المیزان جلد۱۸ بخش۵
بعضى ديگر گفته اند: مراد از «ميزان»، همان ترازوى معروف است، که با آن، سنگينى چيزى سنجيده مى شود.
و خواننده خودش مى داند که اين تفسير درست نيست .
بعضى ديگر گفته اند: مراد از «ميزان»، رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» است.
البته ممکن است کلام اين مفسر را به همان وجهى که ما آورديم، ارجاع داد. چون ما گفتيم مراد از «ميزان»، دين خدا با اصول و فروع آن است، و معلوم است که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، مصداق تمام عيار آن است. چون ترازويى است که وزن ديندارىِ تک تک امت به وسيلۀ او سنجيده مى شود و هر فردى که بيشتر به آن جناب شباهت دارد، ديندارتر، و هر فردى که کمتر شباهت دارد، دينش کمتر است، ولى با اين حال، اين توجيه با آيه ۲۵ سوره «حديد» - که چند سطر قبل گذشت - آن طور که بايد نمى سازد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۵
«وَ مَا يُدرِيکَ لَعَلّ السّاعَةَ قَرِيبٌ»: از آن جا که کلمه «ميزان»، إشعارى به حساب و جزا و اشاره اى به روز قيامت داشت، از اين رهگذر به مسأله انذار منتقل شد، و ايشان را به آينده اى که در انتظارشان است، آينده اى که يا هول انگيز و يا نويدبخش است، هشدار مى دهد.
کلمه «يُدرِى»، از مصدر «إدرَاء» گرفته شده، که به معناى اعلام است، و منظور از کلمۀ «ساعت» - به طورى که گفته شده - آمدن ساعت است. و به همين جهت کلمۀ «قريب» - که خبر اين مبتدا است - مذکر آمده، و گرنه اگر منظور خود ساعت بود، نه آمدن آن، بايد مى فرمود: «السّاعَةُ قَرِيبَةٌ.
پس معناى جمله اين مى شود که: اى رسول گرامى! تو چه مى دانى، شايد آمدن قيامت نزديک باشد. خطاب در آيه، به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» است، از اين باب که آن جناب، شنواى خطاب است، و گرنه منظور تمامى مردم اند، چون تمامى مردم شنوا هستند و انذار و تخويف آن، شامل همه مى شود.
«يَستَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِهَا وَ الَّذِينَ ءَامَنُوا مُشفِقُونَ مِنهَا ...»:
مراد از استعجال کفار به آمدن قيامت، استعجال از باب مسخره است، نه استعجال واقعى، که به راستى خواسته باشند قيامت زودتر بيايد. و اين نوع استهزاء به قيامت، در قرآن کريم، مکرر از کفار حکايت شده. از آن جمله، اين است که مى گفتند: «مَتى هَذَا الوَعدُ إن کُنتُم صَادِقِينَ».
کلمه «مُشفِقُونَ»، جمع اسم فاعل از باب إفعال است، و «إشفاق»، به معناى نوعى ترس است. راغب مى گويد: «إشفاق»، عنايتى است که با خوف آميخته باشد. چون مشفق کسى را گويند که «مشفقٌ عليه» را دوست مى دارد، و مى ترسد بلايى به سرِ او آيد. اين حالت را که مى ترسد محبوبش در معرض آسيبى واقع شود، إشفاق گويند، و در قرآن فرموده: «وَ هُم مِنَ السَّاعَةِ مُشفِقُونَ».
و اين کلمه، هر جا با حرف «مِن» متعدى شود، معناى ترس در آن روشن تر مى شود، و چون با حرف «فِى» متعدى شود، معناى عنايت در آن روشن تر مى شود، و از هر دو نمونه اش در قرآن هست. اولى، مانند آيه اى که گذشت، و آيه «مُشفِقُونَ مِنهَا». و دومى، مانند: «إنّا کُنّا قَبلُ فِى أهلِنَا مُشفِقِينَ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۶
«ألا إنّ الّذِينَ يُمَارُونَ فِى السّاعَةِ لَفِى ضَلَالٍ بَعِيد» - کلمۀ «يُمَارُونَ»، مضارع از مصدر «مُمَارات» است، و ممارات، به معناى پافشارى بر جدال است. و مراد از آن در اين جا، اين است که مشرکان در انکار قيامت پافشارى مى کنند.
و اگر فرمود: اين ها در ضلالتى بعيد هستند، بدين جهت است که طريق زندگى صحيح را گُم کرده اند و از آن راه دور شده اند. براى اين که زندگى، مهمترين چيزى است که بايد درباره اش درست بينديشند، در حالى که مشرکان، زندگى را پايان پذير و فانى تصور کردند، و به همين جهت، به شهوات ناپايدار دنيا هجوم آوردند و سر و دست شکستند، با اين که زندگى بشر، ناپايدار و پايان پذير نيست، بلکه جاودانى بى انتها است. و به همين جهت، بايد از دنيايشان براى آخرتشان توشه برگيرند، اما کفار راه را به خطا رفتند، و سرانجام به راه هلاکت افتادند.
