المیزان جلد۱۸ بخش۴
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۱
«اللّهُ يَجتَبِى إلَيهِ مَن يَشَاءُ وَ يَهدِى إلَيهِ مَن يُنِيبُ»: کلمه «إجتباء»، به معناى جمع کردن و به سوى خود جلب نمودن است. و مقتضاى وحدت سياق اين است که ضمير در هر سه کلمۀ «إليه» به يک جا برگردد. در نتيجه معناى آيه چنين مى شود:
خداى تعالى، از بندگانش هر که را بخواهد، به دين توحيد - که تو بدان دعوت مى کنى - جمع و جلب مى کند، و هر که را بخواهد، به سوى آن هدايت مى کند. در نتيجه، مجموع چند جملۀ «کَبُرَ عَلَى المُشرِکِينَ مَا تَدعُوهُم إلَيهِ اللّهُ يَجتَبِى إلَيهِ مَن يَشَاءُ» در معناى آيه شريفه «هُوَ اجتَبَاکُم وَ مَا جَعَلَ عَلَيکُم فِى الدّينِ مِن حَرَجٍ مِلّة أبِيکُم إبرَاهِيم» خواهد بود.
اين بود نظر ما؛ ولى بعضى از مفسران گفته اند: ضمير در کلمه «إلَيه» دومى و سومى به خداى تعالى بر مى گردد. اين نظريه هم بد نيست، ولى نظريه ما مناسب تر است.
به هر حال، جملۀ «اللّهُ يَجتَبِى إلَيه» - تا آخر آيه، در اين صدد است که اشاره کند به اين که خداى تعالى بى نياز از ايمان مشرکان است که اين قدر از ايمان آوردن استکبار مى ورزند. و اين آيه نظير آيه شريفه «فَإنِ استَکبَرُوا فَالّذِينَ عِندَ رَبّکَ يُسَبّحُونَ لَهُ بِالّليلِ وَ النّهَارِ وَ هُم لا يَسئَمُون» مى باشد.
بعضى ديگر گفته اند: مراد از جملۀ «مَا تَدعُوهُم إلَيهِ»، «مَا تَدعُوهُم إلَى الإيمَان = به آنچه که مردم را مى خوانى تا بدان ايمان آورند» است، که همان مسأله رسالت مى باشد. در نتيجه معنا چنين مى شود که: مشرکان از ايمان آوردن به رسالت تو استکبار مى ورزند. و آن وقت جملۀ «اللّهُ يَجتَبِى...»، در معناى آيه شريفه «اللّهُ أعلَمُ حَيثُ يَجعَلُ رِسَالَتَهُ» خواهد بود، و حال آن که اين معنا خلاف ظاهر آيه است.
«وَ مَا تَفَرَّقُوا إِلّا مِن بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ ...»:
ضمير در «تَفَرّقُوا» به «ناس» - که از سياق مفهوم است - بر مى گردد. و کلمه «بَغى»، به معناى ظلم و يا حسد است. و اگر «بَغى» را مقيد کرد به کلمه «بَينَهُم»، براى اين است که بفهماند ظلم و يا حسد در بينشان متداول بود. و معناى آيه اين است که:
همين مردمى که شريعت برايشان تشريع شده بود، از شريعت متفرق نشدند، و در آن اختلاف نکردند، و وحدت کلمه را از دست ندادند، مگر در حالى که اين تفرقۀ آن ها وقتى شروع شد - و يا اين تفرقه شان وقتى بالا گرفت که قبلا علم به آنچه حق است، داشتند، ولى ظلم و يا حسدى که در بين خود معمول کرده بودند، نگذاشت بر طبق علم خود عمل کنند، و در نتيجه، در دين خدا اختلاف به راه انداختند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۲
پس منظور از اختلاف در اين جا، اختلاف در دين است که باعث شد انشعاب ها و چند دستگی ها در بشر پيدا شود. و خداى سبحان، آن را در مواردى از کلام خود مستند به «بغى» کرده.
و اما اختلافى که بشر قبل از نازل شدن شريعت داشت، و باعث شد که خدا شريعت را تشريع کند، اختلاف در شؤون زندگى و تفرقه در امور معاش بود که منشأش، اختلافى بود که بشر در طبيعت و سليقه و هدف داشت، و وسيله شد براى نزول وحى و تشريع شرع تا آن اختلافات برداشته شود. و آيه «کَانَ النّاسُ أمّةً وَاحِدَة فَبَعَثَ اللّهُ النّبِيّينَ» - همان طور که در تفسيرش گذشت - به اين اختلاف اشاره مى کند.
«وَ لَولَا کَلِمَةٌ سَبَقَت مِن رَبّکَ إلَى أجَلٍ مُسَمّى لَقُضِىَ بَينَهُم» - مراد از کلمه اى که در سابق گذشت، يکى از فرمان هايى است که خدا در آغاز خلقت بشر صادر کرد. نظير اين که همان روزها فرمود: «وَ لَکُم فِى الأرضِ مُستَقَرٌّ وَ مَتَاعٌ إلى حِين».
