المیزان جلد۱۷ بخش۲۸
«بیان آيات»
محتواى کلى سوره مبارکه «زمر»
از خلال آيات اين سوره بر مى آيد که مشرکان معاصر رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، از آن جناب درخواست کرده اند که از دعوتش به سوى توحيد و از تعرض به خدايان ايشان صرف نظر کند، و گرنه نفرين خدايان گريبانش را خواهد گرفت.
در پاسخ آنان، اين سوره که به وجهى قرين سوره «ص» است، نازل شده و به آن جناب تأکيد کرده که دين خود را خالص براى خداى سبحان کند، و اعتنايى به خدايان مشرکان نکند. و علاوه بر آن، به مشرکان اعلام نمايد که مأمور به توحيد و اخلاص دين است. توحيد و اخلاصى که آيات و ادلۀ وحى و عقل، همه بر آن تواتر دارند. و لذا مى بينيم خداى سبحان، در خلال سوره، چند نوبت کلام را متوجه اين مسأله مى سازد.
مثلا در آغاز سوره مى فرمايد: «فاعبُدِ اللّهَ مُخلِصاً لَهُ الدّين». و باز در آيه بعدى مى فرمايد: «ألا لِلهِ الدّينُ الخَالِص». سپس در وسط سوره، دوباره به اين مسأله بر مى گردد و مى فرمايد: «قُل إنّى أُمِرتُ أن أعبُدَ اللّهَ مُخلِصاً لَهُ الدّين». و باز در آيه ۱۴ مى فرمايد: «قُل اللّه أعبُدُ مُخلِصاً لَهُ دِينى». و در آيه ۱۵ مى فرمايد: «فَاعبُدُوا مَا شِئتُم مِن دُونِه».
آنگاه در آيه ۳۰ اعلام مى دارد که: «إنّکَ مَيّتٌ وَ إنّهُم مَيّتُون...»، و در آيه ۳۶ مى پرسد: «ألَيسَ اللّهُ بِکَافٍّ عَبدَهُ وَ يُخَوّفُونَکَ بِالّذِينَ مِن دُونِه». و در آيه ۳۹ تهديد مى کند به اين که: «قُل يَا قَومِ اعمَلُوا عَلَى مَکَانَتِکُم إنّى عَامِلٌ». و در آيه ۶۴ مى فرمايد: «قُل أفَغَير اللّهِ تَأمُرُونّى أعبُدُ أيّهَا الجَاهِلُون». و همچنين، اشارات ديگرى که همه دلالت بر اين دارد که مشرکان، از آن جناب خواسته بودند دست از دعوت به توحيد بردارد.
آنگاه به استدلال بر يکتايى خدا در ربوبيت و الوهيت پرداخته، هم از طريق وحى و هم از طريق برهان عقلى، و هم از راه مقايسه بين مؤمنان و مشرکان، آن را اثبات مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۵۴
و مقايسه مزبور مقايسه اى لطيف است. چند نوبت، مؤمنان را به بهترين اوصاف ستوده، و به پاداش هايى که به زودى در آخرت دارند، بشارت مى دهد. و هرجا سخن از مشرکان به ميان آورده - علاوه بر وبال اعمالشان، که در دنيا گريبانشان را مى گيرد، وبالى نظير آن وبال ها که به ساير امت هاى گذشته به کيفر تکذيب آيات خدا رسيد، و آن عبارت بود از خوارى در دنيا، که البته عذاب آخرت قابل مقايسه با آن نيست - ايشان را به خسران و عذاب آخرت بشارت مى دهد.
و به همين منظور، در اين سوره - و مخصوصا در آخرش - روز قيامت را به روشن ترين اوصافش، وصف کرده، و در همين جا، سوره را خاتمه داده است.
و اين سوره، به شهادت سياق آياتش در مکه نازل شده، و چنين به نظر مى رسد که يک دفعه نازل شده باشد. چون آيات آن، بسيار به هم مربوط و متصل است.
و اين ده آيه که ما از اول آن آورديم، هم از طريق وحى دعوت مى کند و هم از طريق حجت هاى عقلى، و نخست روى سخن را متوجه رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» مى کند.