«اللَّهُ لَطِيف بِعِبَادِهِ يَرْزُقُ مَن يَشاءُ وَ هُوَ الْقَوِىُّ الْعَزِيزُ»:
در معناى کلمۀ «لطف»، بويى از مدارا و آسانى عمل، و نيز بويى از دقت و باريکى آن چيزى که عمل بر آن واقع مى شود، نهفته. (مثلا پارچه لطيف، آن پارچه اى است که با دقت ساخته شده، و تار و پودش از نخى باريک تشکيل شده، و بايد با آن به مدارا رفتار کرد، و بافتنش هم زور و ضرب نمى برد)، و فاعل چنين فعلى را که عمل به مدارا و دقت و سهولت مى کند، و سر و کارش در عمل با نخى باريک و دقيق و ماشين آلاتى دقيق و ريز است، لطيف مى خوانيم. مثلا مى گوييم: هوا چقدر لطيف است! چون آن قدر سبک و رقيق است، که به آسانى در منافذ همۀ اجسام نفوذ مى کند، و به آسانى مى تواند با اجزاء درونى آن اجسام تماس پيدا کند.
معناى اين که فرمود: خدا به بندگان خود «لطيف» است
وقتى معناى واژه «لطيف» اين شد، اگر بخواهيم آن را در مورد خداى سبحان استعمال کنيم، به حکم اجبار بايد خصوصيات مادى را از معناى آن حذف کنيم. چون خدا مادى نيست. آن وقت معناى اين که «خدا، لطيف است»، اين مى شود: خدا با احاطه و عملش بر دقائق امور نائل مى شود و در آن امور دقيقه، با رفق و مدارا هرچه بخواهد، مى کند.
در اين آيه شريفه، رازق بودن خدا را نتيجۀ «لطيف» و «قوى» و «عزيز» بودن او قرار داده و فرموده: «چون خدا لطيف به بندگان خويش و قوى و عزيز است، ايشان را رزق مى دهد»، و اين، خود دلالت دارد بر اين که مى خواهد بفرمايد: خدا به خاطر اين که «لطيف» است، احدى از مخلوقاتش که محتاج رزق اوست، از او غايب نيست و از پذيرفتن رزقش سر باز نمى زند. و به خاطر اين که «قوى» است، احدى او را از دادن رزق عاجز نمى کند. و به خاطر اين که «عزيز» است، کسى او را از اين کار مانع نمى شود.
و منظور از «رزق»، تنها ماديات نيست، بلکه اعمّ از آن و از موهبت هاى معنوى و دينى است، که بعضى از بندگان خود را که مى خواهد، از آن موهبت برخوردار مى سازد. شاهد اين مدعا، آيه بعدى است که در آن، هم سخن از موهبت هاى مادى است و هم از موهبت هاى معنوى، و نيز آيه قبلى است که در بارۀ نازل کردن «کتاب» و «ميزان» سخن گفته است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۷
مقصود از زراعت آخرت و زراعت دنيا چیست؟
«مَن کَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فى حَرْثِهِ...»:
کلمه «حَرث»، به معناى زراعت است، و مراد از زراعت آخرت، نتيجۀ اعمال است، که روز قيامت به آدمى عايد مى شود، و به عنوان استعاره، آن را «زراعت آخرت» ناميده. مثل اين که اعمال صالحه، بذرى است که مى کارند تا در پایيز آخرت، آن را درو کنند.
و مراد از اين که مى فرمايد: «هر کس زراعت آخرت را بخواهد، زراعتش را زياد مى کنيم»، اين است که: ما ثواب او را چند برابر مى سازيم. همچنان که در جاى ديگر فرموده: «مَن جَاءَ بِالحَسَنَةِ فَلَهُ عَشرُ أمثَالِهَا». و نيز فرموده: «وَ اللّهُ يُضَاعِفُ لِمَن يَشَاءُ».
«وَ مَن کَانَ يُرِيدَ حَرثَ الدُّنيَا نُؤتِهِ مِنهَا وَ مَا لَهُ فِى الآخِرَةِ مِن نَصِيبٍ» - يعنى: و کسى که تنها نتایج دنيايى را در نظر دارد، و براى به دست آوردن آن مى کوشد، و مى خواهد که نتيجۀ عملش در دنيا عايدش شود، نه در آخرت، ما آن نتيجۀ دنيایى را به او مى دهيم، و ديگر در آخرت بهره اى ندارد.
