاکَ إلّا کَافَّةً لِلنَّاس»، به آيات قبل متصل مى شود. و در حقيقت آيه مزبور، برزخى است بين دو دسته آيات، چون در آن مسأله رسالت به عنوان دليل بر مسأله «توحيد» ذکر شد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۷۶
«وَ قَالَ الَّذِينَ کَفَرُوا لَن نُّؤْمِنَ بِهَذَا الْقُرْآنِ وَ لا بِالَّذِى بَينَ يَدَيْهِ»:
مراد از «الَّذِينَ کَفَرُوا» مشرکان، و مراد از «الَّذِى بَينَ يَدَيه»، کتاب آسمانى قبل از قرآن، يعنى تورات و انجيل است. مشرکان گفته بودند که: نه به اين قرآن ايمان داريم، و نه به کتب آسمانى قبل از آن، و اين بدان جهت است که اصولا مسلک وثنيت و شرک، به نبوت و توابع آن، يعنى کتب آسمانى معتقد نيست.
و اين که بعضى از مفسران گفته اند: مراد از «الَّذِى بَينَ يَدَيه»، مسأله آخرت و معاد است، سخنى است بدون دليل، به خلاف معنايى که ما کرديم، که در قرآن کريم شواهد بسيار دارد. چون قرآن در بسيارى موارد از تورات و انجيل، به «الَّذِى بَينَ يَدَيه» تعبیر کرده، و خطايى ديگر که بعضى از مفسران مرتکب شده اند، اين است که گفته اند: مراد از «الَّذِينَ کَفَرُوا»، يهوديان اند.
بیزاری پیروان کافر از پیشوایان گمراه خود، در قیامت و پاسخ آنان
«وَ لَوْ تَرَى إِذِ الظالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِندَ رَبِّهِمْ...»:
ظاهرا حرف «لام» در کلمۀ «الظَّالِمُون»، لام عهد است. اين آيه و دو آيه بعد از آن، اين معنا را خاطرنشان مى سازد که وبال اين کفر - که اساس آن، گمراهى پيشوايان کفر، و گمراه گرى آنان نسبت به پيروان خويش است - به زودى به آنان مى رسد، و چيزى نمى گذرد که پشيمان مى شوند، در حالى که پشيمانى سودى نداشته باشد.
پس جملۀ «وَ لَو تَرَى»، خطاب به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» است. چون خود کفار کمتر از آنند که خطاب الهى را بفهمند. «إذ الظَّالِمُون»، يعنى آن هايى که به کتب خدا و فرستادگان او کفر ورزيدند و با اين عمل خود، به خود ظلم کردند. «مَوقُوفُونَ عِندَ رَبِّهِم»، در روز قيامت، براى حساب و جزاء در پيشگاه پروردگارشان مى ايستند.
«يَرجِعُ بَعضُهُم إلَى بَعضٍ القَولَ» - يعنى: با يکديگر گفتگو و با يکديگر مراجعه و مخاصمه مى کنند.
«يَقُولُ الَّذِينَ استُضعِفُوا» - بيان همان مراجعه است. مى فرمايد: آن ها که در دنيا ضعيف شدند، و تبعه ستمگران بودند «لِلَّذِينَ استَکبَرُوا» به ستمگران و پيشوايان ضلالت مى گويند: «لَولَا أنتُم لَکُنَّا مُؤمِنِين». اگر شما نبوديد، ما مؤمن بوديم. منظورشان اين است که شما، ما را مجبور و وادار به کفر کرديد، و بين ما و ايمان حائل گشتيد.
