تفسیر المیزان

با اين بيان، فساد و بطلان گفتار آن هايى که بر اين وجه ايراد گرفته اند، روشن مى گردد. آن ها گفته اند: نمى شود منظور از «قُربى»، اهل بيت آن جناب باشد. براى اين که مقام نبوت در مظان تهمت قرار مى گيرد. مردم مى گويند: پيغمبر خدا هم، مانند ساير مردم مادى که براى تأمين آتيه فرزندان خود تلاش مى کنند، دين خدا را وسيلۀ معاش فرزندان و خويشاوندان خود کرده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۶۷ و نيز فساد و ايراد ديگرشان روشن مى گردد، که گفته اند: اگر معناى آيه، «مودّت به عترت» باشد، با آيه «وَ مَا تَسئَلُهُم عَلَيه مِن أجرٍ» منافات دارد. وجه فسادش اين است که: گفتيم بنابراين تفسير، «مودّت اهل بيت» ادّعاءً اجر خوانده شده، و گرنه حقيقت آن، همان چيزى است که ساير آيات اين باب بر آن دلالت دارد و چيز ديگر غير آن را نمى گويد. چون خواننده عزيز توجه فرموده که اجرى که در اين آيه درخواست شده، نفعى است که عايد خود بشر مى گردد، نه عايد عترت. و ديگر مظنّۀ تهمتى در کار نيست. علاوه بر اين که آيه مورد بحث بنابراين تفسير در مدينه نازل شده، و خطاب در آن به مسلمين است، و مسلمانان هرگز پيامبر خود را که با عصمت الهى مصون از هر خطا است، به چنين تهمتى متهم نمى کنند. چون به نبوت و عصمت او ايمان دارند، و دستوراتش را، دستورات پروردگار خود مى دانند. و به فرضى که ممکن باشد مؤمنان به وى او را در اين آيه متهم کنند، و به گفتۀ شما چنين سفارشى مناسب به شأن نبوت نباشد، بايد همين اتهام و اين ناسازگارى با شأن نبوت در ساير خطاب هاى بسيارى که مشابه اين خطاب است، جريان يابد. مانند آيات بسيارى که اطاعت رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» را به طور مطلق بر امت واجب مى کند. و باز مانند آياتى که انفال را مِلک خدا و رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» مى داند. و نيز آياتى که دادن خمس را به اقرباى رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» واجب مى کند، و آياتى که براى آن جناب در مسأله ازدواج با زنان توصيه هايى مى دهد، و آياتى ديگر از اين قبيل. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۶۸ دلایلی بر این که مراد از «مودّت»، مودّت به اهل بيت«ع» است علاوه بر اين که خداى تعالى، خودش در آيه بعد متعرض اين تهمت شده، و از آن جواب داده و دفع کرده است، و فرموده: «أم يَقُولُونَ افتَرَى عَلَى اللّهِ کَذِباً فَإن يَشَإ اللّهُ يَختِم عَلى قَلبِکَ» که بيانش خواهد آمد - إن شاء اللّه تعالى. و بر فرض که ما آيه را از چنين معنايى برگردانيم و به منظور دفع آن تهمت، معناى ديگرى برايش بکنيم، اخبار بى شمارى را که هم از طرق اهل سنت و هم از طرق شيعه، در مورد «مودّت اهل بيت»، از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» روايت شده، چه کنيم؟ و اما اين که گفته اند: اين تفسير با آيه «وَ مَا تَسئَلُهُم مِن أجرٍ» منافات دارد، جوابش از آنچه گذشت، روشن، و بطلانش واضح گشت. چون مضمون آيه را اگر با آياتى که درخواست اجر را نفى مى کند، مقايسه کنيم، نظير مضمون آيه «قُل مَا أسئَلُکُم عَلَيهِ مِن أجرٍ إلّا مَن شَاءَ أن يَتَّخِذَ إلى رَبّهِ سَبِيلاً» مى شود، که در سابق ذکر شد. زمخشرى، در «کشّاف»، بعد از آن که همين وجه را اختيار کرده، مى گويد: حال اگر بپرسى چرا فرمود: «إلّا المَوَدّة فِى القُربَى» و نفرمود «إلّا المَوَدّة لِلقُربَى»، و يا «إلّا مَوَدَةَ القُربَى»، در پاسخ مى گويم: براى اين که عرب براى مودت ظرفى قائل اند. مثلا مى گويند: «لِى فِى آلِ فُلانٍ مَوَدّةٌ: من در آل فلان مودتى دارم». و نيز مى گويند: «وَ لِى فِيهِم هَوى وَ حُبّ شَدِيد: من در آنان عشق و محبتى شديد