تفسیر المیزان

مقصود از اين که مشرکان به «جنّ» ايمان داشته، آن ها را عبادت مى کردند سپس بنا به حکايت قرآن کريم گفتند: «بَل کَانُوا يَعبُدُونَ الجِنَّ أکثَرُهُم بِهِم مُؤمِنُون». و جنّ، دومين طايفه از طوايف سه گانه اى هستند که مورد پرستش مشرکان واقع شده اند. چون گفتيم: مشرکان سه طايفه از موجودات را مى پرستند: «ملائکه» و «جن» و «قدّيسان» از بشر را. از اين سه طايفه، دو طايفه اول در استحقاق پرستش، مقدّم بر طايفه سوم مى باشند، و طايفه سوم، هرچند که اگر به حد کمال رسيده باشند، از دو طايفه اول افضل اند، وليکن هرچه باشند، ملحق به آن دو طايفه اند. و اين که ملائکه در کلام خود، کلمۀ «إضراب» و «إعراض»، يعنى کلمۀ «بَل» را به کار بردند، دليل بر اين است که جنّ، به پرستش بت پرستان راضى بوده اند. و «جنّ»، همان کسانى هستند که وثنى ها، آن ها را مبادى شرور، و پيدايش فساد در عالَم مى دانستند، و آن ها را مى پرستيدند. براى اين که از شرّشان محفوظ بمانند. همچنان که ملائکه را مبدء تاريخ پنداشته، آن ها را مى پرستيدند، تا خيرات آنان را به سوى خود سرازير کنند. مراد از جنّ، اين هايند، نه آن که - چنانچه بعضى گفته اند - ابليس و فرزندان و ياوران وى باشند، و معناى عبادت ابليس اين باشد که دعوت وى را اطاعت نموده، و به دعوت وى، ملائکه را مى پرستيدند. و يا به دعوت وى، هر گناه ديگرى را مرتکب مى شدند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۸۳ دليل بر بطلان اين تفسير، تعبيرى است که در آيه شريفه، به لفظ «ايمان» آمده ، نه به لفظ «اطاعت». و نيز آن تفسير ديگر که گفته: «جنّ در برابر مشرکان مجسم مى شدند، و مشرکان، آن ها را ملائکه مى پنداشتند، و مى پرستيدند». و همچنين آن تفسير ديگر که گفته: «جنّيا،ن به درون بت ها مى رفتند، تا در هنگام پرستش بت پرستان، ايشان پرستش شوند»، صحيح نيست. و اى بسا وجه اين که ايمان به جنّ را به بيشتر مشرکان نسبت دادند، نه به همه آنان، اين باشد که بيشتر مشرکان، منظورشان از بت پرستى، مصونيت از شرور آلهه بوده، و از سوى ديگر، در مذهب ايشان، مبدء تمام شرور جنّ بوده است. پس در نتيجه، پرستش بيشتر آنان، به طور ناخودآگاه، پرستش جنّ بوده است. و اين که بعضى از مفسران گفته اند: منظور از «اکثر»، همگى مشرکين است، صحيح نيست. چون اين توجيه و تفسير وقتى صحيح است که کلمه «عبادت» به «اطاعت» تفسير شود، و حال آن که توجه فرموديد که: آيه شريفه، از «اطاعت»، سخنی به ميان نياورده، بلکه از «ايمان» سخن گفته است. «فَالْيَوْمَ لا يَمْلِکُ بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ نَّفْعاً وَ لا ضرًّا وَ نَقُولُ لِلَّذِينَ ظلَمُوا ذُوقُوا عَذَاب النَّارِ الَّتى کُنتُم بهَا تُکَذِّبُونَ»: اين آيه، نوعى تفريع و نتيجه گيرى است، از بيزارى جستن ملائکه از مشرکان، و در اين تفريع و در چند جاى ديگر از کلام خداى تعالى بيان داشته که: به طور کلى، هر تابعى از متبوع خود، و هر متبوعى از تابع خود بيزارى می جويد. از آن جمله فرموده: «وَ يَومَ القِيَامَةِ يَکفُرُونَ بِشِرکِکُم». و نيز فرموده: «ثُمَّ يَومَ القِيَامَةِ يَکفُرُ بَعضُکُم بِبَعضٍ وَ يَلعَنُ بَعضُکُم بَعضاً». و معناى آيه روشن است. پافشارى مشرکان در پيروى هواى نفس و مقاومت بی دليل، در برابر موعظۀ پيامبر«ص» «وَ إِذَا تُتْلى عَلَيهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالُوا مَا هَذَا إِلّا رَجُلٌ يُرِيدُ أَن يَصُدَّکمْ عَمَّا کانَ يَعْبُدُ آبَاؤُکُمْ... مِن نَّذِيرٍ»: خطابى است از مشرکان، به عموم مشرکان، که بعد از شنيدن آيات قرآنى، به