«قَالَ الَّذِينَ استَکبَرُوا لِلَّذِينَ استُضعِفُوا» - مستکبران جواب دادند، و از تهمتى که ضعفاء به ايشان زدند - که شما ما را مجبور کرديد - به اين که «أنَحنُ صَدَدنَاکُم»: آيا ما شما را از ايمان باز داشتيم؟ مانع شديم «عَنِ الهُدَى بَعدَ إذ جَاءَکُم»: از اين که هدايت را بعد از آن که به وسيله دعوت نبوى در اختيارتان قرار گرفت، بپذيريد؟
حاشا، زيرا بهترين دليل بر اين که ما شما را مجبور نکرديم و بين شما و ايمان حائل نشديم، اين است که شما در ايمان و کفر مختار بوديد. «بَل کُنتُم مُجرِمِين»، بلکه خودتان مجرم بوديد، و مى خواستيد بر جرم خود ادامه دهيد. و به همين جهت، جرم خود را تا مرز کفر کشانديد، و با اين که هدايت الهى در اختيارتان قرار گرفت، زير بار نرفتيد، بدون اين که از ناحيه ما مجبور شده باشيد. پس کفر شما مستند به خود شماست، و ما برى از آنيم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۷۷
«وَ قَالَ الَّذِينَ استُضعِفُوا لِلَّذِينَ استَکبَرُوا» - اين جمله حکايت کلام ضعفاست که در رد دفاعيه مستکبران گفتند: «بَل مَکرُ اللَّيلِ وَ النَّهار». نه، شما بى تقصير نيستيد، چون نقشه هاى پیگير، و مکر شبانه روزى شما، ما را به کفر واداشت.
«إذ تَأمُرُونَنَا أن نَکفُرَ بِاللهِ وَ نَجعَلَ لَهُ أندَاداً»: چون شما همواره به ما دستور مى داديد به خدا کفر بورزيم، و براى او «انداد» و «امثالى» از آلهه دروغى قائل شويم.
يعنى: شما در دنيا به طور دائم و شبانه روزى نقشه مى ريختيد، براى اين که ما را ضعيف کنيد و بر ما فرمانروا باشيد و ما را واداريد که خواسته هاى شما را اطاعت کنيم و ايمان آوريم. لذا ناچار بوديم بر اين که سر در اطاعت نهيم و کافر و مشرک شويم. چون شما کفر و شرک را از ما مى خواستيد، و مگر اجبار غير از اين است؟
قيامت، روز کشف اسرار و ظهور ملکات رذيله و عادات بد نفسانى
«وَ أسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأوُا العَذَابَ» - و پنهان داشتند ندامت خود را چون عذاب را ديدند، و فهميدند که ديگر راه فرارى ندارند.
و اين پنهان کارى در آن روز، با اين که روز قيامت، روزى است که همه پنهانی ها و اسرار بيرون مى افتد، و روزى است که «يَومَ هُم بَارِزُونَ لَا يَخفَى عَلَى اللهِ مِنهُم شَئٌ: چيزى از اسرار مردم بر خدا پوشيده نمى ماند»، نظير دروغگويی شان و انکار شرکشان است. و نيز نظير قسم دروغ خوردنشان است، که در قيامت، همۀ اين ها از آنان سر مى زند.
و اين، از باب ظهور ملکات رذيله است، که در نفوس آن ها ريشه دوانده. از آن جايى که در دنيا همواره ندامت خود را از ترس شماتت دشمنان پنهان مى داشتند، اين پنهان کارى براى آنان عادت شده. لذا در قيامت هم، با اين که روز بروز و ظهور نهانى ها است، و روز «تُبلَى السَّرَائِر» برون افتادن اسرار از پرده ها است، مع ذلک، از عادت دنيايى خود دست بر نمى دارند، و به مقتضاى ملکۀ دروغگويى، باز دروغ مى گويند، با اين که مى دانند که دروغشان هويدا است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۷۸
خداى سبحان، سپس کيفيت گرفتاری شان به عذاب را ذکر نموده، مى فرمايد: «وَ جَعَلنَا الأغلَالَ فِى أعنَاقِ الَّذِينَ کَفَرُوا»: غل و زنجيرها به گردن هايشان مى افکنيم، تا نتوانند از عذاب بيرون آيند. «هَل يُجزَونَ إلّا مَا کَانُوا يَعمَلُون: مگر به جز آنچه مى کردند، جزاء داده مى شوند»؟
«وَ مَا أَرْسلْنَا فى قَرْيَةٍ مِّن نَّذِيرٍ إِلّا قَالَ مُترَفُوهَا إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُم بِهِ کَافِرُونَ»:
کلمۀ «مُترَف»، اسم مفعول از مادۀ «إتراف» است، که به معناى زياده روى در تلذّذ از نعمت ها است، و در اين تفسير، اشاره است به اين که زياده روى در لذايذ، کار آدمى را به جايى مى کشاند که از پذيرفتن حق استکبار ورزد، همچنان که آيه بعدى هم، آن را افاده مى کند.
