تفسیر المیزان

جنبه هاى مختلف غلبۀ خدا و رسولان او و ظاهر اطلاق «غلبه» و بدون قيد آوردنش اين است که خدا از هر جهت غالب باشد. هم از جهت استدلال و هم از جهت تأييد غيبى، و هم از جهت طبيعت ايمان به خدا و رسول. اما از حيث استدلال، براى اين که درک حق و خضوع در برابر آن فطرى انسان است. اگر حق را برايش بيان کنند، و مخصوصا از راهى که با آن راه مأنوس است، روشن سازند، بدون درنگ آن را مى فهمد، و وقتى فهميد، فطرتش به آن اعتراف مى کند، و ضميرش در برابر آن خاضع مى گردد، هرچند که عملا خاضع نشود، و پيروى از هوا و هوس و يا هر مانع ديگر از خضوع عملی اش مانع شود. و اما غلبه از حيث تأييد غيبى، و به نفع حق و به ضرر باطل قضا راندن، بهترين نمونه اش انواع عذاب هايى است که خداى تعالى، بر سرِ امت هاى گذشته - که دعوت انبيا را تکذيب کردند - آورد. مانند قوم نوح که همه را غرق کرد، و قوم هود که زنده زنده در زير سنگ و خاک دفنشان نمود، و قوم صالح و لوط و شعيب و آل فرعون و ديگران که هر يک را به عذابى دچار فرمود. و در کلام مجيدش درباره همين نوع تأييد فرموده: «ثُمّ أرسَلنَا رُسُلَنَا تَترَى کُلّمَا جَاءَ أُمّةً رَسُولُهَا کَذّبُوهُ فَأتبَعنَا بَعضَهُم بَعضاً وَ جَعَلنَاهُم أحَادِيثَ فَبُعداً لِقَومٍ لَا يُؤمِنُونَ». و سنت الهى به همين منوال جريان يافته، که آيه زير، آن را به طور اجمال خاطرنشان ساخته، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۳۹ مى فرمايد: «وَ لِکُلّ أُمّةٍ رَسُولٌ فَإذَا جَاءَ رَسُولُهُم قُضِىَ بَينَهُم بِالقِسطِ وَ هُم لَا يُظلَمُونَ». و اما غلبه از حيث طبيعتى که ايمان به خدا و رسول دارد، دليلش اين است که ايمان مؤمن به طور مطلق و بدون هيچ قيدى، او را به دفاع از حق و قيام در برابر باطل دعوت مى کند. چنين کسى معتقد است که اگر کشته شود، رستگار مى گردد، و اگر هم بکشد، رستگار مى شود، و ثبات و مقاومت او در دفاع از حق، مقيّد به هيچ قيدى، و محدود به هيچ حدّى نيست. به خلاف کسى که اگر از حق دفاع مى کند، نه بدان جهت است که حق است، بلکه بدان جهت است که هدفى از اهداف دنيايى او را تأمين مى کند. چنين کسى در حقيقت از خودش دفاع کرده، و به همين دليل اگر ببيند که مشرف به هلاکت شده، و يا نزديک است گرفتار خطرى شود، پا به فرار مى گذارد. پس دفاع او از حق شرط و حدى دارد، و آن شرط سلامتى نفس و آن حد تأمين منافع خودش است. و اين واضح است که عزيمت بى قيد و شرط، بر چنين عزيمتى مقيد و مشروط، غالب مى شود. يکى از شواهدش، جنگ هاى پيامبر اسلام است که مسلمانان در عين نداشتن عِدّه و عُدّه، همواره غلبه مى کردند، و جنگ ها، جز به پيشرفت مسلمانان خاتمه نمى يافت. و اين غلبه و فتوحات اسلامى متوقف نشد، و جمعيت مسلمين به تفرقه مبدل نگشت، مگر وقتى که نياتشان فاسد، و سيرت تقوا و اخلاصشان در گسترش دين حق، به قدرت طلبى و گسترش و توسعه مملکت (و در نتيجه حکمرانى بر انسان هايى بيشتر، و به دست آوردن اموال زيادتر) مبدّل شد. در نتيجه، آن فتوحات متوقف گرديد. آرى، خداى تعالى، هرگز نعمتى را که به مردمى داده تغيير نمى دهد، مگر وقتى که مردمى نياتشان را تغيير دهند، و خداى تعالى در آن روزى که دين مسلمانان را تکميل نمود و از شرّ دشمنان ايمنشان ساخت، با آنان شرط کرد ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۴۰ که تنها از او بترسند، و فرمود: «اليَومَ يَئِسَ الّذِينَ کَفَرُوا مِن دِينِکُم فَلَا تَخشَوهُم وَ اخشَونِ»، و در مسلّم بودن اين غلبه کافى است که در آيه ۱۳۹، در سوره آل عمران مؤمنان را خطاب نموده، مى فرمايد: «وَ لَا تَهِنُوا وَ لَا تَحزَنُوا وَ أنتُمُ الأعلَونَ إن کُنتُم مُؤمِنيِنَ». «لا تَجِدُ قَوْماً يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الاَخِرِ يُوَادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَ رَسولَهُ وَ لَوْ کانُوا ءَابَاءَهُمْ أَوْ أَبْنَاءَهُمْ أَوْ إِخْوَانَهُمْ أَوْ عَشِيرَتهُمْ ...»: در اين آيه شريفه، يافتن قومى با چنين صفتى را نفى نموده، مى فرمايد: چنين مؤمنانى نخواهى يافت. و این کنايه است از اين که ايمان راستين به خدا و روز جزا، با چنين صفاتى نمى سازد. آن کس که واقعا به خدا و رسول و روز جزا ايمان دارد، ممکن نيست با دشمنان خدا دوستى کند، هرچند که همه قسم سبب و انگيزه دوستى در آنان وجود داشته باشد. مثل اين که پدرش يا پسرش يا برادرش باشد، و يا قرابتى ديگر داشته باشد، براى اين که اين چنين دوستى با ايمان به خدا منافات دارد. پس روشن گرديد که جملۀ «وَ لَو کَانُوا آبَائَهُم...»، به مطلق اسباب مودّت اشاره دارد. و اگر تنها مودّت ناشى از قرابت را ذکر کرد، به خاطر آن است که مودّت خويشاوندى قوى ترين محبت، و هم با ثبات ترين آن است و زوالش از دل به آسانى صورت نمى گيرد. «أُولئِکَ کَتَبَ فِى قُلُوبِهِمُ الإيمَانَ » - کلمه «أُولئک»، اشاره به مردمى است که به خاطر ايمانى که به خدا و روز جزا دارند، با دشمنان خدا، هرچند پدر و يا پسر يا برادرشان باشد، دوستى نمى کنند. و «کتابت» به معناى اثبات غيرقابل زوال است. و ضمير در «کَتَبَ»، به خداى تعالى بر مى گردد. و اين آيه تصريح و نص در اين است که چنين کسانى مؤمنان حقيقى هستند. «وَ أيّدَهُم بِرُوحٍ مِنهُ » - کلمه «تأييد» به معناى تقويت است. و ضمير فاعل در جملۀ «أيّدَهُم» به «اللّه» بر مى گردد، و همچنين ضمير در «مِنهُ». و کلمۀ «مِن» ابتدائيه است. و معناى جمله اين است که: خداى تعالى، اين گونه انسان ها را به روحى از خود تقويت نمود. و بعضى گفته اند: ضمير به ايمان بر مى گردد، و معناى جمله اين است که: خداى تعالى، آنان را به روحى از جنس ايمان تقويت کرد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۴۱ و دل هايشان را با آن روح زنده ساخت. اين معنا هم عيبى ندارد. بعضى هم گفته اند: مراد از «روح»، جبرئيل است. و بعضى گفته اند: قرآن است. بعضى ديگر گفته اند: حجت و برهان است. و همه اين اقوال، وجوهى ضعيف است که از جهت لفظ آيه شاهدى ندارد. نکته اى که در اين جا هست، اين است که «روح» - به طورى که از معناى آن به ذهن تبادر مى کند - عبارت است از: مبدأ حيات، که قدرت و شعور از آن ناشى مى شود. بنابراين، اگر عبارت «وَ أيّدَهُم بِرُوحٍ مِنه» را بر ظاهرش باقى بگذاريم، اين معنا را افاده مى کند که در مؤمنان به غير از روح بشريت که در مؤمن و کافر هست، روحى ديگر وجود دارد که از آن حياتى ديگر ناشى مى شود، و قدرتى و شعورى جديد مى آورد، و به همين معنا است که آيه «أوَ مَن کَانَ مَيّتاً فَأحيَينَاهُ وَ جَعَلنَا لَهُ نُوراً يَمشِى بِهِ فِى النّاسِ کَمَن مَثَلُهُ فِى الظّلُمَاتِ لَيسَ بِخَارِجٍ مِنهَا» به آن اشاره نموده. و نيز آيه شريفه زير به آن اشاره نموده، مى فرمايد: «مَن عَمِلَ صَالِحاً مِن ذَکَرٍ أو أُنثَى وَ هُوَ مُؤمِنٌ فَلَنُحيِيَنّهُ حَيوةً طَيّبَةً». مؤمنان علاوه بر حيات طبيعى، از حيات طيبه برخوردارند و حيات طيبى که