و معناى آيه اين است: اگر نبود اين مسأله که خدا از سابق اين قضا را رانده بود که بنى آدم، هر يک چقدر در زمين بمانند و تا چه مدت و به چه مقدار از زندگى در زمين بهره مند شوند، هر آينه بين آنان حکم مى کرد. يعنى به دنبال اختلافى که در دين خدا کرده و از راه او منحرف شدند، حکم مى نمود و همه را به مقتضاى اين جرم بزرگ هلاک مى فرمود.
طرح يک سؤال در بارۀ هلاکت اقوام گذشته و پاسخ آن
در اين جا، ممکن است کسى بگويد: اين وقتى درست است که خدا اقوامى را هلاک نکرده باشد، و ما مى بينيم که اين قضا را رانده و اقوامى را هلاک کرده، و خود خداى تعالى، داستان آن ها را در کلام خود آورده. درباره هلاکت قوم نوح و هود و صالح «عليهم السلام»، جدا جدا حکايت کرده، و درباره همه اقوامى که هلاک شدند، فرموده: «وَ لِکُلّ أمّة رَسُولٌ فَإذَا جَاءَ رَسُولُهُم قَضِىَ بَينَهُم بِالقِسطِ»، با اين حال، ديگر آيه مورد بحث چه معنايى دارد؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۳
در جواب مى گوييم: هلاکت و قضاهايى که درباره اقوام گذشته در قرآن کريم آمده، راجع به هلاکت آنان در زمان پيامبرشان بوده. فلان قوم وقتى دعوت پيغمبر خود را نپذيرفتند، در عصر همان پيامبر مبتلا به عذاب مى شده و هلاک مى گرديده. مانند: قوم نوح، هود و صالح، که همه در زمان پيامبرشان هلاک شدند. ولى آيه مورد بحث، راجع به اختلافى است که امت ها بعد از درگذشت پيغمبرشان در دين خود راه انداخته اند و اين، از سياق کاملا روشن است.
«وَ إنّ الّذِينَ أُورِثوُا الکِتَابَ مِن بَعدِهِم لَفِى شَکٍّ مِنهُ مُرِيبٍ»: - ضمير در «مِن بَعدِهِم» به همان اسلافى بر مى گردد که در آيه قبلى فرمود: «با علم به حقانيت و يکى بودن دين در آن اختلاف کردند و کاسه ظلم و حسد خود را بر سر دين شکستند». و مراد از «الّذِينَ أُورِثُوا الکِتَابَ مِن بَعدِهِم»، نسل هاى بعد از آن اسلاف و نياکان هستند. پس مفاد آيه اين است که:
آغاز کنندگان اختلاف و مؤسّسان تفرقه که با داشتن علم و اطلاع اين اختلاف را باب کردند، آنچه را کردند، از درِ بغى کردند و در نتيجه، نسل هاى بعدشان هم که کتاب را از آن ها به ارث بردند، در شکى مريب (شکى که ايشان را به ريب انداخت)، قرار گرفتند.
آنچه که ما در معناى آيه آورديم، مطالبى بود که از سياق استفاده کرديم، ولى مفسران حرف هايى بسيار زده اند که هيچ فايده اى در نقل آن ها نيست. و اگر کسى بخواهد بر اقوال آنان اطلاع يابد، بايد به کتب شان مراجعه کند.
«فَلِذَلِک فَادْعُ وَ استَقِمْ کمَا أُمِرْت وَ لا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ ...»:
اين جمله، تفريع و نتيجه گيرى از مطالب گذشته است که مى فرمايد: خدا براى همۀ انبيا، يک دين تشريع کرده بود، ولى امت ها دو قسم شدند. يکى «نياکان»، که با علم و اطلاع و از درِ حسد، در دين اختلاف انداختند. و يکى «نسل ها»، که در شک و تحيّر ماندند. به همين جهت، خداى تعالى، تمامى آنچه را که در سابق تشريع کرده بود، براى شما تشريع کرد. پس تو اى پيامبر، مردم را دعوت کن، و چون آن ها دو دسته شدند، يکى مبتلا به حسد، يکى مبتلا به شک، پس تو استقامت بورز، و به آنچه مأمور شده اى، پايدارى کن، و هواهاى مردم را پيروى مکن.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۴
لام در جمله «فَلِذَلِکَ»، لام تعليل است. و بعضى گفته اند: لام به معناى «إلى» است، و معناى جمله اين است که: پس به سوى همين دينى که برايتان تشريع شده، دعوت کن، و در مأموريت پايدارى نما.