«تَنزِيلُ الْکِتَابِ مِنَ اللَّهِ الْعَزِيزِ الحَْکِيمِ»:
کلمۀ «تَنزِيلُ الکِتَاب»، خبر است براى مبتدايى که حذف شده. و کلمۀ «تَنزِيل»، مصدر به معناى مفعول است. در نتيجه، اضافۀ اين مصدر به کلمۀ «کتاب»، اضافۀ صفت به موصوف خودش است. و کلمه «مِنَ اللّه»، متعلق به «تنزيل» است. در نتيجه معناى آيه چنين مى شود: اين کتابى است نازل شده، از طرف خداى عزيز حکيم.
ولى بعضى از مفسران، کلمۀ «تَنزِيلُ الکِتاب» را مبتدا و کلمۀ «مِنَ اللّه» را، خبر آن گرفته اند. و بعيد نيست وجه اول، به ذهن نزديک تر باشد.
اشاره به معناى «إنزال» و «تنزيل» قرآن کريم
«إِنَّا أَنزَلْنَا إِلَيْک الْکتَاب بِالْحَقِّ فَاعْبُدِ اللَّهَ مُخْلِصاً لَّهُ الدِّينَ»:
در اين آيه بر خلاف آيه قبلى، تعبير به انزال کرده، نه تنزيل. براى اين که در اين آيه، منظور بيان اين نکته است که بفهماند قرآن کريم، به حق نازل شده، و در چنين مقامى مناسب آن است که تعبير به «إنزال» کند که به معناى نازل شدن مجموع قرآن است. به خلاف مقام در آيه قبلى که چون چنين مقامى نبود، تعبير به «تنزيل» کرد، که به معناى نازل شدن تدريجى است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۵۵
و «باء» در کلمه «بِالحَقّ»، براى ملابست است، که معنايش چنين مى شود: ما قرآن را به سوى تو نازل کرديم، در حالى که متلبس به جامه حق بود. پس در هر جاى از آن که امر به عبادت و پرستش خداى يگانه شده است، حق است. و چون حرف «باء» اين معنا را به آيه مى دهد، جملۀ «فَاعبُدِ اللّهَ مُخلِصاً لَهُ الدّين» را با حرف «فاء»، متفرع بر آن کرد، و فهمانيده حالا که معلوم شد قرآن متلبس به لباس حق نازل شده، پس خداى يگانه را عبادت کن، در حالى که دين را براى او خالص کرده باشى. براى اين که در اين قرآن، مکرر آمده که بايد خداى يگانه را بپرستى.
و مراد از کلمه «دين» - به طورى که از سياق بر مى آيد - عبادت است. و ممکن هم هست، سنت حيات از آن اراده شود. يعنى طريقه اى که در زندگى اجتماعى انسانى پيموده مى شود.
و مراد از «عبادت»، همان اعمالى است که خضوع قلبى و پرستش درونى را مجسّم و ملموس مى کند، و آن، عبارت از همان طريقه اى است که خود خداى سبحان، آن را تشريع کرده.
و معناى آيه اين است که: حال که قرآن به حق نازل شده، پس عبوديت قلبى خود را براى خدا در تمامى شؤون زندگی ات، با پيروى کردن از آنچه براى تو تشريع کرده، اظهار کن، در حالى که دين خود را براى او خالص سازى، و غير از آنچه خدا براى تو تشريع کرده، پيروى مکن .
معناى اين که: «دين خالص، براى خداست»
«أَلا للَّهِ الدِّينُ الخَْالِص»:
در اين جمله، آنچه را در کلمۀ «بِالحَقّ» سربسته فرموده بود، علنى و روشن بيان مى کند، و آنچه را در جملۀ «فَاعبُدِ اللّهَ مُخلِصاً لَهُ الدّين» به طور خاص بيان کرده بود، تعميم مى دهد. مى فرمايد: «آنچه به تو وحى کرديم که دين را براى خدا خالص کنى، مخصوص به شخص تو نيست، بلکه اين وظيفه اى است بر هر کس که اين ندا را بشنود». و به خاطر اين که جملۀ مورد، بحث ندايى مستقل بود، لذا اسم جلالۀ «اللّه» را به کار برد، و با آوردن ضمير نفرمود: «ألَا لَهُ الدّينُ الخَالِص»، با اين که مقتضاى ظاهر کلام، همين بود که ضمير بياورد.
و معناى «خالص بودن دين براى خدا» اين است که: خدا عبادت آن کسى را که فقط براى او عبادت نمى کند، نمى پذيرد. حال چه اين که هم خدا را بپرستد و هم غيرخدا را، و چه اين که اصلا غيرخدا را بپرستد.
«وَ الَّذِينَ اتّخَذُوا مِن دُونِهِ أَوْلِيَاءَ مَا نَعْبُدُهُمْ إِلّا لِيُقَرِّبُونَا إِلى اللَّهِ زُلْفَى ...»:
در سابق گفتيم که مسلک «وثنيّت» معتقد است که خداى سبحان، بزرگتر از آن است که ادراک انسان ها، محيط بر او شود. نه عقلش مى تواند او را درک کند و نه وهم و حسّش. پس او منزه از آن است که ما، روى عبادت را متوجه او کنيم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۵۶
ناگزير واجب مى شود که از راه تقرب به مقربان او، به سوى او تقرب جوييم و مقربان درگاه او؛ همان کسانى اند که خداى تعالى، تدبير شؤون مختلف عالَم را به آنان واگذار کرده. ما بايد آنان را ارباب خود بگيريم، نه خداى تعالى را. سپس همان ها را معبود خود بدانيم و به سويشان تقرب بجوييم، تا آن ها به درگاه خدا، ما را شفاعت کنند، و ما را به درگاه او نزديک سازند. و اين آلهه و ارباب، عبارتند از: ملائکه و جنّ و قدّيسين از بشر. اين ها، ارباب و آلهۀ حقيقى ما هستند.
و اما اين بت ها که در بتکده ها و معابد نصب مى کنند، تمثال هايى از آن ارباب و آلهه هستند، نه اين که راستى خود اين بتها، خدا باشند. چيزى که هست، عوام آن ها، بسا مى شود که بين بت ها و ارباب آن ها فرق نگذاشتنه، خود بت ها را هم مى پرستند، همان طور که ارباب و آلهه را مى پرستند. عرب جاهليت هم اين طور بودند. و همچنين عوام هاى صابئين. بسا مى شود که فرقى بين بت هاى کواکب و کواکب که آن ها نيز، بت هاى ارواح موکل بر آن ها هستند، و بين ارواح که ارباب و آلهۀ حقيقى نزد خواص صابئين هستند، فرقى نمى گذارند.
به هرحال، پس ارباب و آلهه معبود در نزد «وثنيّت» هستند، و اين ارباب، موجوداتى ممکن و مخلوق اند. چيزى که هست، خداوند اين مخلوقات را از آن جا که مقرّب درگاه خود مى داند، موکّل بر تدبير عالَم کرده و هر يک را بر حسب مقام و منزلتى که دارد، مأموريتى داده. و اما خود خداى سبحان، به غير از خلق کردن و پديد آوردن، کار ديگرى ندارد، و او، ربّ ارباب و اله آلهه است.
حال که اين معانى را متوجه شدى، مى توانى بفهمى که منظور از آيه مورد بحث که مى فرمايد: «وَ الّذِينَ اتّخَذُوا مِن دُونِهِ أولِيَاء» چيست؟ منظور، همين «وثنيت» است که قائل اند غير از خدا، اربابى دیگر هستند، که امور عالَم را تدبير مى کنند، و ربوبيت و تدبير، منسوب به ايشان است، نه منسوب به خداى تعالى.
پس در نظر وثنيت، اين ارباب مدبّر امور هستند. نتيجه اش هم، اين است که پس بايد در مقابل همين ارباب خاضع شد و آن ها را عبادت کرد، تا ما را از منافعى برخوردار و بلاها و ضررها را دفع کنند. و حتى بايد از اين ها تشکر کرد. چون کارها همه به دست آنان است، نه به دست خدا.
پس معلوم شد که مراد از «اتخاذ اولياء»، اين است که مشرکان، به غير از خدا اربابى مى گيرند. و خلاصه مى خواهيم بگوييم: ولايت و ربوبيت قريب المعنى هستند. چون «ربّ» به معناى مالک مدبّر است، و «ولىّ»، به معناى مالک تدبير و يا متصدى تدبير است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۵۷
و به همين جهت، دنبال کلمۀ «أولياء»، مساءله عبادت را ذکر کرده و فرموده: «مَا نَعبُدُهُم إلّا لِيُقَرّبُونَا».
بنابراين، کلمۀ «الّذِينَ» در جملۀ «وَ الّذِينَ اتّخَذُوا مِن دُونِهِ أولِيَاء» مبتدا، و خبر آن، جملۀ «إنّ اللّهَ يَحکُمُ...» مى باشد. و مراد از «الّذِينَ»، مشرکان است که قائل به ربوبيت شرکا و الوهيت آن ها هستند، و براى خدا، ربوبيت و الوهيتى قائل نيستند، مگر عوام آن ها، که معتقدند خدا هم، با ارباب در معبوديت شريک است.