پاسخ به ثروتمندان مرفّه، که گفتند: «ما در آخرت، عذاب نمى شويم»
«وَ قَالُوا نَحْنُ أَکثرُ أَمْوَالاً وَ أَوْلَاداً وَ مَا نحْنُ بِمُعَذَّبِينَ»:
ضمير جمع، به کلمۀ «المُترَفِين» بر مى گردد. و خاصيت «إتراف»، و «ترفّه»، و غوطه ور شدن در نعمت هاى مادى، همين است، که قلب آدمى بدان ها متعلق شود و آن ها را عظيم بشمارد، و سعادت خود را در داشتن آن ها بداند. حالا چه اين که موافق حق باشد، يا مخالف آن. در نتيجه، همواره به ياد حيات ظاهرى دنيا بوده، ماوراى آن را فراموش مى کند.
و لذا خداى سبحان، از چنين افرادى حکايت مى کند که گفتند: «نَحنُ أکثَرُ أموَالاً وَ أولَاداً: ما اموال و اولاد بيشترى داريم». يعنى سعادتى نيست جز در همين، همچنان که شقاوتى هم نيست، جز در نداشتن آن.
«وَ مَا نَحنُ بِمُعَذَّبِينَ» - و ما در آخرت معذّب نيستيم.، و اين نفى عذابشان نيست، مگر از غفلت و بى خبرى از ماوراى بسيارى اموال و اولاد. وقتى سعادت و فلاح تنها در داشتن مال و اولاد بيشترى بود، و بس، معلوم است که عذابى هم نيست، مگر در نداشتن آن، و با داشتن آن، عذابى نخواهد بود.
در اين جا، وجه ديگرى نيز هست و آن، اين است که: مشرکان از آن جا که از مال و اولاد برخوردار بودند، مغرور شدند، و پنداشتند که در درگاه خدا احترامى دارند، و اين کرامت و حرمت را هميشه خواهند داشت.
و معناى کلامشان اين است که: ما، در درگاه خدا داراى کرامتيم. شاهدش هم اين است که اين همه مال و اولادمان داده، و ما هميشه اين کرامت را خواهيم داشت. پس اگر هم عذابى باشد، ما معذب نخواهيم بود.
بنابر اين وجه، آيه شريفه در معناى آيه شريفه: «وَ لَئِن أذَقنَاهُ رَحمَةً مِنَّا مِن بَعدِ ضَرَّاءَ مَسَّتهُ لَيَقُولَنَّ هَذَا لِى وَ مَا أظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً وَ لَئِن رُجِعتُ إلَى رَبِّى إنَّ لِى عِندَهُ لَلحُسنَى» خواهد بود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۷۹
«قُلْ إِنَّ رَبّى يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَن يَشاءُ وَ يَقْدِرُ وَلَکِنَّ أَکْثرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ»:
اين آيه و سه آيه بعدش، جواب از اين گفتار مشرکان است، که گفتند: «نَحنُ أکثَرُ أموَالاً». و اين جواب از دو طريق و به دو صورت آمده.
اول اين که مسأله «رزق»، يعنى اموال و اولاد و کمى و زيادى آن، به دست خدا است، که هر کسى را به مقتضاى حکمت و مصلحت، از آن روزى مى کند، و اسباب به دست آوردنش را هم فراهم مى کند، و خواست انسان و کرامت و حرمتى که نزد خدا دارد، هيچ اثرى در کمى و زيادى رزقش ندارد.