کلمه «وَ استَقِم»، امر از استقامت است، که به گفته راغب، به معناى ملازمت طريق مستقيم است، و جمله «وَ لَا تَتّبِع أهوَاءَهُم»، به منزله تفسير کلمه «استَقِم» است.
«وَ قُل آمَنتُ بِمَا أنزَلَ اللّهُ مِن کِتَابٍ» - در اين جمله مى فرمايد: بگو به تمامى کتاب هايى که خدا نازل کرده، ايمان دارم. و در تصديق و ايمان به کتب آسمانى مساوات را اعلام کن. و معلوم است که مراد از کتب آسمانى، کتاب هايى است که مشتمل بر شريعت هاى الهى است.
«وَ أُمِرتُ لِأعدِلَ بَينَکُم» - بعضى از مفسران گفته اند: لام در جمله لِأعدِلَ»، لام زائد است که تنها خاصيت تأکيد را دارد. نظير لام در «لِنُسلِمَ» در جملۀ «وَ أُمِرنَا لِنُسلِمَ لِرَبّ العَالَمِين». و معناى جمله مورد بحث اين است که: و من مأمور شده ام بين شما عدالت برقرار کنم. يعنى همه را به يک چشم ببينم. قوى را بر ضعيف و غنى را بر فقير و کبير را بر صغير مقدّم ندارم، و سفيد را بر سياه و عرب را بر غيرعرب و هاشمى را و يا قرشى را بر غير آنان برترى ندهم. پس در حقيقت، دعوت متوجه به عموم مردم است و مردم همگى در برابر آن مساوی اند.
پس جمله «آمَنتُ بِمَا أنزَلَ اللّهُ مِن کِتَابٍ»، مساوى دانستن همۀ کتاب هاى نازله است، از حيث اين که بايد همه ايمان آورند. و جملۀ «وَ أُمِرتُ لِأعدِلَ بَينَکُم»، مساوى دانستن همه مردم است از حيث اين که همه را بايد دعوت کرد، تا متوجه شرعى که نازل شده، بشوند.
بعضى ديگر از مفسران گفته اند: لام در جمله «لِأعدِلَ بَينَکُم»، لام تعليل است و معناى آن، اين است: اين که من مأمور شده ام بدانچه مأمور شده ام، بدين جهت بوده که بين شما عدالت برقرار کنم.
و نيز درباره «عدالت»، بعضى گفته اند: مراد از آن، عدالت در داورى است. بعضى ديگر گفته اند: عدالت در حکم است. و بعضى ديگر معناى ديگرى کرده اند، ليکن همه اين معانى از سياق آيه به دور است، و سياق با آن نمى سازد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۵
«اللَّهُ رَبُّنَا وَ رَبُّکُمْ ...»:
اين جمله مى خواهد مطالب گذشته؛ يعنى تسويه بين کتب و شرايع نازله و ايمان آوردن به همه آن ها، و تسويه بين مردم در دعوتشان به سوى دين، و برابر بودن همه طبقات مردم در مشموليت احکام را تعليل کند. و به همين جهت، کلام بدون حرف عطف آمده، گويا مطلب ديگرى است غير مطالب گذشته.
پس جمله مزبور به اين معنا اشاره مى کند که: ربّ همۀ مردم يکى است و آن، «اللّه تعالى» است. پس غير او، ارباب ديگرى ندارند، تا هر کسى به ربّ خود بپيوندد، و بر سرِ ارباب خود نزاع کنند. اين بگويد ربّ من بهتر است، او بگويد از من بهتر است، و هر کسى تنها به شريعت پروردگار خود ايمان آورد. بلکه ربّ همه يکى، و صاحب همۀ شريعت ها، يکى است و مردم، همه و همه بندگان و مملوکان يکى هستند.
يک خداست که همه را تدبير مى کند، و به منظور تدبير آن ها، شريعت ها را بر انبيا نازل مى کند. پس ديگر چرا بايد به يک شريعت ايمان بياورند، و به ساير شريعت ها ايمان نياورند. يهود به شريعت موسى ايمان بياورد، ولى شريعت مسيح و محمد «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» را قبول نکند، و نصارا، شريعت عيسى را بپذيرد و در مقابل شريعت محمدى «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» سر فرود نياورد؟ بلکه بر همه واجب است که به تمامى کتاب هاى نازل شده و شريعت هاى خدا ايمان بياورند، چون همه از يک خدا است.
عمل هرچه باشد، از انجام دهنده اش، تجاوز نمى کند
«لَناَ أعمَالُنَا وَ لَکُم أعمَالُکُم» - اين جمله، به اين نکته اشاره مى کند که اعمال، هرچند از حيث خوبى و بدى و از حيث پاداش و کيفر و ثواب و عقاب مختلف است، الّا اين که هرچه باشد، از کُننده اش تجاوز نمى کند. يعنى عمل تو، عملِ من نمى شود. پس هر کسى، در گروِ عمل خويش است، و احدى از افراد بشر، نه از عمل ديگرى بهره مند مى شود و نه متضرر مى گردد. پس معنا ندارد که کسى را جلو بيندازد تا از عمل او منتفع شود، و يا يکى ديگر را عقب اندازد، تا مبادا از عمل او متضرر شود.