و اگر اين معنا را تعبير کرده به «ارادۀ حرث»، براى اين بوده که اشاره کرده باشد به اين که صرف اراده در به دست آوردن نتايج دنيا و آخرت کافى نيست، بلکه اراده، عمل هم مى خواهد، همچنان که در جاى ديگر نيز فرموده: «وَ أن لَيسَ لِلإنسَانِ إلّا مَا سَعَى».
در جمله قبلى به وضوح مى فرمود: «کسى که زراعت آخرت را مى خواهد، آن زراعت را با زيادتى به او مى دهيم»؛ ولى در اين جمله، مطلب را مبهم و گنگ آورده، مى فرمايد: «و کسى که زراعت دنيا را بخواهد، از آن به او مى دهيم (نه همۀ آن را)؛ و اين، اشاره است به اين که زمام امر، بسته به مشيّت خدا است. چه بسا مى شود که از دنيا بسيار مى دهد، و چه بسا مى شود که کم مى دهد. همچنان که در جاى ديگر فرموده: «مَن کَانَ يُرِيدَ العَاجِلَةَ عَجَّلنَا لَهُ فِيهَا مَا نَشَاءُ لِمَن نُرِيدُ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۸
در اين آيه شريفه، التفاتى به کار رفته. چون در آيه قبلى، خداى عزّوجلّ غايب فرض شده بود، مى فرمود: «خدا، لطيف به بندگان خويش است. به هر کس بخواهد، روزى مى دهد و او، قوىّ و عزيز است». و در آيه مورد بحث، گوينده جمع فرض شده، مى فرمايد: «نَزِد لَهُ: زياد مى کنيم براى او». «نُؤتِهِ مِنهَا: از آن به وى مى دهيم». و اين، براى اين بود که آن عظمتى را که دو کلمۀ «قوى» و «عزيز» افاده مى کرد، اين جا نيز افاده کند.
و حاصل معناى دو آيه، اين است که: خداى سبحان، لطيف به همۀ بندگان خويش است، داراى قوّتى است مطلقه و عزّتى مطلقه. بندگان خود را بر حسب مشيّتش روزى مى دهد، ولى با اين تفاوت که در بارۀ کسانى که هدفشان آخرت است و براى آن کار مى کنند، خواسته که دنيا را بدهد، و مزد آخرتش را بيشتر از آنچه که عمل کرده اند، بدهد. ولى در بارۀ کسانى که هدفشان تنها دنيا است، خواسته است تنها دنيا را بدهد و در آخرت بهره اى نداشته باشند.
از اين جا، اين معنا روشن مى گردد که: آيه اولى، هر دو طائفه را شامل مى شود. هم اهل دنيا را و هم اهل آخرت را. و همچنين کلمۀ «رزق»، هر دو قسم رزق را شامل مى شود. هم رزق دنيايى را و هم آخرتى را. ولى آيه دوم، اجمال اين آيه را به تفصيل بيان مى دارد.
«أَمْ لَهُمْ شرَکاؤُا شرَعُوا لَهُم مِنَ الدِّينِ مَا لَمْ يَأْذَن بِهِ اللَّهُ ...»:
بعد از آن که بيان کرد که خداى سبحان کسى است که کتاب را به حق نازل کرده، و براى بشر دين را تشريع نموده که ميزان اعمال آنان باشد، و او به لطف و قوّت و عزّتش، هر کسى که آخرت را بخواهد و براى آن سعى کند، خواسته اش را با زيادت به او مى دهد، و کسى که تنها دنيا هدفش باشد و آخرت را از ياد ببرد، در آخرت نصيب نمى دهد؛ اينک در اين آيه، بى بهره بودن کفار در آخرت را مسجّل مى کند، به اين که:
دينى به جز آنچه خدا تشريع کرده، وجود ندارد تا کفار عمل خود را مستند بدان کنند، و در نتيجه، همان رزقى را که اهل ايمان در آخرت دارند، داشته باشند. چون خدا شريکى ندارد تا در مقابل دين تشريع شدۀ خدا و بدون اذن او دينى تشريع کند. پس هيچ دينى نيست، مگر دين خدا و در آخرت هيچ رزق حسنى نيست، مگر براى کسى که به دين خدا ايمان آورده، بر طبق آن عمل کرده باشد.
پس اين که فرمود: «أم لَهُم شَرَکَاء»، در مقام انکار است، و جملۀ «وَ لَولَا کَلِمَةُ الفَصلِ لَقُضِىَ بَينَهُم» اشاره است به کلمه اى که قبلا از خدا صادر شده بود، که آدميان تا مدتى معين در زمين زندگى کنند. و اين اشاره را هم دارد که جرم و گناه گناهکاران، نافرمانى خدایى است بزرگ.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۵۹
«وَ إنّ الظَّالِمِينَ لَهُم عَذَابٌ ألِيمٌ» - اين جمله، تهديد کفار است بر ظلمى که کردند، و نيز اشاره است به اين که از قلم خدا نمى افتند و از عذابش رهایى ندارند. حال اگر بين آن ها قضا نراند و در دنيا عذابشان نکند، در آخرت عذابى دردناک خواهند داشت.