براى اين که چه بسا رزق يک مؤمن و يک کافر، و يک عاقل دورانديش، زياد مى شود، همچنان که رزق يک احمق و بى عقل زياد مى شود. و چه بسا همين نامبردگان، رزقشان کم مى شود، و يا در اول زياد، و در آخر کم مى شود. پس زيادى مال، هيچ دلالتى بر سعادت و کرامت نزد خدا ندارد.
و همين است معناى جملۀ «قُل إنَّ رَبِّى» که در آن «ربّ» را به خود نسبت داده، چون طرف خطابش، يعنى مشرکان، خدا را ربّ خود نمى دانستند، و رزق دادن، خود از شؤون ربوبيت است. «يَبسُطُ»، که توسعه مى دهد، «الرِّزقَ لِمَن يَشَاءُ» رزق را براى هر که بخواهد و مصلحت و حکمتش اقتضاء کند «وَ يَقدِرُ» و تنگ مى گيرد آن را براى هر که بخواهد.
«وَلَکِنَّ أکثَرَ النَّاسِ لَا يَعلَمُون»: وليکن بيشتر مردم نمى دانند اگر از رزق چيزى نصيبشان نشده باشد، محروميت خود را به اسباب ظاهرى و اتفاقى نسبت مى دهند، و اگر نصيبشان بشود، آن را به زرنگى و حُسن تدبير خود نسبت مى دهند، و همين کافى است در حماقت آنان.
«وَ مَا أَمْوَالُکُمْ وَ لا أَوْلَادُکُم بِالَّتى تُقَرِّبُکُمْ عِندَنَا زُلْفَى... مُحْضرُونَ»:
اين آيه، صورت دوم جواب است، از گفته آنان که گفتند: «نَحنُ أکثَرُ أموَالاً وَ أولَاداً وَ مَا نَحنُ بِمُعَذَّبِين» و حاصل آن اين است که: نبودن عذاب، نتيجۀ تقرّب به خدا است. نه اين که نتيجه داشتن اموال و اولاد بيشتر باشد. چون اموال و اولاد باعث تقرب به خدا نمى شود، تا با بودن آن عذابى نباشد.
بنابراين، در آيه شريفه مقرب بودن مال، در جاى نبودن عذاب به کار رفته، و اين از قبيل به کار بردن سبب، در جاى مسبّب است.
و همين معنا، معناى جملۀ «وَ مَا أموَالُکُم وَ لَا أولَادُکُم» نيز هست. چون مى فرمايد: «وَ مَا أموَالُکُم وَ لَا أولَادُکُم» اموال و اولاد شما که بدان در سعادت خود اعتماد مى کنيد و آن را دليل بر نداشتن عذاب خدا مى دانيد «بِالَّتِى تُقَرِّبُکُم عِندَنَا زُلفَى» چيزى نيست که شما را نزد ما نزديک سازد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۸۰
«إلّا مَن آمَنَ وَ عَمِلَ صَالِحاً» - مگر آن کس که ايمان آورد، و با مال و فرزندان خود، عمل صالح کند. مال خود را در راه خدا انفاق نموده، و با آن، ايمان و عمل صالح را ترويج و تبليغ کرده، در سايرين نيز منتشر سازد، و اولاد خود را با تربيت دينى بار آورد. چنين افرادى پاداش دوچندان خواهند داشت.
«فَأُولَئِکَ لَهُم جَزَاءُ الضِّعف» - در اين جمله، به احتمال قوى موصوف «جزاء»، بر صفت «ضِعف» اضافه شده، و معناى آن پاداش دو چندان است. و دو چندان بودنش، براى اين است که هم خود هدايت يافتند، و هم ديگران را هدايت کردند. علاوه بر اين که خداوند حسنات آنان را به ده برابر و بيشتر مزد مى دهد.
«وَ هُم فِى الغُرُفَاتِ آمِنُون» - يعنى: آنان در قبه هاى بلند، از عذاب ايمن اند. پس چنين افرادى عذاب نمى شوند.