البته اعمال مردم درجات مختلفى دارد و بعضى، از بعضى ديگر بهتر و گرانبهاتر است. اما ارزيابى و سنجش آن به دست خدايى است که به حساب اعمال بندگان خود رسيدگى مى کند، نه به دست مردم و نه پيغمبر و نه افرادى پايين تر از او. چون مردم در هر رتبه اى که باشند، بنده و مملوک خدايند و هيچ کس مالک نفس هيچ کس نيست.
و اين همان نکته اى است که خداى تعالى، در گفتگوى نوح با قومش نقل کرده که: قومش گفتند: «أنُؤمِنَ لَکَ وَ اتّبَعَکَ الأرذَلُونَ * قَالَ وَ مَا عِلمِى بِمَا کَانُوا يَعمَلُونَ * إن حِسَابُهُم إلّا عَلى رَبّى لَو تَشعُرُونَ». و نيز در خطابش به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: «مَا عَلَيکَ مِن حِسَابِهِم مِن شَئٍ وَ مَا مِن حِسَابِکَ عَلَيهِم مِن شَئ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۶
«َلَا حُجّةَ بَينَنَا وَ بَينَکُم» - شايد مراد اين باشد که هيچ حجت و دليلى که دلالت کند بر اين که بعضى از مردم بر بعضى ديگر مقدّم اند، در بين ما نيست، تا يکى از ما با آن دليل استدلال کند بر اين که مقدّم بر ديگران است.
احتمال هم دارد که اين نفى کردن «حجّت»، کنايه باشد از نفى لازمه آن، يعنى خصومت. و معناى جمله اين باشد که: ما بر سرِ اين، دعوا و خصومت نداريم که بين ما مردم تفاوت رتبه و درجه هست. براى اين که ربّ همۀ ما، يکى است و ما همگى، در اين که بندگان يک خداييم، يکسانيم، و هر يک، در گروِ عمل خويش هستيم. پس ديگر حجتى، يعنى خصومتى در بين نيست، تا هر يک به خاطر به کرسى نشاندن دعوى خود، آن حجت را اقامه کند.
از اينجا روشن مى شود که معنايى که بعضى براى اين جمله کرده اند، درست نيست و آن، اين است که «احتجاج و خصومتى نيست، چون حق روشن شده، و ديگر احتياجى براى احتجاج و يا مخالفت نمانده، مگر اين که کسى بخواهد با علم به حق، عناد و لجاجت کند». چون سياق کلام و غرض از آن، اين است که بيان کند که پيامبر «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، مأمور شده بين خود و امتش برابرى و مساوات اعلام کند، و در مقام اين نيست که چيزى از معارف اصولى را اثبات کند، تا مفسرّ مذکور، کلمۀ «حجت» را بر روشن شدن حق در آن معارف معنا کند.
مقصود از جمع در «اللهُ يَجمَعُ بَينَنَا»
«اللّهُ يَجمَعُ بَينَنَا» - مراد از ضمير گوينده «نَا: ما»، مجموع گوينده و مخاطب در جمله هاى قبل است. و مراد از اين که فرمود: «خدا، ما را جمع مى کند» - به طورى که مفسران گفته اند - اين است که: خدا، ما را در روز قيامت، براى حساب و جزا جمع مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۷
و بعيد نيست که منظور، جمع کردن بين مردم در ربوبيت باشد. چون خدا، ربّ جميع است و جميع، بندۀ اويند. و بنابراين، جمله مورد بحث، تأکيد همان جمله سابق است که مى فرمود: «اللّهُ رَبُّنَا وَ رَبّکُم» و مقدمه و زمينه چينى است براى جمله بعد که مى فرمايد: «وَ إلَيهِ المَصِير». آنگاه مفاد هر دو جمله اين مى شود که:
خدا، تنها پديد آرندۀ ما است، چون ربّ همۀ ما است، و منتهاى ما به سوى اوست. چون بازگشت ما به سوى اوست، پس هيچ پديد آرنده اى در بين ما، به جز خداى عزّوجلّ نيست.