دارم»، و منظورشان اين است که افراد فلان قبيله مورد و محل محبت من اند. آنگاه مى گويد: متعلق «فِى القُربى»، کلمه «مودّت» نيست، به خلاف اين که فرموده باشد: «إلّا المَوَدّة لِلقُربى»، که در اين صورت متعلق «لِلقُربى»، خود کلمۀ مودت است، و در آيه مورد بحث، قهرا «فِى القُربى»، متعلق به چيزى مى شود که حذف شده، و تقدير آن «إلّا المَوَدّة الثّابِتَة فِى القُربى: مگر مودتى که ثابت باشد در قربى» مى باشد. «وَ مَن يَقْترِف حَسنَةً نَّزِدْ لَهُ فِيهَا حُسناً إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ شکُورٌ»: کلمه «إقتراف»، به معناى اکتساب است، و کلمۀ «حسنه»، به معناى آن عملى است که مورد رضاى خداى سبحان باشد و در ازايش ثواب دهد. و کلمۀ «حُسن» در مورد عمل، به معناى سازگار بودن آن با سعادت آدمى، و با آن هدفى است که او در نظر دارد. همچنان که «مساءت» و بدى و زشتى عمل، بر خلاف اين است، و معناى «زيادتر کردن حُسن عمل» اين است که جهات نقص آن را تکميل کند، و از اين باب است زيادتر کردن ثواب عمل. همچنان که در آيه «وَ لَنَجزِيَنّهُم أحسَنَ الّذِى کَانُوا يَعمَلُون»، و آيه «لِيَجزِيَنّهُمُ اللّهُ أحسَنَ مَا عَمِلُوا وَ يَزِيدَهُم مِن فَضلِهِ» به هر دو جهت نظر دارد. هم تکميل نواقص، و هم زيادى ثواب. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۶۹ مراد از «حسنه»، در آیه شریفه و معناى آيه مورد بحث اين است که: هر کس حَسَنه اى به جاى آورد، ما با رفع نواقص آن و زيادى اجر، حُسنى بر آن «حَسَنه» مى افزاييم، که خدا آمرزگار است و بدى ها را محو مى کند، و شکور است، خوبى هاى عمل را از عاملش ظاهر و بر ملا مى سازد. بعضى از مفسران گفته اند: مراد از «حسنه»، همان مودت به قرباى رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» است، و مؤيد اين احتمال، رواياتى است که از ائمه اهل بيت «عليهم السلام» وارد شده، که آيه «قُل لا أسئَلُکُم عَلَيه أجراً» - تا چهار آيه - در باره مودّت به قرباى رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» نازل شده. و لازمۀ اين تفسير آن است که: اين آيات در مدينه نازل شده و داراى يک سياق باشد. و قهرا مراد از «حسنه» از حيث انطباقش بر مورد، همان مودّت خواهد بود. آن وقت آيه شريفه «أم يَقُولُونَ افتَرَى...» اشاره خواهد بود به سخنى که بعضى از منافقان - که قبول آيه قبلى برايشان گران مى آمده - گفته اند، و اين سمپاشى را در بين مؤمنان کرده اند. چون در بين آنان افراد ساده لوحى بوده اند که به سخنان منافقان ترتيب اثر مى داده اند. و مراد از آيه سوم و چهارم که مى فرمايد: «وَ هُوَ الّذِى يَقبَلُ التّوبَةَ» - تا آخر دو آيه - توبۀ همان مؤمنان ساده لوح خواهد بود، که از قبول گفتار منافقان برگشته اند. و در جملۀ «إنّ اللّهَ غَفُورٌ شَکُورٌ»، التفاتى از تکلم به غيبت به کار رفته. چون قبل از اين جمله خداى تعالى گوينده بود، مى فرمود: ما چنين و چنان مى کنيم و در اين جا، غايب حساب شده، مى فرمايد: خدا غفور و شکور است. و وجه اين التفات، آن است که: خواسته به علت غفور و شکور بودن خود اشاره کند، و بفرمايد بدين جهت غفور و شکور است که «اللّه» است - عزّ اسمه. «أَمْ يَقُولُونَ افْترَى عَلى اللَّهِ کَذِباً ...»: کلمه «أم» منقطعه است و سياق کلام، سياق توبيخ است و لازمه اش، انکار اين معنا است که آن جناب به دروغ چيزى را بر خدا افتراء ببندد. «فَإن يَشَإ اللّهُ يَختِم عَلى قَلبِکَ» - (معناى جمله قبلى اين بود که منافقان مى گويند: تو از پيش خود گفتى که بايد به خويشاوندانت مودّت بورزند)، و معناى اين جمله با کمک سياق اين است که: نه، تو به خدا افتراء نبستى و دروغگو نيستى، چون زمام هيچ امرى به دست تو نيست تا