«وَ الَّذِينَ يَسعَونَ فِى آيَاتِنَا مُعَاجِزِين» - يعنى: کسانی که در آيات ما جدّيت مى کنند که آن را از اثر بيندازند - و يا از ما پيشى بگيرند -
«أُولَئِکَ فِى العَذَابِ مُحضَرُون» - اينان، هرچند که مال و اولادشان بسيار باشد، سرانجام در آتش احضار مى شوند.
و در جملۀ «وَ مَا أموَالُکُم وَ لَا أولَادُکُم»، از خطاب مخصوص به مؤمنان، به خطاب عموم مردم از کافر و غير از کافر عدول شده. و وجهش اين است که:
حکمى که براى اموال و اولاد بيان کرد، به يک طايفه معينى اختصاص ندارد. اگر اين مال و اولاد در کار خير به کار رود، اثر جميلش به شرطى هويدا مى گردد، که توأم با ايمان و عمل صالح باشد، و گرنه بيش از پيش، وبال مى آورد.
«قُلْ إِنَّ رَبّى يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَن يَشاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَ يَقْدِرُ لَهُ وَ مَا أَنفَقْتُم مِّن شَئٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَ هُوَ خَيرُ الرَّازِقِينَ»:
در مجمع البيان گفته وقتى مى گويند: «أخلَفَ اللهُ لَهُ وَ عَلَيه»، معنايش اين است که خداوند به جاى آنچه از دست فلانى برفت، عوضى بداد.
سياق آيه دلالت دارد بر اين که مراد از «انفاق» در وجوه احسان است، و مراد بيان اين نکته است که چنين انفاقى، نزد خدا ضايع و گم نمى شود، بلکه خداوند آن را عوض مى دهد.
بنابراين، جملۀ «قُل إنَّ رَبِّى يَبسُطُ الرِّزقَ لِمَن يَشَاءُ وَ يَقدِرُ» در صدر آيه، براى اشاره به اين نکته است که مسأله «رزق»، در سعه و ضيقش، به دست خدا است. خدايى که اگر کم روزى دهد، خزينه اش زياد نمى شود، و اگر زياد بدهد، خزينه اش کم نمى گردد.
آنگاه فرموده: «وَ مَا أنفَقتُم مِن شَئٍ»، هرچه انفاق کنيد، چه کم و چه زياد و آن مال هرچه باشد، «فَهُوَ يُخلِفُهُ» خدا جانشين کننده و جا پرکن آن است، و عوض آن را به شما مى دهد. يا در دنيا، و يا در آخرت. «وَ هُوَ خَيرُ الرَّازِقِين». و او بهترين روزى رسان است. براى اين که او اگر روزى مى دهد، بلاعوض و صرفا از درِ جود و سخا مى دهد، ولى ديگران اگر روزى مى دهند، به عنوان قرض و معامله مى دهند.
آرى، مى دهند تا روزى پس بگيرند. علاوه بر اين که او، «رازق حقيقى» است، و ديگران واسطۀ وصول رزق اويند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۸۱
سؤال خداوند از ملائکه و بيزارى جستن ملائکه از عبادت مشرکان
«وَ يَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثمَّ يَقُولُ لِلْمَلَائکَةِ أَهَؤُلاءِ إِيَّاکُمْ کانُوا يَعْبُدُونَ»:
مراد از «هُم جَمِيعاً» - به شهادت سياق - عابدها و معبودهايند. و يا به عبارت ديگر، بت ها و بت پرستان اند.
و در جمله «ثُمَّ يَقُولُ لِلمَلَائِکَةٍ أهَؤُلَاءِ إيَّاکُم کَانُوا يَعبُدُون» که خداى تعالى سؤال مى کند، منظور سؤال از اصل فرشته پرستى نيست، و از ملائکه نمى پرسد که آيا بت پرستان، شما را پرستش مى کردند يا نه. چون اگر سؤال اين بود، ديگر معنا نداشت ملائکه آن را انکار کنند، بگويند: «سُبحَانَکَ أنتَ وَلِيُّنَا...». چون در اين که مشرکان، ملائکه را مى پرستند، هيچ حرفى نيست، بلکه مراد، سؤال از رضايت ملائکه است، که آيا شما به پرستش مشرکان و خضوع عبادتى ايشان در برابر شما راضى بوديد، يا خير؟
همان طور که در آيه: «ءأنتَ قُلتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِى وَ أُمِّى إلَهَين مِن دُونِ الله»، از حضرت مسيح «عليه السلام» نمى پرسد که آيا تو چنين دستورى داده اى؟ چون هرچند ظاهر عبارت همين معنا را مى رساند، اما مى دانيم که منظور اين نيست.