مقتضاى ظاهر اين بود که در تعليل بفرمايد: «اللّهُ رَبّى وَ رَبُّکُم لِى عَمَلِى وَ لَکُم أعمَالُکُم لا حُجّةَ بَينِى وَ بَينَکُم». چون اين جمله محاذى با جمله: «آمَنتُ بِمَا أنزَلَ اللّهُ مِن کِتَابٍ» است. همان طور که آن جا فرمود: «بگو من ايمان دارم»، در اين جا نيز بايد مى فرمود: «اللّه، پروردگار من و پروردگار شما است. عملِ من، براى خودم و عملِ شما، براى شما است، و حجتى بين من و بين شما نيست، و مأمور شده ام که به عدالت رفتار کنم»، ولى اين طور نفرمود، بلکه فرمود: «اللّه، پروردگار ما و شما است». و خلاصه به جاى «من و شما» فرمود: «ما و شما» و اين، بدان جهت بود که کلام سابقش، يعنى «شَرَعَ لَکُم مِنَ الدّينِ مَا وَصّى بِهِ نُوحاً...»، و نيز جملۀ «اللّهُ يَجتَبِى إلَيهِ مَن يَشَاءُ وَ يَهدِى إلَيهِ مَن يُنِيبُ» مى فهماند که در اين ميان، مردمى هم هستند که به آنچه رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» ايمان آورده، ايمان دارند، و دعوت او را مى پذيرند و شريعتش را پيروى مى کنند.
پس مراد از کلمۀ «ما» در «رَبّنا» و در «لَنَا أعمَالُنَا» و در «بَينَنَا»، رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» و مؤمنان به آن جناب است. و مراد از مخاطبين در جملۀ «وَ رَبُّکُم» و «أعمَالُکُم» و «بَينَکُم»، ساير مردم، يعنى اهل کتاب و مشرکان اند، و اين آيه، نظير آيه شريفه «قُل يَا أهلَ الکِتَابِ تَعَالَوا إلَى کَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَينَنَا وَ بَينَکُم ألّا نَعبُدَ إلّا اللّهَ وَ لا نُشرِکَ بِهِ شَيئاً وَ لا يَتّخِذَ بَعضُنَا بَعضاً أربَاباً مِن دُونِ اللّه فَإن تَوَلَّوا فَقُولُوا اشهَدُوا بِأنّا مُسلِمُون» مى باشد.
«وَ الَّذِينَ يُحَاجُّونَ فى اللَّهِ مِن بَعْدِ مَا استُجِيبَ لَهُ حُجَّتُهُمْ دَاحِضَةٌ عِندَ رَبّهِمْ وَ عَلَيهِمْ غَضَبٌ وَ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ»:
کلمه «حجّت»، به معناى سخنى است که منظور از آن، اثبات و يا ابطال چيزى باشد. و اين واژه، از مادۀ «حج» گرفته شده که به معناى قصد است. و کلمۀ «دَاحِض»، اسم فاعل از «دحض» است، که به معناى بطلان و زوال است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۸
و معناى آيه به طورى که گفته اند، اين است: کسانى که درباره خدا احتجاج و استدلال مى کنند تا ربوبيت او را نفى و يا دين او را باطل کنند، (با اين که مردم دعوت او را پذيرفته، و داخل دينش شده اند، چون حجتش روشن و واضح بود)، حجتشان نزد پروردگارشان باطل و زايل است، و غضبى از خدا برايشان است و عذابى شديد دارند.
و ظاهرا مراد از اين که فرمود: «بعد از آن که استجابت شد»، استجابت حقيقى است، به اين که کسانى که دعوت او را استجابت کرده اند، از روى علم و آگاهى و بدون شک و اضطراب استجابت کرده اند. و خلاصه، فطرت سالم انسانيت وادارشان کرده که استجابت کنند. چون دين با معارفى که در آن است، فطرى بشر است، و بدون هيچ درنگى آن را مى پذيرد. البته در صورتى که فطرت (به خاطر عوامل خارجى) نمُرده باشد.
همچنان که فرموده: «إنّمَا يَستَجِيبُ الّذِينَ يَسمَعُونَ وَ المَوتَى يَبعَثُهُمُ اللّهُ»، و نيز فرموده: «وَ نَفسٍ وَ مَا سَوَّيهَا * فَألهَمَهَا فُجُورَهَا وَ تَقوَيهَا»، و نيز فرموده: «فَأقِم وَجهَکَ لِلدّينِ حَنِيفاً فِطرَةَ اللّهِ الّتِى فَطَرَ النّاسَ عَلَيهَا».
مقصود از باطل بودن حجّت منکران خدا
و بنابراين، حاصل معناى آيه اين است: کسانى که در خداى تعالى و يا دين او احتجاج مى کنند، و می خواهند بعد از آن که فطرت سالم و زنده بشر آن را پذيرفته، و يا بعد از آن که مردم به فطرت سالم خود آن را پذيرفته اند، خدا را نفى و يا دين او را باطل سازند، حجتشان نزد پروردگارشان باطل و زايل است، و غضبى از خدا بر ايشان وارد خواهد شد، و عذابى که نمى توان گفت چقدر است، خواهند داشت.