بخواهى افترائى ببندى، و آنچه مى گويى، وحى است از ناحيه خداى سبحان، بدون اين که خود تو دخالتى در آن داشته باشى، بلکه زمام امر بسته به مشيّت خداى تعالى است. اگر خواست، مُهر بر دلت مى زند، و باب وحى را به رويت مى بندد، ولى او خواسته که به تو وحى کند و حق را بيان نموده و سنت خود را اجراء کند. چون سنت او چنين است که همواره با کلمات خود، باطل را محو و حق را محقّق کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۷۰ پس اين که فرمود: «فَإن يَشَإ اللّهُ يَختِم عَلى قَلبِکَ»، کنايه است از اين که امر، به مشيت خدا بر مى گردد و ساحت رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، منزّه از اين است که از پيش خود چيزى بگويد. و اين معنا - به طورى که ملاحظه مى فرماييد - با سياق مناسب تر است. بنابر اين که گفتيم: مراد از «قربى»، قرابت رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، و توبيخ، متوجه به منافقان و بيماردلان است. وجوه مختلف در معناى آیه: «فَإن يَشَإ اللهُ يَختِم عَلى قَلبِک» البته مفسران در معناى جمله مورد بحث، وجوهى ديگر آورده اند که بعضى از آن ها از نظر شما مى گذرد: ۱ - زمخشرى در کشاف گفته: جمله «فَإن يَشَإ اللّهُ يَختِم عَلى قَلبِک»، معنايش اين است که اگر خدا بخواهد تو را از آنانى قرار مى دهد که مُهر بر دل هايشان زد، آن وقت است که بر خدا افتراء خواهى بست. چون کسى جز اين گونه افراد بر خدا افتراء نمى بندد. آنگاه مى گويد: اين اسلوب کلام، افتراء بستن را از مثل پيامبر بعيد مى شمارد و مى فهماند که افتراء بستن چنين افرادى در بعيد بودن، مثل شرک ورزيدن به خدا و داخل شدن در زمرۀ کسانى است که خدا بر دل هايشان مُهر زده، و مثالى که مى توانيم براى اين طرز حرف زدن بياوريم، اين است که: بعضى از افراد امين که نسبت خيانت به او داده اند، بگويد: مگر خدا دست از هدايتم برداشته و مرا تنها گذاشته و به خودم واگذار کرده، و مگر خدا دلم را کور کرده. در اين مثال، آن شخص امين نمى خواهد خذلان و کورى دل را براى خود اثبات کند، بلکه مى خواهد از اين که نسبت خيانت به او و به مثل او بدهند، استبعاد نمايد و بفهماند که دادن چنين نسبتى تهمتى است بس بزرگ. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۷۱ ۲ - بعضى گفته اند: معناى اين جمله اين است که اگر به اين فکر بيفتى که بر خدا افتراء ببندى، خدا بر دلت مُهر خواهد زد و قرآن را از يادت خواهد برد، با اين حال، چگونه مى توانى بر خدا افتراء ببندى. و اين جمله مى خواهد همان مطلبى را خاطرنشان کند که جمله «لئِن أشرَکتَ لَيَحبَطَنّ عَمَلُک: اگر شرک بورزى يقين بدان که خداوند عملت را بى ثمر مى کند»، در مقام افاده آن است. ۳ - بعضى ديگر گفته اند: معنايش اين است که اگر خدا بخواهد قلب تو را با داروى صبر قوى مى کند تا در برابر آزار مشرکان از پاى در نيايى. و اگر مى گويند «او، مفترى و ساحر است»، ناراحت نشوى. اين سه وجه خالى از ضعف نيستند. ۴ - بعضى گفته اند: معنايش اين است که اگر خدا بخواهد، بر دلت مُهر مى زند، همچنان که بر دل کفار زده و اين، خود نوعى تسليت است براى رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، تا با مقايسه وضع خود با کفار متوجه نعمت خدا شود، و شکر خدا را به جاى آورد. ۵ - بعضى ديگر گفته اند: معنايش اين است که اگر خدا بخواهد، به دل هاى کفار و زبان ايشان مُهر مى زند و عذابشان را زودرس مى کند. و اگر به جاى اين که بفرمايد: «اگر بخواهد، مُهر بر دل هاشان مى زند»، فرمود: «اگر بخواهد، مُهر بر دلت مى زند»، که هم خطاب است و هم مفرد، در حقيقت براى اين بوده که خواسته است روى سخن را متوجه گويندۀ «او بر خدا افتراء بسته» کند، و بفرمايد: اى که چنين