و جملۀ «مَا نَعبُدُهُم إلّا لِيُقَرّبُونَا إلَى اللّهِ زُلفَى»، تفسيرى است براى معناى اتخاذ اولياء، به جاى خدا. و اين جمله، حکايت کلام مشرکان است، و يا به تقدير «قول» است، که در اين صورت، تقدير آن «يَقُولُونَ مَا نَعبُدُهُم...» است. يعنى مى گويند: ما شرکاء را نمى پرستيم، مگر بدين جهت که آن ها، ما را قدمى به سوى خدا نزديک کنند.
پس مشرکان، از خدا به سوى غيرخدا، عدول کرده اند. و اگر مشرکشان مى ناميم، از اين جهت است که مشرکان، براى خدا شريک قائل شده اند. يعنى غيرخدا را ارباب و آلهۀ عالَم خوانده اند، و خدا را، ربّ و إله آن ارباب و آلهه ناميده اند. و اما شرکت در خلقت و ايجاد، مطلبى است که احدى از مشرکان و موحدان، قائل بدان نيست.
و در جملۀ «إنّ اللّهَ يَحکُمُ بَينَهُم فِيمَا هُم فِيهِ يَختَلِفُون»، بعضى گفته اند: ضمير جمع در آن، به مشرکان و اولياى آنان، يعنى همان خدايان بر مى گردد. و معنايش اين است که: خدا، بين مشرکان و بين اولياى ايشان، در آنچه اختلاف دارند، حکم مى کند.
و بعضى ديگر گفته اند: ضمير مزبور در هر دو جا، به مشرکان و دشمنان آنان، يعنى اهل اخلاص در دين، که از سياق فهميده مى شود، بر مى گردد. و معناى آن اين است که: خداى تعالى، بين مشرکان و متدينين، حکم خواهد کرد.
و کلمۀ «کفّار» در جملۀ «إنّ اللّهَ لَا يَهدِى مَن هُوَ کَاذِبٌ کَفّارٌ»، به معناى کسى که نعمت هاى خدا را بسيار کفران مى کند و يا به معناى اين است که بسيار حق را مى پوشاند. و در اين جمله، إشعار، بلکه دلالتى است بر اين که آن حکمى که خدا در روز قيامت بين مشرکان و مخلصان مى کند، عليه مشرکان است، نه به نفع ايشان، و مى رساند که مشرکان به سوى آتش خواهند رفت. و مراد از «هدايت» در اين جا، رساندن به حُسن عاقبت است، نه راهنمايى. (چون خداى تعالى، «هدايت» به معناى راهنمايى را، از هيچ کس دريغ نمى فرمايد).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۵۸
«لَّوْ أَرَادَ اللَّهُ أَن يَتَّخِذَ وَلَداً لاصطفَى مِمَّا يَخْلُقُ مَا يَشاءُ سُبْحَانَهُ هُوَ اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ»:
اين آيه شريفه، احتجاجى است عليه اين اعتقاد مشرکان، که خدا فرزند براى خود گرفته، و نيز عليه اين اعتقاد ديگر بعضى از ايشان است که ملائکه دختران خدايند.
و اعتقاد به فرزند داشتن خدا، در بين عموم وثنی ها شايع است، البته با اختلافى که در مذاهب خود دارند. مثلا نصارا معتقدند که «مسيح»، پسر خداست و يهوديان، بنا به حکايت قرآن، معتقدند به اين که «عزيز»، پسر خداست. و گويا منظور اين دو مذهب از پسر بودن «مسيح» و «عزيز» براى خدا، صرف احترام از آن دو باشد.
و مسأله فرزند داشتن خداى تعالى به هر معنايى که باشد، اقتضا دارد که بين پدر و فرزند شرکتى باشد. حال اگر فرزند حقيقى باشد، يعنى فرزند از پدر مشتق و متولد شده باشد، لازمه اش اين مى شود که آن شرکت هم شرکت حقيقى باشد. يعنى فرزند در ذاتش و خواصش و آثارى که از ذات او سرچشمه مى گيرد، عين پدر باشد. همان طورى که فرزند بودن يک انسان براى انسانى ديگر، اقتضاى همين شرکت را دارد. يعنى او هم مانند پدرش، انسانيت و لوازم آن را دارد.