يکديگر هشدار مى دهند که: در تمسک به دين آباى خود کوشا باشند. و نيز يکديگر را تحريک مى کنند که: عليه رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» به پا خيزند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۸۴ و اگر در اين کلام، خداى تعالى، آيات خود را به وصف «بيّنات» توصيف فرموده، خواسته است به نوعى ايشان را مورد عتاب قرار دهد، و گويا فرموده: وقتى اين آيات بر آنان خوانده مى شود، با اين که آياتى بينات و روشن اند، و هيچ ترديدى و شکى در آن ها نيست، مع ذلک، به جاى اين که عموم هم مسلکان خود را دعوت کنند که «بياييد و اين آيات را بپذيريد»، بر عکس عموم آن ها را مى خوانند تا در تقليد کورکورانه از پدران خود پافشارى کنند، و ايشان را تحريک مى کنند که: عليه رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» به پا خيزند. و در اين که کلمۀ «آباء» را به ضمير «کُم» اضافه کرده، مبالغه در شوراندن مردم را افاده مى کند. «وَ قَالُوا مَا هَذَا إلّا إفکٌ مُفتَرَى» - «واو»، در ابتداى جمله، جمله را عطف مى کند به کلمۀ «قَالُوا» که قبلا ذکر شده و معنايش اين است که مشرکان قبلا گفتند: اين مرد، جز اين مقصودى ندارد که شما را از مقصود پدرانتان باز بدارد. و نيز گفتند که: سخنان اين مرد، جز افتراى به خدا چيزى ديگر نيست. و کلمۀ «هذَا» در جمله مورد بحث، اشاره تحقير است، و معنايش اين است که با اشاره تحقيرآميز به آيات خدا اشاره نموده، گفتند: اين کلامى است که از وجهۀ اصلى اش برگشته، و دروغى است بر خدا. با اين که جا داشت بگويند: اين ها، آيات بيّنات خدا هستند، که از ناحيه خدا نازل شده. و اين که با کلمۀ «هَذَا» به آيات بينات اشاره کردند، خود دليل بر اين است که از آيات چيزى جز اين نفهميده اند، که اين هم چيزى از چيزها است. خداى سبحان، از اين جا سياق کلام را تغيير داده، مى فرمايد: «وَ قَالَ الَّذِينَ کَفَرُوا لِلحَقِّ لَمَّا جَاءَهُم هَذَا سِحرٌ مُبِينٌ»، آمدن حق براى آن ها به اين است که حق به آن ها برسد و براى آن ها ظاهر شود. در اين جمله مى توانست بفرمايد: «وَ قَالُوا لِلحَقِّ لَمَّا جَاءَهُم هَذَا سِحرٌ مُبِينٌ»، ولى اين طور نفرمود، بلکه وصف «کفر» را ذکر کرد، تا به علت حکم اشاره کرده باشد، و چنين معنا دهد که: کسانى که کافر شدند، کفرشان علت شد، تا حق صريح و روشنى را که به ايشان رسيد، سحر و باطل بخوانند. بعد از اين جمله، براى اين که اصرارشان در پيروى هوا، و مقاومت بدون دليل آنان را در برابر حق تأکيد کند، فرمود: «وَ مَا آتَينَاهُم مِن کُتُبٍ يَدرُسُونَهَا وَ مَا أرسَلنَا إلَيهِم قَبلَکَ مِن نَذِيرٍ». و اين جمله، جمله اى است حاليه، که با جمله قبلى چنين معنا مى دهد: «کسانى که کافر شدند - کفار قريش - حق صريح و روشن را سحر روشن خواندند، در حالى که ما هيچ کتابى به ايشان نداديم، که بخوانند، و به استناد آن، اين قرآن را باطل بدانند، و رسولى هم قبل از تو به سوى ايشان نفرستاده بوديم، تا انذارشان کرده باشد»، و حق و باطل را بر ايشان بيان نموده باشد، و به استناد گفته هاى آن رسول، اين کتاب را باطل تشخيص دهند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۸۵ «وَ کَذَّب الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ وَ مَا بَلَغُوا مِعْشارَ مَا آتَيْنَاهُمْ فَکَذَّبُوا رُسُلى فَکَيْف کانَ نَکِيرِ»: دو ضمير جمع اولى «قَبلِهُم» و دومى «بَلَغُوا» به کفار قريش و پيروانشان بر مى گردد، و ضمير جمع سومى و چهارمى به کسانى که قبل از ايشان بودند. و کلمۀ «مِعشَار»، به معناى يک دهم است، و کلمۀ «نَکِير» به معناى انکار است، که مراد از آن در آيه شريفه، لازمۀ انکار است، نه خود آن. و لازمۀ انکار، همان عذاب مى باشد. و معناى آيه، اين است که: کسانى که قبل از کفار قريش از امت هاى سابق بودند، و کفار قريش ده يک آن ها نيرو و شوکت ندارند، وقتى فرستادگان مرا تکذيب کردند، ديديد که چگونه به عذاب خود گرفتارشان نمودم، ديگر گرفتارى قريش براى ما کارى ندارد. و اگر در آيه شريفه، از تکلم با غير «آتَينَاهُم» به تکلم مفرد «عَذَابِى» التفات شده، براى بزرگ شمردن جرم آنان، و افاده سختى و هول انگيزى عذاب است. «قُلْ إِنَّمَا أَعِظُکُم بِوَاحِدَةٍ أَن تَقُومُوا للَّهِ مَثْنى وَ فُرَدَى ثُمَّ تَتَفَکرُوا مَا بِصاحِبِکُم مِّن جِنَّةٍ»: مراد از «موعظه»، وصيت و سفارش است. حال يا کنايه از آن است، و يا آن که معناى تضمينى آن سفارش است: «أن تَقُومُوا لِلهِ». يعنى براى خدا قيام کنيد، و منظورتان جز حفظ حرمت خدا نباشد، «مَثنَى وَ فُرَادَى». يعنى دو به دو، و يکى يکى. و اين تعبير، کنايه از تفرق، و دورى از اجتماع، و بر پا کردن غوغا است. چون غوغا فکر و شعورى ندارد. وقتى به پا شد، غالبا حق را مى ميراند، و باطل را زنده مى کند. «مَا بِصَاحِبِکُم مِن جِنَّةٍ» - اين جمله استينافى، و ابتداى کلام است، و حرف «ما»، در ابتداى آن نافيه است، به شهادت اين که بعد از آن فرموده: «إن هُوَ إلّا نَذِيرٌ لَکُم بَينَ يَدَى عَذَابٍ شَدِيد». و ممکن هم هست آن را استفهامى و يا موصوله گرفت، و جملۀ «مِن جِنَّة»، آن موصول را بيان کند. و مراد از «صاحب شما»، خود رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» است. و اگر آن جناب را به اين تعبير نام برد، براى اين است که به ياد ايشان بياورد که اين مرد، همان کسى است که چهل سال با او همنشين بودند. در اين مدت که فاصله بين ولادت و بعثت اوست، هيچ گونه اختلالى در فکر او، و حتى هيچ سابقه اى از خفت رأى، و يا هر چيزى که توهم جنون بياورد، از او نديديد. پس چگونه او را ديوانه مى خوانيد؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۸۶ و معناى آيه، اين است که: به ايشان بگو: من شما را به موعظتى وصيت مى کنم و آن، اين است که بى سر و صدا، و جدا جدا، براى خاطر خدا، قيام کنيد، و در گوشه اى به فکر فرو رويد. چون در تنهايى، فکر، بهتر کار مى کند. در چنين حالى، درباره امر من که در طول عمرم در بين شما زندگى کردم، نيک بينديشيد، و به ياد آوريد که: جز رأى محکم و سديد، فکر صائب و بلند، صداقت و امانت از من نديديد. آن وقت خواهيد فهميد که: من مبتلا به جنون نيستم، و من جز بيم رسانى که قوم خود را از عذاب شديدى که در پيش رو دارند، هشدار مى دهد، چيز ديگرى نيستم، و غرض ديگرى ندارم، و خواهيد فهميد که من خيرخواه شمايم. نه خائن به شما. «قُلْ مَا سأَلْتُکُم مِّنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ ...»: اين کنايه است از اين که من از شما مزدى در برابر دعوتم نمى خواهم. چون وقتى به حکم اين جمله، مزدهايى که فرضا تاکنون از ايشان خواسته، به ايشان ببخشد، پس ديگر مزدى به وى بدهکار نيستند. و لازمۀ آن، اين است که از اين به بعد هم، از ايشان مزدى نخواهد، و منظور از اين تعبير، دلخوش ساختن ايشان است، تا ديگر او را متهم به اين نکنند، که دعوت خود را بهانه کرده براى رسيدن به مال و يا رياست. سپس کلام را با جملۀ «إن أجرِى إلّا عَلَى اللهِ وَ هُوَ عَلَى کُلِّ شَئٍ شَهِيدٌ» تتميم کرده، تا کسى به او ايراد نکند که: هرگز اين ادعاى تو، يعنى توقع نداشتنت، قابل قبول نيست. چون هيچ انسان عاقلى، بدون هدف، کارى نمى