گفته اى، اگر خدا بخواهد، مُهر بر دلت مى زند. «وَ يَمحُ اللّهُ البَاطِلَ وَ يُحِقّ الحَقّ بِکَلِمَاتِهِ»: - تعبير به مضارع «يَمحُو: محو مى کند»؛ و «يُحِقّ: ثابت مى کند»، براى اين است که بر استمرار دلالت کند و بفهماند مسأله محو باطل و احقاق حق، سنتى است که خداى تعالى، آن را با کلمات خود جارى مى سازد. و منظور از «کلمات»، همان وحى است که خداى تعالى به انبيائش مى کند، و کلام ربوبى او است که مقاصد را به انبيائش تفهيم مى کند. ممکن هم هست مراد از کلمات خدا، نفوس انبياء باشد. چون اين نفوس شريفه، خاصيت کلام را دارند. کلام از منويات پرده بر مى دارد، نفوس انبياء هم رازهاى غيبى را هويدا مى سازد. «إنّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُور»: اين جمله، تعليل جملۀ «يَمحُ اللّه...» است. مى فرمايد: به اين علت باطل را محو و حق را احقاق مى کند، که داناى به دل ها و منويات آن ها است، و مى داند هر دلى چه استدعايى دارد. آيا استدعاى هدايت دارد و يا ضلالت. اقتضاى شرح دارد و يا ختم و مُهر خوردن، تا با انزال وحى و توجيه دعوت به سوى همه، دل ها هر يک را به مقتضاى خود برساند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۷۲ بعضى از مفسّران گفته اند: در آيه مورد بحث اشعارى است به وعده به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» که به زودى او را يارى خواهد فرمود. اين قول خيلى بى وجه نيست. «وَ هُوَ الَّذِى يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَ يَعْفُوا عَنِ السيِّئَاتِ وَ يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ»: وقتى گفته مى شود: «قَبِلَ مِنهُ» و «قَبِلَ عَنهُ» هر دو به يک معنا است. در کشاف گفته: وقتى گفته مى شود: «قَبِلتُ مِنهُ الشَّئ» و «قَبِلتُ عَنهُ»، اين تفاوت بين آن دو هست که در اولى، آن چيز را مبدأ قبول خود و منشأ آن قرار داده، و در دومى، آن شئ را از وى عزل و جدا کرده. اين بود گفتار زمخشرى. و در اين که فرمود: «وَ يَعلَمُ مَا تَفعَلُونَ»، تحريکى است بر توبه و هشدارى است از ارتکاب گناهان. و معناى تحت اللفظى آن روشن است. «وَ يَستَجِيبُ الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحَاتِ وَ يَزِيدُهُم مِّن فَضلِهِ وَ الْکَافِرُونَ لهَُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ»: فاعل کلمۀ «يَستَجِيبُ»، ضميرى است که به خداى تعالى بر مى گردد، و جملۀ «الَّذِينَ آمَنُوا...» - به طورى که گفته اند - در جاى مفعول نشسته و حرف جر آن حذف شده، و تقديرش: «يَستَجِيبُ اللّهُ لِلّذِينَ آمَنُوا» است. يعنى: خداى تعالى، مستجاب مى کند براى کسانى که ايمان آورده اند. بعضى گفته اند: فاعل آن کلمۀ «الّذِينَ» است، ولى اين از سياق آيه بعيد است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۷۳ کلمۀ «استجابت»، به معناى اجابت دعا است، و چون عبادت، خود نوعى دعوت و خواندن خداى تعالى است، لذا از قبول عبادت آنان تعبير به «استجابت» کرده، به دليل اين که دنبالش فرموده: «وَ يَزِيدُهُم مِن فَضلِهِ». چون ظاهر اين جمله آن است که: منظور از زيادتر کردن فضل خدا، زيادتر کردن ثواب باشد. و همچنين از اين که در مقابل استجابت مؤمنان فرموده: «و کافران عذابى شديد دارند»، اين معنا استفاده مى شود. بعضى هم گفته اند: مراد اين است که هر وقت او را بخوانند، خداى تعالى دعايشان را مستجاب مى کند، و هر وقت حاجتى بخواهند، مى دهد، و زيادتر از خواسته شان را هم مى دهد. ولى اين معنا، هم از سياق آيه بعيد است؛ و هم اين که استجابت دعا را مخصوص مؤمنان مى سازد، در حالى که مخصوص مؤمنان نيست. بحث روايتى در مجمع البيان، از زادان، از على «عليه السلام» روايت کرده که فرموده: در مورد