و اگر مسأله فرزندى آن ها براى خدا، يک تشريف و احترامى باشد، نظير فرزندى يک فرد براى اجتماع، که آن را «تبنّى» مى گويند، در اين صورت، بايد اين فرزند با پدرش در شؤونات خاصّۀ او شريک باشد. مثلا اگر او در اجتماع سيادت و آقايى دارد و يا ملک و املاک و يا حيثيت و آبرو و يا تقدم و وراثت و پاره اى احکام نسب را دارد، فرزند هم بايد داشته باشد. و حجتى که در آيه اقامه شده، دلالت مى کند بر اين که فرزند گرفتن بر خداى تعالى، به هر دو معنا محال است.
پس جملۀ «لَو أرَادَ اللّهُ أن يَتّخِذَ وَلَداً»، جمله اى است شرطيه و به خاطر اين که کلمه «لَو» - که دلالت بر امتناع مدلول خود دارد - بر سرِ آن آمده، مى فهماند که چنين چيزى ممکن نيست.
و معناى جملۀ «لَاصطَفَى مِمّا يَخلُقُ مَا يَشَاءُ» اين است که: اگر خدا مى خواست فرزندى براى خود بگيرد، از هر مخلوقى که خودش مى خواست، مى گرفت. و خلاصه آن کسى را فرزند خود مى گرفت که متعلق مشيت و اراده اش باشد. اين آن معنايى است که از سياق استفاده مى شود. و اگر فرمود: «مِمّا يَخلُقُ»، براى اين است که ماسواى خدا، هرچه فرض شود، مخلوق اوست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۵۹
و اين که فرمود: «سُبحَانَهُ»، تنزيهى است از خداى سبحان. و جملۀ «هُوَ اللّهُ الوَاحِدُ القَهّار»، بيان محال بودن جملۀ شرطيه است. يعنى جملۀ «اگر خدا مى خواست فرزند بگيرد». و وقتى جمله شرطيه محال شد، قهرا جمله جزائيه، يعنى «لَاصطَفَى مِمّا يَخلُقُ مَا يَشَاءُ» نيز محال مى شود.
به اين بيان که: خداى سبحان، در ذاتش، واحد و متعالى است و چيزى، نه با او مشارکت دارد و نه مشابهت، و اين حکم ادلۀ توحيد است. و همچنين واحد در صفات ذاتى است که عين ذات اوست. مانند حيات، قدرت و علم. و همچنين واحد در شؤونى است که از لوازم ذات او است. مانند خلق کردن، مالک بودن، عزت، و کبريا که هيچ موجودى در اين گونه شؤون، با او مشارکت ندارد.
و نيز خداى سبحان، به حکم آيه مورد بحث، «قهّار» است. يعنىک بر هر چيز، قاهر به ذات و صفات است. در نتيجه هيچ چيزى در ذاتش و وجودش، مستقل از ذات و وجود خدا نيست، و در صفات و آثار وجودى اش، مستغنى از او نمى باشد. پس تمامى عالُم، نسبت به او، ذليل و خوارند و مملوک و محتاج اويند.
پس حاصل برهان آيه، يک برهان استثنايى ساده است که در آن نقيض مقدّم استثنا مى شود، تا نقيض تالى را نتيجه دهد. و در مَثَل، مانند اين است که بگوييم: «اگر خدا مى خواست فرزندى بگيرد، بعضى از کسانى از مخلوقات خود را که مشيتش بدو تعلق مى گرفت، انتخاب مى کرد، وليکن ارادۀ فرزند گرفتن براى او ممتنع و محال است. به خاطر اين که «واحد» و «قهّار» است. پس انتخاب آن بعض هم محال خواهد بود».
بعضى از مفسران در توجيه و بيان برهان آيه، سخنى عجيب و غريب گفته اند و آن اين است که: حاصل معناى آيه چنين مى شود که اگر خداى سبحان اراده مى کرد فرزندى بگيرد، اين اراده ممتنع مى شد. چون به امرى ممتنع (فرزنددار شدن) متعلق شده است، و ارادۀ ممتنع از خدا جايز نيست. چون باعث مى شود بعضى از ممکنات بر بعضى، رجحان پيدا کنند.