کند. جمله مورد بحث، جلو اين ايراد را گرفته، مى فهماند که من بدون هدف نيستم، و بدون مزد کار نمى کنم، ولى مزدم بر خدا است، نه بر شما، و خدا شاهد و ناظر عمل من است، و او بر هر چيزى ناظر است، نه تنها بر عمل من. «قُلْ إِنَّ رَبِّى يَقْذِفُ بِالحَْقِّ عَلَّامُ الْغُيُوبِ»: کلمۀ «قذف» به معنى افکندن است. و جملۀ «عَلَّامُ الغُيُوب»، خبر بعد از خبر براى کلمۀ «إنّ» و يا خبر است براى مبتداى حذف شده، که عبارت است از ضميرى که به خداى تعالى بر مى گردد. و مقتضاى سياق آيات سابق، اين است که: مراد از کلمۀ «حق» که قذف و افکنده شده، قرآن باشد، که به وسيله وحى از خداى تعالى، به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» نازل شده. قرآنى که «قول فصل»، و جدا سازندۀ حق از باطل است. قرآنى که حق را تحقق داده، باطل را باطل مى سازد. آرى حقى که از سوى عَلّامُ الغُيُوب به سوى وى افکنده شده، کارش اين است که باطل را رسوا نموده، و از بين مى برد. همچنان که در جاى ديگر فرموده: «بَل نَقذِفُ بِالحَقِّ عَلَى البَاطِلِ فَيَدمَغُهُ فَإذَا هُوَ زَاهِقٌ». و نيز فرموده: «قُل جَاءَ الحَقُّ وَ زَهَقَ البَاطِلُ إنَّ البَاطِلَ کَانَ زَهُوقاً». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۸۷ «قُلْ جَاءَ الحَْقُّ وَ مَا يُبْدِىُ الْبَاطِلُ وَ مَا يُعِيدُ»: مراد از آمدن «حق» - به طورى که از آيه قبلى استفاده شد - نزول قرآن است، که با حجت هاى قاطع، و براهين ساطع خود، هر باطلى را ريشه کن مى کند. «وَ مَا يُبدِئُ البَاطِلُ وَ مَا يُعِيدُ» - يعنى بعد از آمدن حق، باطل امر جديدى را اظهار نمى کند، و امر باطلى که قبلا اظهار کرده و باطل شده، بار ديگر اظهار و اعاده نمى کند. و اين تعبير، کنايه است از اين که باطل را آن چنان ساقط کرده، که از اصل به کلى از اثر افتاده. «قُلْ إِن ضلَلْتُ فَإِنَّمَا أَضِلُّ عَلى نَفْسى وَ إِنِ اهْتَدَيْت فَبِمَا يُوحِى إِلىَّ رَبِّى إِنَّهُ سَمِيعٌ قَرِيبٌ»: آيه مزبور، بيان اثرى است که «حق» دارد. آن حقى که گفتيم عبارت است از وحى. چون خداى تعالى آن را «حق مطلق» معرفى کرد. پس «حق» وقتى از هر جهت «حق» باشد، ديگر در رساندن به واقع از هيچ جهتى خطا نمى کند، و گرنه از همان جهت که خطا کند، باطل خواهد بود. پس وحى همواره هدايت مى کند، و به هيچ وجه خطا نمى کند. و به همين جهت، در تأکيد آنچه گذشت، فرموده: «قُل إن ضَلَلتُ»، يعنى اگر ضلالتى از من فرض شود، «فَإنَّمَا أضِلُّ» اين گمراهى همواره «عَلَى نَفسِى» عليه خودم، و از ناحيه خودم خواهد بود، و ربطى به حقى که به من وحى شده، ندارد. آرى، هر انسانى حتى انبياء اگر حفظ خدا نباشد، در خطر ضلالت هستند. چيزى که هست، خدا است که انبياء را مصون از آن کرده «وَ إنِ اهتَدَيتُ فَبِمَا يُوحَى إلَىَّ رَبِّى». پس حقى که به من وحى شده، جز هدايت اثر ديگرى ندارد. آنگاه اين مطلب را با جملۀ «إنَّهُ سَمِيعٌ قَرِيبٌ» تعليل نموده. چون دلالت دارد بر اين که خدا دعا را مى شنود، و هيچ چيز و از آن جمله دورى، بين او، و شنيدن دعا، حائل نمى شود. قبلا هم زمينه را براى اين تعليل فراهم کرده، فرموده بود: «خدا، علّامُ الغُيُوب است». پس هيچ امرى که مخلّ امر او باشد، و از نفوذ مشيت او و هدايت مردم به وسيله وحى جلوگيرى کند، از او غايب نمى شود. همچنان که خودش در جاى ديگر فرموده: «عَالِمُ الغَيبِ فَلَا يُظهِرُ عَلَى غَيبِهِ أحَداً إلّا مَنِ ارتَضَى مِن رَسُولٍ فَإنَّهُ يَسلُکُ مِن بَينِ يَدَيهِ وَ مِن خَلفِهِ رَصَداً لِيَعلَمَ أن قَد أبلَغُوا رِسَالَاتِ رَبِّهِم وَ أحَاطَ بِمَا لَدَيهِم وَ أحصَى کُلَّ شَئٍ عَدَداً». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۸۸ ایمان دیرهنگام مشرکان، در ساعت مرگ، سودی به حالشان ندارد «وَ لَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُوا فَلا فَوْتَ وَ أُخِذُوا مِن مَّکانٍ قَرِيبٍ»: از ظاهر سياق سابق، و إشعار جمله آينده که مى فرمايد: «وَ حِيلَ بَينَهُم وَ بَينَ مَا يَشتَهُونَ کَمَا فُعِلَ بِأشيَاعِهِم مِن قَبل» بر مى آيد که: آيات چهارگانه مورد بحث، وصف حال مشرکان قريش و امثال ايشان، در ساعت مرگ است. بنابراين، جملۀ «وَ لَو تَرَى إذ فَزِعوُا»، معنايش اين است که چون اين مشرکان به فزع جان کندن بيفتند «فَلَا فَوتَ»، نمى توانند از خدا فوت شوند، و از او بگريزند، و يا به جايى پناهنده گشته، يا چيزى را بين خدا و خود حائل سازند. «وَ أُخِذُوا مِن مَکَانٍ قَرِيبٍ» - اين جمله، کنايه است از اين که بين آنان و کسى که آنان را مى گيرد، هيچ فاصله نيست. و اگر به عبارت مجهول تعبير آورده، براى اين است که گرفتن به خداى سبحان منسوب گردد. و خداى سبحان، خود را توصيف کرده به اين که: «او، قريب است». و در جاى ديگر، از معناى نزديکى خود خبر داده که: «وَ نَحنُ أقرَبُ إلَيهِ مِنکُم وَلَکِن لَا تُبصِرُون». و از نزديکى بيش از آن، در آيه: «وَ نَحنُ أقرَبُ إلَيهِ مِن حَبلِ الوَرِيد» خبر داده، و از نزديکى که از آن نيز بيشتر است، در آيه: «أنَّ اللهَ يَحُولُ بَينَ المَرءِ وَ قَلبِهِ» خبر داده. سپس فرموده که: حتى از خود شما، به خودتان نزديک تر است و اين موقف، همان «مرصاد» است که فرموده: «إنَّ رَبَّکَ لَبِالمِرصَاد». با در نظر گرفتن اين آيات، و اين که مى دانيم گيرنده در جملۀ «وَ أُخِذُوا...»، خود خدا است، ديگر چگونه تصور مى شود که آدمى بتواند از قدرت خدا فرار کند؟ با اين که خدا از من به من نزديک تر است، و يا چگونه ممکن است آدمى از قدرت ملائکه اش بگريزد، و از قلم بيفتد، با اين که ملائکۀ مُکرّم، که اوامر را از خدا مى گيرند، ديگر هيچ حاجبى و حائلى بين آنان و خدا نيست، و حتى واسطه اى هم در کار ندارند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۸۹ پس اين که فرمود: «وَ أُخِذُوا مِن مَکَانٍ قَرِيبٍ»، نوعى تمثيل براى نزديکى خداى تعالى به آدمى است. تمثيل همان معنايى که ما از «قرب» مى کنيم. چون «قرب» و «بُعد» ما، که در زندان زمان و مکان قرار داريم، غير از قُرب و بُعد در دستگاه الهى است. و اگر بخواهيم از آن گفتگو کنيم، بايد تمثيل بياوريم و گرنه واقع قضيه، مهمتر از آن است که بتوان تصورش کرد. «وَ قَالُوا آمَنَّا بِهِ وَ أَنَّى لهَُمُ التَّنَاوُش مِن مَّکانِ بَعِيدٍ»: کلمۀ «تَنَاوُش»، به معناى تناول و گرفتن است، و ضمير در «بِهِ» - به طورى که از سياق بر مى آيد - به قرآن بر مى گردد. و مراد از اين که فرمود: «از مکانى دور مى گيرند»، اين است که در عالَم آخرت هستند، که عالَم تعيين جزاء است، و آن بسيار دور است از دنيا، که جاى عمل و محل اکتساب اختيارى است. چون در اين عالَم، براى کفار غيب، شهادت، و شهادت، غيب شده، همچنان که آيه بعدى، بدان اشاره مى نمايد. «وَ قَدْ کفَرُوا بِهِ مِن قَبْلُ وَ يَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ مِن مَّکانِ بَعِيدٍ»: اين جمله، حال از ضمير در جملۀ «وَ أنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ» است. و مراد از جملۀ «وَ يَقذِفُونَ بِالغَيبِ مِن مَکَانٍ بَعِيدٍ» اين است که از عالَم دنيا درباره عالَم آخرت، نسبت هاى نسنجيده مى دهند، با اين که به غير از پندار و مظنّه دليلى ندارند. و با اين که اصلا آخرت، غايب از حواس اين هاست، و با اين حال چگونه مى گويند بعثى و بهشتى و دوزخى نيست؟ بعضى از مفسران گفته اند: مراد از اين جمله، اين است که به رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، نسبت ناروا مى دهند، و او را «ساحر» و «دروغگو» و «مفترى» و «شاعر» مى خوانند. عنايت در اين آيه، همه در اين است که دنيا نسبت به آخرت، مکانى است بعيد. همچنان که در جملۀ قبل، آخرت را نسبت به دنيا مکانى بعيد مى خواند. و معناى هر دو آيه با هم، اين است که: مشرکان وقتى گرفتار مى شوند، مى گويند: ما به «حق» که همان قرآن است، ايمان آورديم، و کجا و کى مى توانند ايمان به قرآن را تناول کنند، و بگيرند - ايمانى که فايده نجات داشته باشد - براى اين که در مکانى دور از دنيا گرفتار شده اند، و حال آن که آن ها در دنيا بدان کفر ورزيدند، و آخرت را با ظنون و اوهام و از مکانى بسيار دور، انکار مى کردند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۹۰ «وَ حِيلَ بَيْنهُمْ وَ بَينَ مَا يَشتهُونَ کَمَا فُعِلَ بِأَشيَاعِهِم مِّن قَبْلُ إِنهُمْ کانُوا فى شکٍ مُّرِيبِ»: از ظاهر سياق چنين به نظر مى رسد، که مراد از «مَا يَشتَهُون»، لذایذ مادى دنيوى باشد، که مرگ بين ايشان و آن لذایذ فاصله مى شود. و مراد از «أشياع» آن، اشباهشان از امت هاى گذشته است، و يا کسانى است که مذهب همين ها را داشته باشند. و جملۀ «إنَّهُم کَانُوا فِى شَکٍّ مُرِيب»، تعليل و بيان علت جملۀ «کَمَا فُعِلَ...» است. و معناى آيه چنين است که: بين مشرکان که به عذاب خدا گرفتار شدند، و بين لذایذى که در دنيا داشتند، حيلوله و جدايى افتاد، همان طور که با مردمى شبيه ايشان از مشرکان امت هاى گذشته، همين معامله شد. به خاطر اين که از امر «حق» و يا امر «آخرت» در شک بودند و سخنانى بدون دليل درباره اش مى گفتند. و بدان و آگاه باش که آنچه در معنا و تفسير اين چهار آيه گذشت، ظاهر آيات مزبور بود و روايات بسيار از طرق شيعه و سنى رسيده که: آيات مورد بحث، ناظر است به فرو رفتن لشکر سُفيانى در بيابان «بَيدَاء»، که يکى از علامت هاى ظهور مهدى «عليه السلام» و متصل به آن است. و بنابر اين که آيات در اين باره نازل شده باشد، آنگاه معنايى که ما ذکر کرديم، از باب جرى، و حمل کلى بر مصداق مى شود. بحث روايتى در تفسير قمى، در ذيل آيه: «وَ أسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأوُا العَذَابَ»، از معصوم «عليه السلام» رسيده که فرمود: وقتى «ولىّ خدا» را مى بينند که در چه ناز و نعمت است، و خود در آتش دوزخ اند، ندامت خود را پنهان مى دارند. شخصى پرسيد: يابن رسول الله! اين پوشاندن ندامت، چه فايده اى به حال آنان دارد، با اين که در عذاب اند؟ فرمود: از شماتت دشمنان کراهت دارند. مؤلف: اين روايت را از امام صادق «عليه السلام» نيز نقل کرده. باز در همان کتاب است که مردى نزد امام صادق «عليه السلام» سخن از توانگران گفت، و ايشان را بد گفت. امام صادق «عليه السلام» گفت: ساکت باش! توانگر اگر صله رحم کند، و به برادران خود نيکى نمايد، خداى تعالى، اجر اين عمل را به او دو چندان دهد. براى خاطر اين که هم نيکى کرده، و هم فريب دنياى خود را نخورده، همچنان که قرآن کريم نيز فرموده: «وَ مَا أموَالُکُم وَ لَا أولَادُکُم بِالَّتِى تُقَرِّبُکُم عِندَنَا زُلفَى إلّا مَن آمَنَ وَ عَمِلَ صَالِحاً فَأُولَئِکَ لَهُم جَزَاءُ الضِّعفِ بِمَا عَمِلُوا وَ هُم فِى الغُرُفَاتِ آمِنُون»: اموال و اولاد شما چنان نيستند که شما را به درگاه ما نزديک سازند، مگر کسى را که به خدا ایمان آورد، و عمل