ما، در «آل حم»، آيه اى است که مى فرمايد: مودّت ما را حفظ نمى کند، مگر کسى که ايمان به خدا داشته باشد. آنگاه آيه «قُل لَا أسئَلُکُم عَلَيه أجراً إلّا المَوَدّة فِى القُربى» را تلاوت فرمود. طبرسى «رحمة اللّه عليه» سپس مى گويد: منظور کميت شاعر هم، اشاره به همين آيه است که مى گويد: وَجَدنَا لَکُم فِى آلِ حم آية * تَأولهَا مِنّا تَقِىٌّ وَ مُعَرّب يعنى: در آل حم، آيه اى يافتيم که هر پرهيزکار و آشنا به لغت عرب آن را فهميد. و نيز در مجمع البيان گفته: حديث صحيح، از حسن بن على «عليه السلام» رسيده که در خطبه اى که براى مردم ايراد کرد، فرمود: ما از اهل بيتى هستيم که خداى تعالى، مودّت آنان را بر هر مسلمانى واجب کرده، و فرموده: «قُل لُا أسئَلُکُم عَلَيه أجراً إلّا المَوَدّة فِى القُربَى». و در کافى، به سند خود، از عبداللّه بن عجلان، از امام ابى جعفر «عليه السلام» روايت آورده که در تفسير «قُل لَا أسئَلُکُم عَلَيهِ أجراً إلّا المَوَدّة فِى القُربى» فرمود: منظور از «قُربَى» ائمه «عليهم السلام» هستند. مؤلف: مضمون اين روايت، در اخبار بسيار زيادى از طرق شيعه، از ائمه اهل بيت «عليهم السلام» روايت شده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۷۴ و در الدر المنثور است که احمد، عبد بن حميد، بخارى، مسلم، ترمذى، ابن جرير و ابن مردويه، از طريق طاووس، از ابن عباس روايت کرده اند که شخصى از او، از آيه «إلّا المَوَدّةَ فِى القُربَى» سؤال کرد. سعيد بن جبير پيشقدمى کرد و گفت: منظور قرباى آل محمّد است. ابن عباس گفت: عجله کردى، براى اين که هيچ تيره اى از تيره هاى قريش نيست، مگر آن که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، در بين آنان قرابتى دارد. سعيد گفت: پس ما قبل از اين که در تفسير اين آيه بحث کنيم، بايد قبلا معناى لغوى «قرابت» را بفهميم چيست. مؤلف: در الدر المنثور، اين روايت به چند طريق ديگر، غير از طريق بالا، از ابن عباس نقل شده، و ما در بيان آيه گفتيم که: اين معنا - که منظور از قرابت، قرابت با قريش باشد، درست در نمى آيد و با سياق آيه نيز نمى سازد. و عجيب اين جاست که در بعضى از سندهاى اين روايت آمده که ابن عباس گفته: اين آيه، به وسيله آيه «قُل لَا أسئَلُکُم عَلَيهِ مِن أجرٍ فَهُوَ لَکُم إن أجرِىَ إلّا عَلَى اللّه» نسخ شده. و نيز در همان کتاب است که ابونعيم و ديلمى از طريق مجاهد، از ابن عباس روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، در معناى جمله «قُل لَا أسئَلُکُم عَلَيهِ أجراً إلّا المَوَدّةَ فِى القُربى» فرمود: اجرى نمى خواهم مگر همين که جانب مرا در اهل بيتم رعايت کنيد، و آنان را به خاطر من دوست بداريد. و نيز در آن کتاب آمده که ابن منذر، ابن ابى حاتم، طبرانى و ابن مردويه، به سندى ضعيف، از طريق سعيد بن جبير، از ابن عباس روايت کرده که گفت: وقتى آيه «قُل لَا أسئَلُکُم عَلَيهِ أجراً إلّا المَوَدّة فِى القُربى» نازل شد، اصحاب پرسيدند: يا رسول اللّه! قرباى تو چه کسانى اند که مودّتشان بر امت واجب شده؟ فرمود: على و فاطمه و دو پسران او. مؤلف: اين روايت را طبرسى هم، در مجمع البيان آورده، ولى به جاى کلمه «وَلَدَاهَا: دو پسران او»، کلمه وُلدِهَا: اولاد او» آمده. و نيز در همان کتاب است که ابن جرير، از ابى الديلم روايت کرده که گفت: وقتى على بن الحسين «عليهما السلام» را به اسيرى آوردند، و در بالاى پله معروف دمشق نگه داشته بودند، مردى از اهل شام برخاست و گفت: حمد خدا را که شما را بکشت، و بيچاره تان کرد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۷۵ على بن الحسين «عليهما السلام» در جوابش فرمود: آيا قرآن خوانده اى؟ گفت: آرى. فرمود: آل حم را خوانده اى؟ گفت: آرى. فرمود: هيچ خوانده اى «قُل لا أسئَلُکُم عَلَيهِ أجراً إلّا المَوَدّةَ فِى القُربى» را؟ مرد ناگهان متوجه شد و گفت: شما همان قرباى رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» هستيد؟ فرمود: بله، ما هستيم. و نيز در آن کتاب است که ابن ابى حاتم، از ابن عباس روايت کرده که در ذيل جمله «وَ مَن يَقتَرِف حَسَنَة» گفته: منظور از حسنه، مودّت آل محمّد «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» است. مؤلف: در همين معنا، روايتى در کافى آمده، وى آن را به سند خود، از محمد بن مسلم، از ابى جعفر «عليه السلام» نقل کرده است. و در تفسير قمى آمده که: پدرم، از ابن ابى نجران، از عاصم بن حميد، از محمد بن مسلم برايم حديث کرد که گفت: از امام باقر «عليه السلام» شنيدم که فرمود: منظور از قربى در آيه «قُل لا أسئَلُکُم عَلَيهِ أجراً إلّا المَوَدّة فِى القُربى»، اهل بيت رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» هستند. آنگاه مى فرمايد: انصار (مسلمانان اهل مدينه)، نزد رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» رفتند و عرضه داشتند: ما شما را منزل داديم و يارى کرديم، اينک مقدارى از اموال ما را بگير، و در رفع گرفتاری هايت مصرف کن. خداى تعالى در پاسخشان، اين آيه را فرستاد که: «قُل لَا أسئَلُکُم عَلَيهِ أجراً إلّا المَوَدّةَ فِى القُربى». يعنى مودّت به اهل بيتم. و سپس مى فرمايد: مگر نمى بينى که ممکن است مردى دوستى داشته باشد که در عين دوستی اش با وى، در دل کينه اى نسبت به اهل بيت او داشته باشد، در نتيجه دل او سلامت نخواهد داشت. خداى تعالى، در اين آيه خواسته است در دل رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» چيزى عليه امتش نباشد، لاجرم مودّت در «قربى» را بر امت واجب کرد. حال اگر به آن عمل کنند، واجبى را انجام داده اند، و اگر ترکش کنند، باز واجبى را ترک کرده اند. سپس فرمود: انصار از حضور رسول خدا برگشتند در حالى که به يکديگر مى گفتند: ما اموال خود را در اختيار آن جناب گذاشتيم و او نپذيرفت، و دستور داد در دفاع از اهل بيتش، با دشمنانشان بجنگيم. و طايفه اى از ايشان گفتند: نه، رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» چيزى نگفت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۷۶ طايفه اى هم، کلام آن جناب را تکذيب نموده و آن را افتراء بر خدا خواندند، و خدا تکذيبشان را در جملۀ «أم يَقُولُونَ افتَرَى عَلَى اللّه کَذِباً» حکايت کرده، و سپس فرموده: «إن يَشَإ اللّهُ يَختِم عَلى قَلبِکَ». يعنى: بگو اگر من بر خدا افتراء ببندم، خدا مُهر بر دلم مى زند. «وَ يَمحُ اللّهُ البَاطِلَ». يعنى: خدا باطل را، هرچه هم صورت حق به جانبى داشته باشد، باطل نشان مى دهد، و حق را با کلماتش احقاق و اثبات مى کند. و منظور از «کَلِمَاتِهِ»، ائمه و قائم آل محمّد «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» هستند. «إنّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُور». مؤلف: داستان انصار را، سيوطى هم در الدر المنثور، از طبرانى و ابن مردويه، از طريق سعيد بن جبير آورده، و آن را روايتى ضعيف خوانده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۷۷ آيات ۲۷ - ۵۰ سوره شورى وَ لَوْ بَسَط اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبَادِهِ لَبَغَوْا فى الاَرْضِ وَ لَکِن يُنزِّلُ بِقَدَرٍ مَّا يَشاءُ إِنَّهُ بِعِبَادِهِ خَبِيرُ بَصِيرٌ(۲۷) وَ هُوَ الَّذِى يُنزِّلُ الْغَيْث مِن بَعْدِ مَا قَنَطوا وَ يَنشرُ رَحْمَتَهُ وَ هُوَ الْوَلىُّ الْحَمِيدُ(۲۸) وَ مِنْ ءَايَاتِهِ خَلْقُ السّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ مَا بَث فِيهِمَا مِن