و اصل کلام در آيه اين است که اگر خدا فرزند بگيرد، ممتنع مى شود. چون مستلزم چيزى است که با الوهيت او نمى سازد. ولى قرآن کريم، اين طور نفرموده و به جاى آن، فرموده: «اگر خدا اراده کند فرزند گرفتن را، همين اراده ممتنع مى شود»، بدين جهت به اين تعبير عدول کرده تا در رساندن معنا، بليغ تر و رساتر باشد. آنگاه جواب «اگر» را، يعنى جملۀ «همين اراده ممتنع مى شود» را، حذف کرده و به جايش، جملۀ «لَاصطَفَى» را آورده، تا خواننده را متوجه کند اين که اين يکى (لَاصطَفى) ممکن است، نه آن اولى (همين اراده ممتنع مى شود).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۶۰
و نيز بفهماند که اگر (لَاصطَفَى) اتخاذ ولد شمرده شود، چنين اتخاذ ولدى براى خداى سبحان جايز است. پس با اين بيان، بدون هيچ صعوبتى، هم تلازم بين شرط و جزا درست شد، و هم نفى لازم و اثبات ملزوم».
و گويا اين حرف را از کلام زمخشرى در «کشاف» گرفته، که در تفسير آيه مى گويد:
«معنايش اين است که اگر خدا ارادۀ اتخاذ ولد کند، ممتنع مى شود، و صحيح نيست. براى اين که محال است و بيش از اين شدنى نيست که بعض مخلوقات خود را انتخاب کند، و خصايصى به آن ها بدهد، و مقرّب درگاه خود کند، همان طور که يک انسان، مابين فرزند خود و بيگانگان فرق مى گذارد و او را به خود نزديک و مقرب مى سازد و خدا همين کار را با ملائکه کرده، و همين خود باعث شده که شما مشرکان به اشتباه بيفتيد و از روى جهل، ملائکه را فرزندان خدا بپنداريد. جهل به خدا و به حقيقت او، که مخالف با حقايق اجسام و اعراض است.
پس گويا فرموده: اگر خدا اراده اتخاذ ولد هم بکند، کارى بيش از آنچه کرده نمى کند، باز هم بعضى از مخلوقات خود را، که همان ملائکه باشند، اصطفا مى کند. چيزى که هست، اين اشتباه از شماست که خيال مى کنيد اصطفاى ملائکه، به معناى فرزند گرفتن است. بعدا هم اين جهل و اشتباه خود را ادامه داده و ملائکه را دختران خدا قرار داديد. پس شما مشتى مردم کذّاب و کفار و دروغ پرداز و جنجالى هستيد، که بزرگترين افترا را به خدا و ملائکه او بسته و در کفر غلو کرديد».
و خواننده عزيز، خود متوجه است که سياق آيه شريفه، هيچ سازگارى با اين بيان ندارد. علاوه بر اين، همه اين حرف ها، جواب اشکال تبنّى تشريفى را نمى دهد. چون يهود نگفته اند که خدا «عزيز» را زاييده، بلکه به عنوان احترام و تشريف، او را فرزند خدا مى دانند. چون در او خصايصى سراغ دارند که در ديگران نيست، و اين، همان «اصطفا» است.
البته در اين آيه شريفه، توجيهات و بيانات ديگرى نيز هست، که فايده اى در نقل آن ها نيست.
«خَلَقَ السّمَاوَات وَ الاَرْض بِالْحَقِّ ...»:
بعيد نيست اشاره اين آيه به مسأله خلقت و تدبير، بيانى باشد براى قهاريت خداى تعالى، وليکن اتصال دو آيه و ارتباطشان به يکديگر از نظر مضمون و مخصوصا اين که آيه دومى با جملۀ «ذَلِکُمُ اللّهُ رَبُّکُم...» ختم مى شود، تقريبا صريح در اين است که آيه مورد بحث، مربوط به ماقبل نباشد، و بيانى مستقل و از نو براى احتجاج بر توحيد ربوبيت باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۶۱
اثبات توحید در ربوبيّت، با بيان انحصار «خلق» و «تدبير» در پروردگار
پس اين آيه و آيه بعدش، در اين سياق و مقام اند، که توحيد در ربوبيت را اثبات کنند. در اين دو آيه، بين خلقت و تدبير جمع شده، و اين، بدان جهت است که همچنان که - بارها گفته ايم - اثبات وحدت خالق، مستلزم ابطال مرام مشرکان نيست. چون مشرکان هم، خالق را واحد و خلقت و ايجاد را منحصر در خداى تعالى مى دانند، و به همين جهت، خداى سبحان در کلام عزيزش، هر جا در صدد اثبات توحيد در ربوبيت و الوهيت، و ابطال مسلک مشرکان بر مى آيد، بين «خلقت» و «تدبير» جمع مى کند و به اين نکته اشاره مى کند که تدبير خارج از خلقت نيست، بلکه به يک معنا همان خلقت است، همچنان که خلقت به يک معنا، همان تدبير است. و با اين بيان است که احتجاج عليه شرک تمام مى شود، و به مشرکان که معتقدند تدبير عالَم واگذار به ارباب شده، مى فهماند که «تدبير» نيز مانند «خلقت»، منحصر در خداى تعالى است.