چون خداى تعالى مى داند که مسيح «عليه السلام» چنين دستورى نمى دهد، بلکه مراد اين است که آيا تو راضى بودى که امتت، تو را به عنوان خداى دوم بپرستند؟
خواهى گفت: اين را هم خدا مى دانست که نه ملائکه، به شرک مشرکان راضى بودند، و نه مسيح «عليه السلام» به شرک نصارا؟
در جواب مى گوييم: بله، درست است، که خدا اين را هم مى دانست، اما منظور از اين عبارت، اين است که به هر دو طايفه بفهماند که اميدى که به شفاعت ملائکه و شفاعت حضرت مسيح «عليه السلام» داشتند، بى جا بوده، و براى هميشه از اين شفاعت نااميد باشند، و هرچه در دنيا به اين منظور عبادت کردند، همه هدر رفته، و بى فايده است.
«قَالُوا سُبْحَانَک أَنت وَلِيُّنَا مِن دُونِهِم بَلْ کانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَکثرُهُم بهِم مُّؤْمِنُونَ»:
ملائکه در پاسخى که به سؤال خداى تعالى داده اند، تمامى مراسم ادب را رعايت کرده اند.
نخست، او را به طور مطلق و بدون قيد و شرط، منزّه از اين دانسته اند که کسى غير از او سزاوار پرستش باشد.
دوم اين که: رضايت خود را از اين که معبود مشرکان واقع شوند، نفى نموده و عرضه داشته اند که: ما به چنين خطايى راضى نبوده ايم.
سوم اين که: همين معنا را صريح نگفته اند، و نخواسته اند که حتى چنين خطايى را به زبان بياورند. نگفتند: ما به عبادت آنان راضى نبوديم، و اصلا نامى از عبادت آن ها نبردند، تا مقام تخاطب و گفتگوى با خداى را به مطلبى که گوش خراش باشد، آلوده نکرده باشند. نه با تصور آن، و نه با تصديقش.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۸۲
بلکه در پاسخ گفتند که: ما به غير از تو، وليّى براى خود نمى شناسيم، و ولىّ ما، تنها تويى. و با نفى ولايت غير از خدا، عدم رضايت خود را به طور کنايه رساندند.
چون اگر به پرستش مشرکان راضى مى شدند، قهرا بين آنان و مشرکان موالاتى مى بود، و اين موالات با انحصار ولايت در خدا منافات دارد. بعد از آن که ولايت را منحصر در خداى تعالى کردند، ديگر معنا ندارد بين آنان و پرستندگانشان موالاتى باشد، و وقتى موالاتى نبود، رضايت به پرستش آنان نيز نخواهد بود.
رده:تفسیر المیزان
آیات این صفحه
آیه ۳۱ سوره سبأآیه ۳۲ سوره سبأآیه ۳۳ سوره سبأآیه ۳۴ سوره سبأآیه ۳۵ سوره سبأآیه ۳۶ سوره سبأآیه ۳۷ سوره سبأآیه ۳۸ سوره سبأآیه ۳۹ سوره سبأآیه ۴۰ سوره سبأآیه ۴۱ سوره سبأآیه ۴۲ سوره سبأآیه ۴۳ سوره سبأآیه ۴۴ سوره سبأآیه ۴۵ سوره سبأآیه ۴۶ سوره سبأآیه ۴۷ سوره سبأآیه ۴۸ سوره سبأآیه ۴۹ سوره سبأآیه ۵۰ سوره سبأآیه ۵۱ سوره سبأآیه ۵۲ سوره سبأآیه ۵۳ سوره سبأآیه ۵۴ سوره سبأ