آيات سابق هم تا اندازه اى اين وجه را تأييد مى کند. چون در آن ها، اين معنا تذکر داده مى شد که خدا دينى را تشريع کرد و انبيا خود را بدان سفارش فرمود و براى اقامۀ آن دين، از بندگانش، هر که را مى خواست، انتخاب نمود. پس محاجّه کردن در اين که خدا دينى دارد که در آن بندگان خود را به عبادت خود واداشته، کار باطلى است، و چون چنين است، ممکن است بگوييم: آيه «اللّهُ الّذِى أنزَلَ الکِتَابَ بِالحَقّ وَ المِيزَانَ»، در مقام تعليل است، و حجتى است که حجت کفار را ابطال مى سازد - در آن دقت فرماييد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۹
بعضى از مفسران گفته اند: ضمير در «لَهُ» به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» بر مى گردد و منظور از استجابت کنندگان، اهل کتاب است، و منظور از استجابت آنان، اين است که اعتراف دارند که اوصاف رسول خدا و خصوصياتش در کتب آسمانى آنان آمده. و مقصود از جمله مورد بحث اين است که: محاجّه اهل کتاب درباره خدا، بعد از آن اعتراف هايى که کرده اند، محاجّه اى است که در نزد پروردگارشان باطل است.
بعضى ديگر گفته اند: ضمير در «لَهُ» به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» بر مى گردد، و منظور از استجابت کننده، خودِ خداى تعالى است که نفرين آن حضرت عليه بزرگان قريش را مستجاب کرد و در جنگ بدر همه را بکشت. و نيز نفرين آن حضرت عليه اهل مکه را مستجاب کرد، و به خشکسالى و قحطى مبتلايشان نمود. و دعاى آن جناب براى مستضعفان را مستجاب نمود و ايشان را از چنگال قريش نجات داد. و همچنين ساير معجزات آن حضرت، که همه جنبۀ استجابت داشت.
ولى اين دو معنا از سياق آيه به دور است.
بحث روايتى
در روح المعانى، در ذيل آيه «وَ الّذِينَ يُحَاجُّونَ فِى اللّه...» از ابن عباس و مجاهد نقل کرده که گفته اند: اين آيه درباره طایفه اى از بنى اسرائيل نازل شد که در صدد برآمدند مردم را از اسلام برگردانند و گمراه کنند، و بدين منظور مى گفتند: کتاب ما قبل از کتاب شما نازل شده، و پيغمبر ما قبل از پيغمبر شما بود. پس دين ما، از دين شما بهتر است. و در روايتى ديگر، به جاى کلمۀ «دين ما» آمده که: «پس ما از شما به خدا نزديک تر و سزاوارتريم».
و در الدر المنثور است که ابن منذر، از عکرمه روايت کرده که گفت: وقتى آيه شريفه «إذَا جَاءَ نَصرُ اللّه وَ الفَتح» نازل شد، مشرکان مکه به مؤمنانى که با ايشان تماس داشتند، گفتند: کتاب شما مى گويد «همۀ مردم، دسته دسته به دين خدا در مى آيند»، پس شما هم از شهر ما بيرون شويد، چرا در اين جا مانده ايد؟ آنگاه آيه «وَ الّذِينَ يُحَاجُّونَ فِى اللّه مِن بَعدِ مَا استُجِيبَ لَهُ...» در اين باره نازل شد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه ۵۰
مؤلف: مضمون اين آيه با روايت هيچ تطبيق نمى کند. براى اين که در داستانى که روايت نقل کرده، احتجاجى در کار نبوده، و همچنين روايت روح المعانى هم، وافى به توجيه جملۀ «مَا استُجِيبَ لَهُ» نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه ۵۱
آيات ۱۷ - ۲۶ سوره شورى
اللَّهُ الَّذِى أَنزَلَ الْکِتَاب بِالحَْقِّ وَ الْمِيزَانَ وَ مَا يُدْرِيک لَعَلَّ السّاعَةَ قَرِيبٌ(۱۷)
يَستَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِهَا وَ الَّذِينَ ءَامَنُوا مُشفِقُونَ مِنهَا وَ يَعْلَمُونَ أَنَّهَا الحَْقُّ أَلا إِنَّ الَّذِينَ يُمَارُونَ فى السّاعَةِ لَفِى ضلَالِ بَعِيدٍ(۱۸)
اللَّهُ لَطِيف بِعِبَادِهِ يَرْزُقُ مَن يَشاءُ وَ هُوَ الْقَوِىُّ الْعَزِيزُ(۱۹)