پس جملۀ «خَلَقَ السّمَاواتِ وَ الأرض بِالحَقّ»، اشاره است به مسأله خلقت، و جملۀ «بِالحَقّ» - با در نظر گرفتن اين که «باء» در آن، براى ملابست است - اشاره است به مسأله بعث و قيامت. چون خلقت وقتى به حق و غير باطل است، که غرض و غايتى در آن باشد، و خلقت به سوى آن غرض سوق داده شود. و اين همان بعث است، که خداى تعالى، درباره اش فرموده: «وَ مَا خَلَقنَا السّمَاءَ وَ الأرضَ وَ مَا بَينَهُمَا بَاطِلاً».
و جملۀ «يُکَوّرُ اللّيلَ عَلَى النّهَارِ وَ يُکَوّرُ النّهَارَ عَلَى اللّيل»، به مسأله تدبير اشاره مى کند. در مجمع البيان، درباره کلمۀ «يُکَوّرُ» گفته است: «تکوير»، عبارت است از اين که بعضى از اجزاى چيزى را روى بعض ديگرش بيندازيم. بنابراين، مراد انداختن شب است روى روز، و انداختن روز است بر روى شب. در نتيجه، عبارت مزبور استعاره به کنايه مى شود. و معنايش، نزديک به معناى آيه «يُغشِى اللّيلَ النّهَار» مى گردد، و مراد از آن، پشت سر هم قرار گرفتن شب و روز به طور استمرار است، که لاينقطع مى بينيم روز، شب را و شب، روز را پس مى زند و خود ظهور مى کند، و اين، همان مسأله «تدبير» است.
«وَ سَخّرَ الشّمسَ وَ القَمَرَ کُلٌّ يَجرِى لِأجَلٍ مُسَمّى» - يعنى: خداى سبحان، خورشيد و ماه را رام و مسخر کرده، تا بر طبق نظام جارى در عالَم زمينى، جريان يابند و اين جريان تا مدتى معين باشد، و از آن تجاوز نکنند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۶۲
«ألَا هُوَ العَزِيزُ الغَفّار» - ممکن است ذکر اين دو اسم از بين همه اسم هاى خداى تعالى، به منظور اشاره به همان برهان باشد، که بر يگانگى خداى تعالى در ربوبيت و الوهيت اقامه فرمود. چون «عزيزى» که هرگز دچار ذلت نمى شود، اگر باشد، تنها خداى تعالى است. پس تنها اوست که بايد عبادت شود، نه غير او، که اگر عزتى دارند، مشوب به ذلت است، و خود سراپا فقرند. و همچنين است «غفار»، که چون با سايرين که چنين نيستند، مقايسه شود، پرستش متعين در او مى گردد.
ممکن هم هست ذکر اين دو اسم، تشويق و تحريک بر توحيد و ايمان به خداى واحد بوده باشد. و معنايش چنين باشد: من شما را متنبه مى کنم به اين که خدا، «عزيز» است. پس به او ايمان بياوريد، تا به عزّتش اعتزاز يابيد، و او «غفّار» است. پس به او ايمان آوريد، تا شما را بيامرزد.
«خَلَقَکُم مِن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنهَا زَوْجَهَا ...»:
خطاب در اين آيه، به عموم بشر است. و مراد از «نفس واحده»، به طورى که نظاير اين آيه تأييد مى کند، آدم ابوالبشر است. و مراد از «زَوجَهَا»، همسر اوست، که از نوع خود او است، و در انسانيت مثل او است. و کلمۀ «ثُمّ» براى تراخى و تأخّر رتبى در کلام است.
و مراد اين است که: خداى تعالى، اين نوع را خلق کرد، و افراد آن را از نفس واحد و همسرش، بسيار کرد.