«تَرَى الظّالِمِينَ مُشفِقِينَ مِمَّا کَسبُوا وَ هُوَ وَاقِعُ بِهِمْ ...»:
خطاب «تَرى» به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» است، البته نه به عنوان اين که رسول خدا است، بلکه به عنوان اين که شنونده است. در نتيجه، شامل حال هر کسى که شأنيّت شنوايى داشته باشد، مى گردد.
و مراد از «ظَالِمين»، کسانى است که دين خدا را ترک کردند - دينى که خدا براى ايشان تشريع کرده بود - و از قيامت اعراض نمودند. و معناى آن، اين است که: همۀ بينندگان خواهند ديد که ستمکاران در روز قيامت از آنچه کردند، خائف اند، و آنچه از آن مى ترسيدند، بر سرشان خواهد آمد و هيچ مفرّى از آن ندارند.
اين آيه شريفه، از آياتى است که در دلالت بر «تجسّم اعمال» خيلى روشن است. و بعضى از مفسران گفته اند: در کلام چيزى حذف شده، و تقدير آن چنين است: «مُشفِقِينَ مِن وَبَالِ مَا کَسَبُوا: ترسانند از وبال گناهانى که مرتکب شدند»، ولى هيچ حاجتى به اين تقدير نيست.
«وَ الّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فِى رَوضَاتِ الجَنّات» - در مجمع البيان گفته: کلمۀ «روضه» به معناى زمين سبز و خرّمى است که گياهان در آن به خوبى مى رويند. و کلمۀ «جنّت»، زمينى است که اطرافش درختکارى شده باشد. در نتيجه «رَوضَات جَنّات»، باغ هاى مشجّرى است که در وسط زمين سبز و خُرّم قرار دارد.
«لَهُم فِيهَا مَا يَشَاؤُن عِندَ رَبّهِم» - يعنى نظام دنيايى که هر چيزى به وسيله سببش پديد مى آيد، در آن جا جارى نيست و در آن جا، اين نظام برچيده شده. تنها سببى که در آن جا کارگر است، اراده و خواست آدمى است. هرچه را بخواهد، در همان آن، خدا برايش خلق مى کند و اين، خود فضل بزرگى است از خداى سبحان.
«ذَلِکَ الّذِى يُبَشّرُ اللّهُ عِبَادَهُ الّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصِالِحَات» - اين جمله، بشارتى است به مؤمنان صالح. و کلمۀ «عباد» را بر ضميرى که به خدا بر مى گردد، اضافه کرد تا بندگان صالح را احترام کرده باشد.
توضيح و بررسی اقوال مفسّران، در تفسير آيه مودّت
«قُل لا أَسئَلُکُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلّا الْمَوَدَّةَ فِى الْقُرْبى»:
آن چيزى که درخواست اجر مزد در مقابل آن نفى شده، تبليغ رسالت و دعوت دينى است. مى فرمايد: بگو در برابر اين ها، مزدى درخواست نمى کنم. و خداى تعالى، اين معنا را از عده اى از انبيا، از قبيل نوح و هود و صالح و لوط و شعيب «عليهم السلام» حکايت کرده، که در ضمن سخنانى که به امت خود مى گفتند، اين را نيز خاطرنشان کرده اند که: «وَ مَا أسئَلُکُم عَلَيهِ مِن أجرٍ إن أجرِىَ إلّا عَلَى رَبّ العَالَمِينَ».
در سوره «شعرا» و سوره هايى ديگر، باز از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» حکايت شده که به امت خود فرموده: «وَ مَا تَسئَلهُم عَلَيهِ مِن أجرٍ»، که در اين جمله، او را دستور داده مردم را خطاب کند به اين که: «من از شما مزد نمى خواهم». و نيز فرموده: «قُل مَا أسئَلُکُم عَلَيهِ مِن أجرٍ».
و نيز فرموده: «قُل مَا سَئَلتُکُم مِن أجرٍ فَهُو لَکُم إن أجرِىَ إلّا عَلَى اللّه». و نيز فرموده: «قُل لا أسئَلُکُم عَلَيهِ أجراً إن هُوَ إلّا ذِکرَى لِلعَالَمِينَ». و در اين آيه اخير، به علت مزد نخواستن اشاره کرده، مى فرمايد: قرآن تذکرى است براى تمام عالَم، نه براى يک طايفۀ معين، تا از آن طايفه مزد گرفته شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۶۰
و نيز فرموده: «قُل مَا أسئَلُکُم عَلَيهِ مِن أجرٍ إلّا مَن شَاءَ أن يَتّخِذَ إلى رَبّهِ سَبِيلاً». و معناى آن به بيانى که در تفسيرش گذشت، اين است که: مزد من اين است که يکى از شما بخواهد راهى به سوى پروردگارش اتخاذ کند. يعنى دعوت مرا به اختيار خود بپذيرد، همين مزد من است. و خلاصه، چيزى به جز دعوت در کار نيست، نه اجرى و نه مزدى.