دَابَّةٍ وَ هُوَ عَلى جَمْعِهِمْ إِذَا يَشاءُ قَدِيرٌ(۲۹) وَ مَا أَصَابَکم مِّن مُّصِيبَةٍ فَبِمَا کَسبَت أَيْدِيکمْ وَ يَعْفُوا عَن کَثِيرٍ(۳۰) وَ مَا أَنتُم بِمُعْجِزِينَ فى الاَرْضِ وَ مَا لَکُم مِّن دُونِ اللَّهِ مِن وَلىٍّ وَ لا نَصِيرٍ(۳۱) وَ مِنْ ءَايَاتِهِ الجَْوَارِ فى الْبَحْرِ کالاَعْلَامِ(۳۲) إِن يَشأْ يُسکِنِ الرِّيحَ فَيَظلَلْنَ رَوَاکِدَ عَلى ظهْرِهِ إِنَّ فى ذَلِک لآيَاتٍ لِّکلِّ صبَّارٍ شکُورٍ(۳۳) أَوْ يُوبِقْهُنَّ بِمَا کَسبُوا وَ يَعْف عَن کَثِيرٍ(۳۴) وَ يَعْلَمَ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فى ءَايَاتِنَا مَا لهَُم مِّن محِيصٍ(۳۵) فَمَا أُوتِيتُم مِّن شىْءٍ فَمَتَاعُ الحَْيَوةِ الدُّنْيَا وَ مَا عِندَ اللَّهِ خَيرٌ وَ أَبْقَى لِلَّذِينَ ءَامَنُوا وَ عَلى رَبّهِمْ يَتَوَکلُونَ(۳۶) وَ الَّذِينَ يجْتَنِبُونَ کَبَائرَ الاثمِ وَ الْفَوَاحِش وَ إِذَا مَا غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ(۳۷) وَ الَّذِينَ استَجَابُوا لِرَبهِمْ وَ أَقَامُوا الصّلَوةَ وَ أَمْرُهُمْ شورَى بَيْنهُمْ وَ مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنفِقُونَ(۳۸) وَ الَّذِينَ إِذَا أَصَابهُمُ الْبَغْىُ هُمْ يَنتَصِرُونَ(۳۹) وَ جَزؤُا سَيِّئَةٍ سيِّئَةٌ مِّثْلُهَا فَمَنْ عَفَا وَ أَصلَحَ فَأَجْرُهُ عَلى اللَّهِ إِنَّهُ لا يُحِبُّ الظّالِمِينَ(۴۰) وَ لَمَنِ انتَصرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولَئک مَا عَلَيهِم مِّن سبِيلٍ(۴۱) إِنَّمَا السّبِيلُ عَلى الَّذِينَ يَظلِمُونَ النَّاس وَ يَبْغُونَ فى الاَرْضِ بِغَيرِ الْحَقِّ أُولَئک لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ(۴۲) وَ لَمَن صَبرَ وَ غَفَرَ إِنَّ ذَلِک لَمِنْ عَزْمِ الاُمُورِ(۴۳) وَ مَن يُضلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِن وَلىٍّ مِّن بَعْدِهِ وَ تَرَى الظالِمِينَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَاب يَقُولُونَ هَلْ إِلى مَرَدٍّ مِّن سبِيلٍ(۴۴) وَ تَرَاهُمْ يُعْرَضونَ عَلَيْهَا خَاشِعِينَ مِنَ الذُّلِّ يَنظرُونَ مِن طرْفٍ خَفِىٍّ وَ قَالَ الَّذِينَ ءَامَنُوا إِنَّ الخَْاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنفُسهُمْ وَ أَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَلا إِنَّ الظالِمِينَ فى عَذَابٍ مُّقِيمٍ(۴۵) وَ مَا کانَ لهَُم مِّنْ أَوْلِيَاءَ يَنصرُونَهُم مِّن دُونِ اللَّهِ وَ مَن يُضلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِن سبِيلٍ(۴۶) استَجِيبُوا لِرَبِّکُم مِّن قَبْلِ أَن يَأْتىَ يَوْمٌ لا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ مَا لَکُم مِّن مَّلْجَإٍ يَوْمَئذٍ وَ مَا لَکُم مِّن نَّکيرٍ(۴۷) فَإِنْ أَعْرَضوا فَمَا أَرْسلْنَاک عَلَيهِمْ حَفِيظاً إِنْ عَلَيْک إِلا الْبَلَاغُ وَ إِنَّا إِذَا أَذَقْنَا الانسانَ مِنَّا رَحْمَةً فَرِحَ بهَا وَ إِن تُصِبهُمْ سيِّئَةُ بِمَا قَدَّمَت أَيْدِيهِمْ فَإِنَّ الانسانَ کَفُورٌ(۴۸) لِّلَّهِ مُلْک السمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ يهَبُ لِمَن يَشاءُ إِنَاثاً وَ يَهَبُ لِمَن يَشاءُ الذُّکُورَ(۴۹) أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُکْرَاناً وَ إِنَاثاً وَ يَجْعَلُ مَن يَشاءُ عَقِيماً إِنَّهُ عَلِيمٌ قَدِيرٌ(۵۰) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۷۸ «ترجمه آیات» و اگر خدا رزق را براى همه بندگانش فراخ مى کرد، در زمين طغيان مى کردند، وليکن هرچه را بخواهد، به اندازه نازل مى کند، چون او از وضع بندگانش با خبر و بينا است (۲۷ ). و او کسى است که بعد از نوميدى خلق