«وَ أنزَلَ لَکُم مِنَ الأنعَامِ ثَمَانِيَةَ أزوَاج» - کلمۀ «أنعام»، به معناى شتر و گاو و گوسفند و بز است، و اگر آن ها را هشت جفت خوانده، به اين اعتبار مجموع نر و مادۀ آن هاست.
و نيز، اگر از خلقت چارپايان در زمين تعبير کرده به اين که ما آن ها را نازل کرديم، با اين که آن حيوان ها از آسمان نازل نشده اند، به اين اعتبار است که خداى تعالى، ظهور موجودات در زمين را، بعد از آن که نبودند، انزال آن خوانده. چون در آيه شريفه «وَ إن مِن شَئٍ إلّا عِندَنَا خَزَائِنُهُ وَ مَا نُنَزّلُهُ إلّا بِقَدَرٍ مَعلُومٍ»، به طور کلى موجودات را نازل شده و اندازه گيرى شده از خزينه هايى مى داند که از هر چيز، بى اندازه اش در آن جاست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۶۳
«يَخلُقُکُم فِى بُطُونِ أُمّهَاتِکُم خَلقاً مِن بَعدِ خَلقٍ فِى ظُلُمَاتٍ ثَلَاث» - اين جمله، بيان کيفيت خلقت نامبردگان قبلى، يعنى انسان و أنعام است. و اين که خطاب را تنها متوجه انسان کرده و مى فرمايد: «شما را خلق مى کند»، به اعتبار اين است که در بين اين پنج نوع جاندار، تنها انسان داراى عقل است. لذا جانب او را بر ديگران غلبه داده و خطاب را متوجه او کرده است. و معناى خلق بعد از خلق، پشت سرِ هم بودن آن است. مانند نطفه را علقه کردن، و علقه را مضغه کردن و همچنين. و مراد از «ظُلُمات ثَلَاث» - به طورى که گفته اند - ظلمت شکم، رحم، و ظلمت مشيمه (تخمدان) است، و همين معنا را، صاحب مجمع البيان، از امام باقر «عليه السلام» روايت کرده.
بعضى هم گفته اند: «مراد از آن، ظلمت صلب پدر، و رحم مادر، و مشيمه اوست». ولى اين اشتباه است؛ چون آيه شريفه که مى فرمايد: «فِى بُطُونِ أُمّهَاتِکُم»، صريح در اين است که مراد ظلمت هاى سه گانۀ در شکم مادران است، نه پشت پدران.
«ذَلِکُمُ اللّهُ رَبُّکُم» - يعنى آن حقيقتى که در اين دو آيه، به خلقت و تدبير وصف شده، تنها او پروردگار شماست، نه غير او. چون پروردگار عبارت است از کسى که مالک و مدبّر امر مِلک خود باشد. و چون خدا، خالق شما و خالق هر موجود ديگرى غير از شما است، و نيز پديد آورندۀ نظام جارى در شماست، پس او مالک و مدبّر امر شماست. در نتيجه، او ربّ شماست، نه ديگرى.
«لَهُ المُلکُ» - يعنى بر هر موجودى از مخلوقات دنيا و آخرت که بنگرى، مليک على الاطلاق آن، خداست. و اگر ظرف «لَهُ» را جلوتر آورد و نفرموده «المُلکُ لَهُ»، براى اين است که افادۀ حصر کند. يعنى بفهماند مُلک عالَم، تنها از اوست. و اين جمله خبرى است بعد از خبرى ديگر، براى جملۀ «ذَلِکُمُ اللّهُ»، همچنان که جملۀ «لا إله إلّا هو»، خبر سومى است براى «ذَلِکُم».
و انحصار الوهيت در خدا، فرع آن است که ربوبيت، منحصر در او باشد. چون «إله» بدين جهت عبادت مى شود که «ربّ» است و مدبّر الامور. ناگزير عبادت مى شود تا امور را به نفع عابد به جريان اندازد، (اگر انگيزه در عبادت رجا باشد) و بلايا و امور خطرناک را از عابد دور کند، (اگر انگيزه در عبادت خوف باشد)، و يا آن که عبادت مى شود، صرفا براى اين که شکرش به جا آورده شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۶۴
«فَأنّى تُصرَفُون» - يعنى پس باز چگونه از عبادت خدا، به سوى عبادت غير خدا بر مى گرديد، با اين که او، ربّ شماست، که شما را خلق کرده و امرتان را تدبير نموده، و مليک و حکمران بر شماست.
رده:تفسیر المیزان