خداى تعالى، در آيه مورد بحث - بر خلاف آياتى که به عنوان شاهد ذکر گرديد - اجرى براى رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» معين کرده و آن، عبارت است از: «مودت نسبت به اقرباى آن جناب»، و اين را به يقين از مضامين ساير آيات اين باب مى دانيم که اين «مودّت»، امرى است که باز به استجابت دعوت برگشت مى کند. حال يا استجابت همه دعوت، و يا بعضى از آن که اهميت بيشترى دارد.
و به هر حال، ظاهر اين استثنا اين است که استثنا متصل است، نه منقطع. چيزى که هست، بايد به طور ادّعاء، مودّت به ذى القربى را از مصاديق اجر دانست. پس ديگر حاجتى نيست به اين که ما نيز مانند ديگران خود را به زحمت بيندازيم تا هر طور شده، استثنا را منقطع بگيريم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۶۱
* مودّت به ذِى القُرباى رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، به چه معنا است؟
اقوال مفسران در معناى آن مختلف است:
بعضى از مفسران - و به طورى که مى گويند بيشتر مفسران - گفته اند: خطاب در اين آيه به قريش است، و اجرى که در آن درخواست شده، مودّت قريش نسبت به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» و نزديکان ايشان از قريش است. و اين، بدان جهت بوده که قريش آن جناب را تکذيب مى کردند و دشمن خود مى دانستند. چون آن جناب - بر اساس آنچه که در برخى از روايات ذکر شده - متعرض خدايان قريش مى شد. لذا خداى تعالى دستورش داده که از ايشان بخواهد: اگر ايمان نمى آورند، حداقل با او دشمنى نکنند. براى اين که آن جناب با آن ها قرابت و خويشاوندى داشته. و نيز آن حضرت را مورد بغض و کينه خود قرار ندهند و اذيت ننمايند.
پس بنابر اين تفسير، کلمه «قُربَی» به معناى خويشاوند نيست، بلکه به معناى قرابت و خويشاوندى است، و حرف «فِى» به معناى سببّيت است.
ولى اين تفسير اشکال دارد؛ براى اين که معناى «اجر» وقتى تمام مى شود که درخواست کنندۀ آن، کارى کرده باشد، و سودى به مردم رسانده باشد، و در ازاء آن، مزد طلب کند. مزدى که برابر عمل عامل باشد، و در مورد بحث، «اجر» وقتى معنا دارد که رسول خدا، قريش را هدايت کرده باشد و ايشان ايمان آورده باشند. چون با فرض باقى ماندن در کفر و تکذيب دعوت آن جناب، چيزى از آن جناب نگرفته اند تا در مقابلش اجرى بدهند. و به فرض هم که به آن جناب ايمان آورده باشند، تازه به يکى از اصول سه گانۀ دين ايمان آورده اند، نه به همۀ آن، تا باز بدهکار مزد باشند. علاوه بر اين که در همين فرض، ديگر بغض و دشمنى تصور ندارد، تا ترک آن مزد رسالت فرض شود، و رسول خدا آن را از ايشان بخواهد.
و کوتاه سخن اين که: در صورتى که پرسش شدگان در اين سؤال، کافر فرض شوند، معناى «اجر» تصور ندارد. و در صورتى که مؤمن فرض شوند، دشمنى تصور ندارد تا به عنوان مزد بخواهند دست از آن بردارند.
اين اشکال بنابر فرضى که استثنا منقطع باشد و مودّت قرُبى اجر نباشد، بلکه حکمى جداگانه باشد، نيز وارد است. چون درخواست اجر از مردم به هرحال وقتى تصور دارد که ايمان آورده باشند. چون در اين فرض هم، استدراک از جملۀ مورد بحث با همه قيودش مى باشد. (و معنا چنين مى شود: بگو من از شما هيچ مزدى نمى خواهم، وليکن مودّت قُربَى را مى خواهم)، خوب دقت بفرماييد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۶۲
آیا مخاطب آیه «مودّت»، انصار هستند؟
بعضى هم گفته اند: مراد از «مودّت» نسبت به قُربى، همان معنايى است که از بيشتر مفسران نقل کرديم، اما خطاب در آن به قريش نيست، بلکه به انصار است.