صالح کند، که چنين کسانى پاداششان در برابر اعمالى که کرده اند، دوچندان خواهد بود، و در غرفه ها ايمن خواهند زيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۹۱ و در امالى، شيخ به سند خود، از اميرالمؤمنين «عليه السلام» روايت کرده، که در حديثى فرمود: تا آن که روز قيامت شود. در آن روز حسابشان را به نفعشان رسيده، در برابر هر عمل صالح که کرده اند، ده برابر تا هفتصد برابر پاداش مى دهد، همچنان که فرموده: «جَزَاءً مِن رَبِّکَ عَطاءً حِسَاباً». و نيز فرموده: «فَأُولَئِکَ لَهُم جَزَاءُ الضِّعفِ بِمَا عَمِلُوا وَ هُم فِى الغُرُفَاتِ آمِنُون». و در کافى، به سند خود، از سکونى، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده، که از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» نقل کردند که فرمود: کسى که به پاداش ايمان داشته باشد، نيکو بذل و بخشش مى کند. و در همان کتاب، به سند خود، از سماعه، از امام ابى الحسن «عليه السلام»، و آن جناب از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» روايت کرده اند، که فرمود: کسى که به پاداش ايمان و يقين داشته باشد، دلش نسبت به خرج کردن سخى مى شود. و در الدر المنثور است که ابن مردويه، از على بن ابى طالب «عليه السلام» روايت کرده که فرموده: از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» شنيدم مى فرمود: براى هر روزى، نحوستى است. نحوست هر روز را با صدقه دفع کنيد. آنگاه فرمود: آياتى که متعرض مسأله خُلف است، بخوانيد، که من از خداى تعالى شنيدم، مى فرمود: «وَ مَا أنفَقتُم مِن شَئٍ فَهُو يُخلِفُهُ: آنچه انفاق کنيد، خدا عوض مى دهد آن را. و وقتى کسى انفاق نکند، چگونه خدا عوض و پاداش مى دهد. و در تفسير قمى، در روايت ابى الجارود، از ابى جعفر «عليه السلام» روايت کرده که در ذيل آيه «قُل مَا سَئَلتُکُم عَلَيهِ مِن أجرٍ فَهُوَ لَکُم» فرمود: جريان چنين بود که: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» از قوم خود خواست که اقارب او را دوست بدارند، و آزار و اذيت نکنند. لذا اين آيه نازل شد که همين اجر و مزد نيز به نفع شماست، و ثوابش عايد خودتان مى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۹۲ و در الدر المنثور است که حاکم - وى حديث را صحيح دانسته - از ابوهريره روايت کرده که در ذيل آيه: «وَ لَو تَرَى إذ فَزِعُوا» گفته است: رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» فرمود: در آينده، مردى در عمق دمشق خروج مى کند که او را «سُفيانى» مى گويند، و عموم پيروانش از قبيلۀ «کلب» هستند، دست به کشتار مى زند، و حتى شکم زنان را پاره مى کند، و کودکان را به قتل مى رساند، تا آن که قبيله «قيس» عليه او قيام کند و او قيس را بکشد، و جايى را از ستم خود خالى نگذارد. در اين هنگام، مردى از اهل بيت من خروج مى کند، تا به سفيانى مى رسد، و ستونى از لشکر خود را به سرکوبى وى مى فرستد، و ايشان را منهزم نموده، شکست مى دهند. سُفيانى با همراهان خود راه مى افتد تا به «بَيدَاء» مى رسد. در آن سرزمين دچار خسف مى شوند، و در زمين فرو مى روند، و احدى از ايشان باقى نمى ماند، مگر کسى که سرگذشت آنان را براى مردم خبر دهد. مؤلف: اين روايت، از طرق اهل سنت بسيار زياد آمده. بعضى مختصر و بعضى مفصّل، و آن را از طرق مختلفه از ابن عباس، ابن مسعود، حذيفه، ابوهريره، جدّ عمرو بن شعيب، امّ سلمه، صفيه، عائشه و حفصه، همسران رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» و نفيره، همسر قعقاع، و نيز از سعيد بن جبير، به طور موقوف روايت کرده اند. و در