مَن کانَ يُرِيدُ حَرْث الاَخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فى حَرْثِهِ وَ مَن کانَ يُرِيدُ حَرْث الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنهَا وَ مَا لَهُ فى الاَخِرَةِ مِن نَّصِيبٍ(۲۰)
أَمْ لَهُمْ شرَکاؤُا شرَعُوا لَهُم مِّنَ الدِّينِ مَا لَمْ يَأْذَن بِهِ اللَّهُ وَ لَوْ لا کلِمَةُ الْفَصلِ لَقُضىَ بَيْنهُمْ وَ إِنَّ الظالِمِينَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ(۲۱)
تَرَى الظالِمِينَ مُشفِقِينَ مِمَّا کسبُوا وَ هُوَ وَاقِعُ بِهِمْ وَ الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصالِحَاتِ فى رَوْضاتِ الْجَنَّاتِ لهَُم مَّا يَشاءُونَ عِندَ رَبِّهِمْ ذَلِک هُوَ الْفَضلُ الْکَبِيرُ(۲۲)
ذَلِک الَّذِى يُبَشرُ اللَّهُ عِبَادَهُ الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصالِحَاتِ قُل لا أَسئَلُکمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلا الْمَوَدَّةَ فى الْقُرْبى وَ مَن يَقْترِف حَسنَةً نَّزِدْ لَهُ فِيهَا حُسناً إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ شکُورٌ(۲۳)
أَمْ يَقُولُونَ افْترَى عَلى اللَّهِ کَذِباً فَإِن يَشإِ اللَّهُ يخْتِمْ عَلى قَلْبِک وَ يَمْحُ اللَّهُ الْبَاطِلَ وَ يحِقُّ الحَْقَّ بِکلِمَاتِهِ إِنَّهُ عَلِيمُ بِذَاتِ الصدُورِ(۲۴)
وَ هُوَ الَّذِى يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَ يَعْفُوا عَنِ السيِّئَاتِ وَ يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ(۲۵)
وَ يَستَجِيب الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصالِحَاتِ وَ يَزِيدُهُم مِّن فَضلِهِ وَ الْکَافِرُونَ لهَُمْ عَذَابٌ شدِيدٌ(۲۶)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۲
«ترجمه آیات»
خدا همان است که کتاب را به حق و نيز ميزان را نازل کرد، و تو چه مى دانى، شايد قيامت نزديک باشد(۱۷).
آن هايى که ايمانى به قيامت ندارند، در آمدنش عجله مى کنند، و کسانى که ايمان دارند، از آمدنش بيمناک اند، و مى دانند که حق است. تو آگاه باش، آن هايى که در انکار قيامت لجبازى و اصرار مى ورزند، در ضلالتى سخت دور قرار دارند (۱۸).
خدا به بندگانش لطف دارد، هر که را بخواهد روزى مى دهد، و او قوىّ و عزيز است (۱۹).
کسى که تنها بهره آخرت را مى خواهد، به بهره اش مى افزاييم، و کسى که تنها بهرۀ دنيا را مى خواهد، تنها از دنيا به او مى دهيم و ديگر در آخرت بهره اى ندارد (۲۰).
شايد اين مشرکان، شرکایى دارند که برايشان دينى تشريع کرده که خدا به آن اذن نداده؟ اگر کلمۀ فصل (و قضاء حتمى) نبود، کار هلاکتشان يکسره مى شد، و ستمکاران عذابى دردناک دارند(۲۱).
ستمگران را مى بينى که از آنچه کرده اند، بيمناک اند، ولى بلاى همان کرده ها بر سرشان خواهد آمد، و کسانى که ايمان آورده، اعمال صالح کردند، در باغ هاى بهشت قرار گرفته، نزد پروردگار خود، هرچه بخواهند دارند، و فضل بزرگ همين است(۲۲).
اين است همان که خدا بندگان خود را بدان بشارت مى دهد، بندگانى که ايمان آورده، اعمال صالح کردند. بگو من از شما در برابر رسالتم مزدى طلب نمى کنم، به جز مودّت نسبت به اقرباء، و کسى که حسنه اى به جاى آورد، ما حُسنى بر آن حسنه اضافه مى کنيم، که خدا آمرزگار و قدردان است (۲۳).
و يا (درباره همين مودّت هم) مى گويند به دروغ بر خدا افتراء بسته، (بگو) اگر من به خدا دروغ ببندم، خدا اگر بخواهد مُهر بر دلم مى زند، و خدا بالاخره باطل را از بين برده، حق را به وسيلۀ کلماتش، به کرسى مى نشاند، که او داناى به نهفته هاى دل هاست (۲۴).
و همو است خدايى که توبه را از بندگانش مى پذيرد، و از گناهان عفو مى فرمايد، و به آنچه مى کنيد، دانا است (۲۵).