آنگاه گفته اند: انصار، مالى براى آن حضرت آوردند تا به مصارف شخصى خود برساند. در اين جا، آيه مورد بحث نازل شد، و رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، آن مال را رد کرد. و چون رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» در بين انصار خويشاوندانى از ناحيه «سَلمى»، دختر زيد نجاريّه، و از جهت مادرش آمنه - به طورى که گفته اند - داشت، لذا در آيه خطاب به انصار کرد، که من از شما مزد نمى خواهم، تنها مزدم اين باشد که با خويشاوندان من که در بين شمايند، مودّت کنيد.
اين تفسير نيز صحيح نيست. براى اين که دوستى و علاقۀ انصار نسبت به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، به حدّى شديد بود که ديگر حاجت به سفارش نداشت، و احدى در آن شک و ترديد ندارد. چگونه ممکن است به انصار که از آن جناب وقتى که در مکه بود، تقاضا کردند که به سرزمينشان مهاجرت فرمايد، و در مدينه او را منزل دادند، و جان ها و اموال و فرزندان خود را فداى او کرده، و در ياری اش منتهاى درجه کوشش را مبذول داشتند، و حتى به کسانى هم که از اهل مکه با آن جناب به مدينه آمده بودند، احسان نمودند، و خداى سبحان، در آيه «وَ الّذِينَ تَبَوّؤُا الدّارَ وَ الإيمَانَ مِن قَبلِهِم يُحِبُّونَ مَن هَاجَرَ إلَيهِم وَ لَا يَجِدُونَ فِى صُدُورِهِم حَاجَةً مِمِا أُوتُوا وَ يُؤثِرُونَ عَلى أنفُسِهِم وَ لَو کَانَ بِهِم خَصَاصَة»، ايشان را ستوده و همه مى دانيم که دوستى انصار با مهاجران، آن هم به اين حد از دوستى، تنها به خاطر رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» بود. آن گاه بفرمايد: من از شما مزدى نمى خواهم، مگر مودت به خويشاوندم را.
و وقتى پايه علاقه و محبت انصار نسبت به آن جناب به اين حد است، ديگر چه معنا دارد که خداى سبحان مأمورش کند که از ايشان بخواهد نسبت به خويشاوندان مادری اش - که يک خويشاوندى بسيار دور است - مودّت بورزند؟
علاوه بر اين که عرب چندان اعتنايى به خويشاوندان مادرى، يعنى خويشاوندان زنان خود ندارند. اين عرب است که مى گويد:
بَنُونَا بَنُو أبنَائَنَا وَ بَنَاتُنَا * بَنُوهُنّ أبنَاءُ الرّجَالِ الأبَاعِد
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۶۳
«فرزندان ما، فرزندان پسران مايند، و اما فرزندان دختران، ما فرزندان مردان بيگانه اند».
و نيز مى گويد:
وَ إنّمَا أمّهَاتُ النّاسِ أوعِيَةٌ * مُستَودِعَاتٌ وَ لِلأنسَابِ آبَاءُ
«مادران مردم، ظرف و صدف پديد آمدن مردم اند، و سلسلۀ انساب، تنها به وسيله پدران حفظ مى شود».
آرى، اين اسلام است که زنان را در قرابت داخل و آنان را با مردان برابر، و نواده هاى پسرى و دخترى را يکسان کرده - که در مباحث گذشته در باره اش سخن رفت.
بعضى ديگر گفته اند: خطاب در آيه به قريش است. و منظور از «مودّت به قربى»، مودّت به سبب قرابت است، ليکن مراد از آن، مودّت پيغمبر است، نه مودّت قريش که در وجه اول آمده بود، و استثناء هم، منقطع است. در نتيجه معناى آيه چنين است:
بگو من از شما در برابر هدايتى که به سوى آن دعوتتان مى کنم تا شما را به روضات جنات و خلود در آن برساند، مزدى نمى خواهم، و پاداشى توقع ندارم، ليکن اين علاقه اى که من به خاطر خويشاوندی ام به شما دارم، به من اجازه نمى دهد در باره شما بى تفاوت باشم، مرا وادار مى کند که شما را به آن هدايت برسانم، و به آن روضات جنات رهنمون نمايم.
اشکال اين وجه اين است که: با تحديدى که خداى سبحان در مسأله دعوت و هدايت کرده نمى سازد. چون خداى تعالى در بسيارى از موارد در کلام مجيدش، اين معنا را مسجّل فرموده که: «وظيفۀ او، تنها دعوت است»، و او، مردم را به سوى خدا هدايت نمى کند، بلکه هدايت، تنها به دست خدا است. و نيز، او نبايد به خاطر کفر کفار و ردّ دعوتش اندوهگين شود، چون وظيفۀ او تنها ابلاغ است. پس او نمى تواند به خاطر علاقۀ فاميلى که با خويشاوندان خود دارد، آن ها را هدايت کند، و يا به خاطر دشمنى و کراهتى که از ديگران دارد، از هدايت آن ها روى بگرداند.