برايشان باران مى فرستد، و رحمت خود را گسترش مى دهد، و تنها او، سرپرستى ستوده است (۲۸ ). و يکى از آياتش خلقت آسمان ها و زمين و جنبندگانى است که در آن دو منتشر کرده، و او هر وقت بخواهد، مى تواند آن ها را جمع آورى کند (۲۹). و آنچه مصيبت که به شما مى رسد، به خاطر اعمالى است که به دست خود کرده ايد، و خدا از بسيارى از گناهان درمى گذرد (۳۰). و شما در زمين نمى توانيد خدا را به ستوه آوريد، و غير خدا سرپرست و ياورى نداريد (۳۱). و يکى ديگر از آياتش، کشتى هاى کوه پيکر جارى در درياها است (۳۲). چه اگر بخواهد، باد را از حرکت نگه مى دارد، آن وقت در وسط دريا بى حرکت مى مانند، به درستى در اين کشتى ها، آيت هايى است براى هر خويشتندار قدردان (۳۳). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۷۹ و يا به جرم آنچه کرده اند، عقابشان مى کند، و او از بسيارى از گناهان اغماض مى نمايد (۳۴). و آن هايى که در آيات ما جدال مى کنند، خود مى دانند که فرارگاهى ندارند (۳۵). پس آنچه در دست داريد، از ماديات زندگى متاع دنيا است، و آنچه نزد خداست، براى مردم با ايمان که بر پروردگار خود توکل مى کنند، بهتر و پاينده تر است (۳۶). و نيز براى کسانى که از گناهان کبيره و از فواحش اجتناب مى کنند، و چون خشم مى گيرند، جرم طرف را مى بخشند (۳۷). و کسانى که دعوت پروردگار خود را اجابت نموده، و نماز به پا مى دارند، و امورشان در بينشان به مشورت نهاده مى شود، و از آنچه روزی شان کرده ايم، انفاق مى کنند (۳۸). و کسانى که چون مورد ستم قرار مى گيرند، از يکديگر يارى مى طلبند (۳۹). و کيفر بدى، بدى ديگرى است مثل آن، و کسى که از کيفر دادن صرفن ظر کند و به اين وسيله طرف را اصلاح نمايد، پاداشش به عهدۀ خدا است که او، ستمگران را دوست نمى دارد (۴۰). و کسى که پس از ستم کشيدن انتقام گيرد، بر او هيچ گونه مؤاخذه و عتابى نيست (۴۱). گناه بر کسانى است که به مردم ظلم مى کنند، و بدون داشتن بهانه اى و حقى، مى خواهند در زمين فساد و ظلم کنند، آنان عذابى دردناک دارند (۴۲). البته اگر کسى صبر کند و ببخشايد، اين دو خصلت، از خصال بس بزرگ است (۴۳). و کسى که خدا گمراهش کند، بعد از خدا ديگر سرپرستى نخواهد داشت، و تو ستمگران را خواهى ديد که چون عذاب را مى بينند، مى گويند: آيا راه برگشتى هست ؟ (۴۴) و مى بينى ايشان را که بر آتش عرضه مى شوند، در حالى که از شدت ذلّت، حالتى از خشوع دارند که با گوشه چشم و پنهانى به آن مى نگرند، و آن هايى که ايمان آوردند، مى گويند: زيانکاران کسانى هستند که در قيامت، هم خود را باختند و هم خاندان خود را. آرى، بدانند که ستمگران در عذابى دائمى خواهند بود (۴۵). و از اولياء، غير از خدا هيچ وليىّ که ياری شان دهد، نخواهند داشت، و کسى که خدا گمراهش کرده باشد، هيچ راه نجاتى ندارد (۴۶). (اى مردم)! دعوت پروردگارتان را بپذيريد، قبل از آن که بيايد روزى که از ناحيه خدا برگشت برايش نيست، در آن روز ديگر هيچ پناهگاهى نداريد، و نمى توانيد جرائم خود را انکار کنيد (۴۷). حال اگر باز هم اعراض کردند، و اين دعوت را اجابت نکردند، ناراحت مشو که ما تو را به نگهبانى آنان نفرستاديم، و تو جز رساندن پيام ما وظيفه ندارى. هر وقت رحمتى از خود را به انسان مى چشانيم، به آن خوشحالى مى کند، و همين که آثار سوء گناهانش، گريبانش را گرفت، کفران را از سر مى گيرد، چون انسان کفران پيشه است (۴۸). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۸۰ مُلک آسمان ها و زمين از خداست، هرچه مى خواهد، خلق مى کند، به هر کس بخواهد، دختر و به هر کس بخواهد، پسر مى دهد (۴۹). و يا هم پسرانى مى دهد و هم دخترانى، و هر که را بخواهد، عقيم مى کند که او دانايى توانا است (۵۰). رده:تفسیر المیزان