و دعاى کسانى که ايمان آورده اعمال صالح کردند، مستجاب نموده، از فضل خود بيش از آنچه خواسته اند، مى دهد، و اما کفار عذابى سخت دارند (۲۶).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۳
«بیان آیات»
اين آيات، فصل چهارمى است از آيات سوره، که وحى را تعريف مى کند به اين که: آن دينى که به وسيله وحى نازل شده، به صورت کتابى است که براى مردم نوشته شده و ميزانى است که در قيامت با آن، اعمالشان سنجيده مى شود، و بر طبق آن جزاء داده مى شوند. و جزاء حسن، خود نوعى رزق است. آنگاه رشته سخن به ثواب و عقابى که روز قيامت دارند، کشيده شده است. در اين فصل، آيه «مودّت» و آياتى مناسب با آن نيز آمده.
«اللَّهُ الَّذِى أَنزَلَ الْکِتَاب بِالحَْقِّ وَ الْمِيزَانَ...»:
در چند فصل گذشته که گفتيم راجع به وحى صحبت مى کند، هر فصلى با جمله فعليه آغاز مى شد، در يکى که صرفا از وحى خبر مى داد، مى فرمود: «کَذَلِکَ يُوحِى إلَيکَ»، و در دومى که غرض از وحى را بيان مى کرد، مى فرمود: «وَ کَذَلِکَ أوحَينَا إلَيکَ»، و در سومى که آثار آن را بيان مى کرد، مى فرمود: «شَرَعَ لَکُم مِنَ الدّين». ولى در اين فصل - که مسأله إنزال «کتاب» و «ميزان» را توصيف مى کند، سياق را تغيير داده، آن را با جملۀ اسميه آغاز کرده، مى فرمايد: «اللّهُ الّذِى أنزَلَ الکِتَابَ...»، و لازمۀ آن، اين است که وحى را به نزول «کتاب» و «ميزان» تعريف کرده باشد.
و شايد وجه اين تغيير سياق همان باشد که در آيه قبلى بيان کرديم، که منظوراز اين که فرمود: «وَ الّذِينَ يُحَاجُّونَ فِى اللّه» چيست. چون آن وجه اقتضاء مى کرد خداى تعالى را براى اجتماع کنندگان اين طور معرفى کند که: او، کسى است که کتاب و ميزان را به حق نازل کرد. و لازمۀ آن، اين است که وحى را همان طور که توجه فرموديد، به اثرش تعريف کند.
مقصود از «کتاب» و «ميزان» در آيه: «اللهُ الّذِى أنزَلَ الکِتَابَ بِالحَقّ وَ المِيزَان...»
و به هر حال مراد از «کتاب»، وحيى است که مشتمل بر شريعت و دين باشد. شريعت و دينى که در مجتمع بشرى حاکم باشد. در تفسير آيه «کَانَ النّاسُ أُمّةً وَاحِدَة...» نيز گفتيم که منظور از «کتاب» در قرآن کريم، شريعت و دين است، و معناى «إنزال آن به حق»، اين است که اين کتاب حقّ محض است، و آميخته با اختلاف هاى شيطانى و نفسانى نيست.
و کلمۀ «ميزان»، به معناى هر مقياسى است که اشياء با آن سنجيده مى شود. و مراد از آن، به قرينۀ ذيل آيه و آيات بعد، همان دينى است که کتاب مشتمل بر آن است. و از اين جهت «دين» را «ميزان» ناميده که عقايد و اعمال به وسيلۀ آن سنجش مى شود، و در نتيجه، در روز قيامت هم، بر طبق آن سنجش محاسبه و جزا داده مى شود.
پس ميزان عبارت است از: دين با اصول و فروعش. و مؤّيد اين وجه، کلام ديگر خداى تعالى است که مى فرمايد: «لَقَد أرسَلنَا رُسُلَنَا بِالبَيّنَات وَ أنزَلنَا مَعَهُمُ الکِتَابَ وَ المِيزَانَ». چون ظاهر اين که فرموده: «مَعَهُم: با آنان»، اين است که مراد از «ميزان»، همان «دين» باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۴
بعضى از مفسران گفته اند: «ميزان»، به معناى عدل است، و اگر عدل «ميزان» خوانده شده، بدين جهت است که ميزان، وسيلۀ برقرارى انصاف و مساوات در بين مردم است و «عدل» نيز، چنين است. آنگاه براى گفتۀ خود چنين تأييد آورده که در سابق در آيه: «وَ أُمِرتُ لِأعدِلَ بَينَکُم»، کلمۀ عدل ذکر شده بود. پس معلوم مى شود منظور از «ميزان»، همان «عدل» است.
ليکن ما اين معنا را قبول نمى کنيم، براى اين که در خود آيه، هيچ شاهدى بر اين نيست که منظور از «ميزان»، عدل باشد. و ما در سابق، در معناى آيه «لِأعدِلَ» گفتيم که: مراد از «عدل» اين است که آن جناب در تبليغ رسالت خود و در اجراى احکام خدا، بين مردم فرق و تفاوت نگذارد. و خلاصه مراد از «عدل»، برقرار کردن مساوات در بين همۀ طبقات است، نه عدالت قاضى و حاکم.
رده:تفسیر المیزان