و با اين همه، چطور ممکن است در آيه «قُل لا أسئَلُکُم...»، رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» را مأمور کند که به کفار قريش اعلام نمايد که علاقه اش به آنان، به خاطر اين که فاميل اويند، وادارش مى کند که هدايتشان کند، نه به خاطر مزدى که از ايشان درخواست نمايد؟!
و بعضى ديگر گفته اند: مراد از «مودّت به قربى»، مودّت خود قربى است، و خطاب در آيه به قريش و يا به عموم مردم است، و معنايش اين است که: بگو من از شما مزدى نمى خواهم، مگر همين که با اقرباى خودتان مودّت داشته باشيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۶۴
اين وجه نيز اشکال دارد، و آن اين است که: مودّت به اقربا، به طور مطلق پسنديده نيست تا اسلام بشر را به آن دعوت کند، با اين که قرآن صريحا فرموده: «لَا تَجِدُ قَوماً يُؤمِنُونَ بِاللّه وَ اليَومِ الآخِر يُوَادُّونَ مَن حَادَّ اللّهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَو کَانُوا آبَاءَهُم أو أبنَاءَهُم أو إخوَانَهُم أو عَشِيرَتَهُم أولئِکَ کَتَبَ فِى قُلُوبِهِمُ الإيمَانَ وَ أيّدَهُم بِرُوحٍ مِنهُ».
و سياق اين آيه شريفه نمى تواند مخصصّ يا مقيّد آيه مورد بحث باشد (تا معناى مجموع آن دو چنين شود که: من از شما مزدى نمى خواهم، به جز محبت به خويشاوندان تان، مگر اين که آن خويشاوندان که يا پدران هستند يا فرزندان يا برادران، دشمن خدا باشند)، تا در نتيجه مودّت قريش نسبت به اقرباى مؤمن، اجر رسالت قرار گيرد.
بعلاوه وقتى منظور از اين مودّت، مودّت خاصى باشد، يعنى محبت به خويشاوندان مؤمن، ديگر معنا ندارد تمامى قريش و يا تمامى مردم بدهکار چنين مزدى باشند. (چون تمامى افراد قريش چنين اقربايى ندارند، و همچنين تمامى افراد بشر چنين خويشاوندى ندارند، تا با مودت ورزيدن به او، مزد رسالت آن جناب را بدهند).
مودّت به قربى، به معنای صله رحم نیست
آرى، اسلام هرگز مردم را دعوت نمى کند به اين که خويشاوند خود را به خاطر اين که خويشاوند است، دوست بدارند، بلکه آن محبت به خويشاوندى که اسلام بشر را بدان خوانده، «محبّت فى اللّه» است، بدون اين که مسأله خويشاوندى کمترين دخالتى در آن داشته باشد. البته اسلام اهتمام زيادى به مسأله قرابت و رحم دارد، اما به عنوان صله رحم، و اين که با رحم قطع رابطه نکنند، و از دادن مال عزيز و مورد حاجت خود به ارحام فقير مضايقه ننمايند، نه به عنوان اين که رحم خود را دوست بدارند، چون اسلام بر هر محبتى، به جز محبت به خدا خط بطلان کشيده.
و ما نمى توانيم بگوييم که «مودّت به قربى» در آيه شريفه، کنايه است از همين صله رحم و احسان به ايشان و انفاق مال به آنان. چون در آيه شريفه، هيچ قرينه اى نيست که دلالت کند بر اين که معناى حقيقى مودت منظور نيست، بلکه صله رحم منظور است، چون صله رحم مسأله ديگرى است و حبّ فى اللّه مسأله اى ديگر.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۶۵
بعضى ديگر گفته اند: معناى قربى تقرب به خدا است، و مودّت به قربى عبارت است از: مودّت به خدا از راه تقرب جستن به او، به وسيلۀ اطاعت. و معناى آيه اين است که: من از شما اجرى نمى خواهم، مگر همين را که به وسيله تقرب جستن به خدا، به او مودّت کنيد.
اشکال اين وجه اين است که: بنابراين وجه در جملۀ «إلّا المَوَدّة فِى القُربَى»، ابهامى خواهد بود که جا ندارد با آن ابهام، خطاب به مشرکان شود. چون خلاصه مفادش اين است که مردم با خدا تودد کنند، و يا ودّ و دوستى او را داشته باشند به اين که به درگاهش تقرب جويند، و حال آن که مشرکان منکر آن نيستند. چون مشرکان اگر آلهۀ خود را مى پرستند، به همين ملاک تودّد با خدا و تقرب به سوى او مى پرستند، و خداى تعالى از همين مشرکان حکايت مى فرمايد که گفته اند: «مَا نَعبُدُهُم إلّا لِيُقَرّبُونَا إلَى اللّه زُلفى»، و نيز گفته اند: «هؤُلَاءِ شُفَعَاؤُنَا عِندَ اللّه».