تفسير قمى، در ذيل آيه: «وَ لَو تَرَى إذ فَزِعُوا فَلَا فَوتَ» گفته است: پدرم از ابن ابى عمير، از منصور بن يونس، از ابوخالد کابلى، برايم حديث کرد که گفت: امام ابى جعفر «عليه السلام» فرمود: به خدا سوگند، گويا همين الآن مى بينم قائم «عليه السلام» را که به حجر تکيه داده است، آنگاه مردم را در رعايت حقش به خدا سوگند مى دهد، و آنگاه مى فرمايد: ايّها الناس! هر کس با من درباره خدا محاجه کند، من اولاى به خدا هستم. ايّها الناس! هر کس با من درباره آدم محاجه کند، من اولى و نزديکتر از سايرين به آدم هستم. ايّها الناس! هر کس با من درباره نوح محاجه کند، من از هر کس ديگر اولاى به نوحم. ايّها الناس! هر کس با من درباره ابراهيم سخن گويد، و احتجاج کند، من خود از هر کس ديگر نزديک تر به ابراهيمم. ايّها الناس! هر کس با من درباره موسى محاجه کند، من خود اولاى به موسى هستم. ايّها الناس! هر کس با من در خصوص عيسى محاجه کند و آن جناب را به رُخ من بکشد، من خود از هر کس ديگر نزديک تر به عيسى هستم. ايّها الناس! هر کس با من در خصوص محمّد «صلى الله عليه و آله و سلم» محاجه کند، من خود از هر کس ديگر به محمّد «صلى الله عليه و آله و سلم» نزديک تر و اولايم. ايّها الناس! هر کس با من در خصوص کتاب خدا محاجه کند، من از هر کس ديگر به کتاب خدا نزديک ترم. آنگاه به مقام ابراهيم مى آيد، و در آن جا دو رکعت نماز مى خواند، و با سوگند به خدا، حق خود را بيان مى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۹۳ امام ابى جعفر «عليه السلام» سپس فرمود: اوست به خدا سوگند مضطر در آيه شريفه: «أمَّن يُجِيبُ المُضطَرَّ إذَا دَعَاهُ وَ يَکشِفُ السُّوءَ وَ يَجعَلُکُم خُلَفَاءَ الأرضِ». و اولين کسى که با او بيعت کند، جبرئيل، و سپس سيصد و سيزده نفرند. و اين عده هر کدام بتوانند، راه افتاده، خود را به وى برسانند، که مى رسانند. و هر يک به اين صورت به وى نرسند، در رختخوابشان ناپديد مى شوند. و منظور اميرالمؤمنين «عليه السلام»، از عبارت «هُمُ المَفقُودُونَ عَن فَرشِهِم: ايشان از رختخواب مفقود مى شوند» همين است. و نيز منظور از آيه: «فَاستَبِقُوا الخَيرَاتِ أينَمَا تَکُونُوا یَأتِ بِکُمُ اللهُ جَمِيعاً: پس در عمل به خيرات سبقت جوييد، که هر جا باشيد خدا همگى تان را مى آورد»، همين است و فرمود: منظور از «خيرات»، ولايت (و محبت اهل بيت «عليهم السلام») است. همچنان که در جايى ديگر فرمود: «وَ لَئِن أخَّرنَا عَنهُمُ العَذَابَ إلَى أمّةٍ مَعدُودَة: اگر عذاب را از ايشان تأخير اندازيم، تا امت معدوده...»، منظور از امت معدوده، اصحاب قائم «عليه السلام» است، که در عرض يک ساعت، همه يک جا جمع مى شوند. وقتى قائم «عليه السلام» به سرزمين «بَيدَاء» برسد، لشکر سُفيان در برابرش صف آرايى مى کند. پس خداى عزوجل، زمين را دستور مى دهد، تا پاهاى ايشان را در خود فرو ببرد و بگيرد. و درباره همين مورد است، که خداى عزوجل مى فرمايد: «وَ لَو تَرَى إذ فَزِعُوا فَلَا فَوتَ وَ أُخِذُوا مِن مَکَانٍ قَرِيبٍ وَ قَالُوا آمَنَّا بِهِ». يعنى مى گويند: اينک ما به قائم آل محمّد «صلى الله عليه و آله و سلم» ايمان آورده ايم، «وَ أنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِن مَکَانٍ بَعِيدٍ وَ حِيلَ بَينَهُم وَ بَينَ مَا يَشتَهُون». يعنى: بين آنان و عذاب نشدن، حائل ايجاد مى شود، «کَمَا فُعِلَ بِأشيَاعِهِم». يعنى: آن هايى که قبل از ايشان مکذبين بودند، و هلاک شدند. «مِن قَبلُ إنَّهُم کَانُوا فِى شَکٍّ مُرِيبٍ». وَ الحمدُ لِلهِ رَبِّ العَالَمِين * * * رده:تفسیر المیزان