پس اگر به گفته مفسران مزبور معناى جملۀ «إلّا المَوَدّةَ فِى القُربى» تودد نسبت به خدا از راه عبادت است، بايد آن را مقيد کرده باشد به عبادت خدا به تنهايى، و بفرمايد: شما که با پرستش بتها مى خواهيد به خدا تقرب جوييد، راه تودد و تقرب اين نيست، بلکه راهش اين است که تنها خدا را بپرستيد و من از شما جز اين را توقع ندارم، و در چنين مقامى، مهمل گذاشتن اين قيد با ذوق سليم سازگار نيست.
علاوه بر اين که در آيه شريفه، کلمۀ «مودّت» آمده، نه «تودّد»، و در کلام خداى سبحان سابقه ندارد که کلمۀ «مودّت» اطلاق شده باشد بر تودد مردم نسبت به خداى تعالى و تقرب به او، هرچند که عکس اين در کلام خداى تعالى آمده، و خدا را نسبت به بندگان «وَدُود» و داراى مودّت خوانده، و فرموده: «إنّ رَبّى رَحِيمٌ وَدُودٌ» و «وَ هُوَ الغَفُورُ الوَدُود»، و شايد «ودود» خواندن خدا از اين باب باشد که کلمه مودت اشعار دارد بر اين که دارندۀ اين صفت نسبت به افراد مورد مودت، خود را متعهد مى داند که مراعات حال آنان را نموده و از حالشان تفقد کند. حتى بعضى از اهل لغت به طورى که راغب حکايت کرده - گفته اند: مودّت خدا نسبت به بندگان اين است که مراعات حال ايشان را بکند.
و اشکال سابق هم به قوت خود باقى است. و اگر «مودّت فى القربى» را تفسير کنند به محبت هاى طرفينى مردم نسبت به يکديگر در راه تقرب به خدا، به طورى که تقرب ها اسبابى باشد براى محبت در بين آنان.
در جواب مى گوييم: اين محبت را هم مشرکان در تقرب هاى خود هرچند از نظر دين توحيد باطل است دارند، و باز اين قسم نمى تواند مزد رسالت رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» باشد.
بعضى هم گفته اند: مراد از مودّت به قربى، دوستى خويشاوندان رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» - که همان عترت او از اهل بيتش باشند - است و بر طبق اين تفسير، رواياتى هم از طرق اهل سنت، و اخبار بسيار زيادى از طرق شيعه وارد شده، که همه آن ها آيه را به مودت عترت و دوستى با آن حضرات «عليهم السلام» تفسير کرده، اخبار متواترى هم که از طرق دو طائفه بر وجوب مودت اهل بيت و محبت آن حضرات رسيده، اين تفسير را تأييد مى کند.
و اگر در يک طايفه ديگر اخبار که آن نيز متواتر است، يعنى اخبارى که از هر دو طريق از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» رسيده، و مردم را در فهم کتاب خدا و معارف اصولى و فروعى دين و بيان حقايق آن، به اهل بيت «عليهم السلام» ارجاع داده - مانند حديث ثقلين و حديث سفينه و امثال آن - دقت کافى به عمل آوريم، هيچ شکى برايمان باقى نمى ماند که منظور از واجب کردن مودت اهل بيت، و آن را به عنوان اجر رسالت قرار دادن، تنها اين بوده که اين محبت را وسيله اى قرار دهد براى اين که مردم را به ايشان ارجاع دهد، و اهل بيت مرجع علمى مردم قرار گيرند.
پس مودّتى که اجر رسالت فرض شده چيزى ماوراى خود رسالت و دعوت دينى و بقاء و دوام آن نيست. پس بنابراين تفسير، مفاد آيه شريفه هيچ تغايرى با آيات ديگر که اجر رسالت را نفى مى کنند، ندارد.
در نتيجه برگشت معناى آيه مورد بحث به اين مى شود که: من از شما اجرى درخواست نمى کنم، چيزى که هست از آن جا که خداى تعالى، مودّت به عموم مؤمنان را که قرابت من هم از ايشانند، بر شما واجب فرموده، من مودت شما را نسبت به اهل بيتم، اجر رسالتم مى شمارم. و خداى تعالى در اين معنا فرموده: «إنّ الّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحَاتِ سَيَجعَلُ لَهُمُ الرِّحمانُ وُدّاً»، و نيز فرموده: «وَ المُؤمِنُونَ وَ المُؤمِنَاتُ بَعضُهُم أولِيَاءُ بَعضٍ».
رده:تفسیر المیزان