در آيه است، ملازم با اثر طيّب است. اثر حيات - که قدرت و شعور است - در زندگى طيّب، طيّب خواهد بود، و وقتى قدرت و شعور طيّب شد، آثارى که متفرّع بر آن استف يعنى اعمالى که از صاحب چنين حياتى سر مى زند، همه طيّب و صالح خواهد بود، و اين قدرت و شعور طيّب، همان است که در آيه سوره انعام - که چند سطر پيش گذشت - از آن تعبير به «نور» کرد. و همچنين آيه «يَا أيّهَا الّذِينَ آمَنُوا اتّقُوا اللّه وَ آمِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤتِکُم کِفلَينِ مِن رَحمَتِهِ وَ يَجعَل لَکُم نُوراً تَمشُونَ بِهِ». و اين حيات، زندگى خاصى است کريم که آثارى خاص و ملازم با سعادت ابدى انسان دارد. حياتى است وراء حياتى که مشترک بين مؤمن و کافر است، و آثارش هم مشترک بين هر دو طايفه است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۴۲ پس اين زندگى مبدئى خاص دارد، و آن روح ايمانى است که آيه شريفه آن را روحى سواى روح مشترک بين مؤمن و کافر مى داند. و بر این اساس، ديگر اجبارى نداريم وجهى را که در اين باب ذکر کرده اند، بپذيريم و بگوييم: مراد از «روح»، نورانيت قلب است - که همان نور علم باشد - که به وسيله آن آرامش و اطمينان حاصل مى شود. و اگر اين نور قلب را «روح» خوانده، تسميه اى است مجازى، از باب مجاز مرسل. چون همين آرامش قلبى است که مايه حيات طيب و ابدى است. و يا از باب استعاره است، چون نور قلب همواره ملازم با وجوهى از علم است، که بر قلب آدمى افاضه مى شود. و معروف است که مى گويند: علم مايه حيات قلب و جهل، مرگ قلب است. پس علم شبيه روحى است که به جسمى بى جان افاضه مى شود، تا زنده گردد. اين بود آن وجهى که گفتيم در معناى روح ذکر کرده اند. «وَ يُدخِلُهُم جَنّاتٍ تَجرِى مِن تَحتِهَا الأنهَار خَالِدِينَ فِيهَا» - اين جمله، وعدۀ جميلى است که به مؤمنان واقعى داده، و در آن اوصاف حيات طيبه آخرت ايشان را ذکر نموده است. «رَضِىَ اللّهُ عَنهُم وَ رَضُوا عَنهُ » - اين جمله استينافى و ابتدايى است. مى خواهد جمله قبلى را تعليل نموده، بفرمايد: به اين علت خدا ايشان را به چنان بهشتى که گفته شد، در مى آورد که از ايشان راضى بوده است، و رضايت خدا، عبارت است از: رحمت او که مخصوص افرادى است که در ايمانشان به خدا خالص باشند. ايشان هم از خدا راضى اند. براى اين که با رسيدن به آن زندگى طيّب و آن بهشت، شادمان و خرسند مى گردند. «أُولئِکَ حِزبُ اللّه ألا إنّ حِزبَ اللّه هُمُ المُفلِحُونَ » - اين جمله تشريف و بزرگداشتى است از همان افراد مخلص، مى فرمايد: اين ها که داراى ايمانى خالص اند، حزب خداى تعالايند، همچنان که آن منافقان که در ظاهر اظهار اسلام مى کنند، و در باطن کفار و دشمنان خدا را دوست مى دارند، حزب شيطانند. اين ها رستگارند، همچنان که آن ها زيانکارند. در جمله «ألا إنّ حِزبَ اللّه»، با اين که کلمه «حِزبَ اللّه» قبلا ذکر شده بود، و مى توانست بفرمايد «ألا إنّهُم هُمُ المُفلِحُونَ»، دوباره اسم ظاهر «حزب اللّه» را به جاى ضمير ذکر کرد، تا کلام جنبه مثلى معروف به خود بگيرد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۴۳ بحث روايتى در مجمع البيان، در تفسير آيه «کَتَبَ اللّهُ لَأغلِبَنّ أنَا وَ رُسُلِى» مى گويد: روايت شده که مسلمانان وقتى ديدند که خداى تعالى فتوحاتى نصيبشان کرد، به يکديگر گفتند: به زودى، خدا روم و فارس را هم برايمان فتح خواهد نمود. منافقان گفتند: شما خيال کرده ايد که روم و فارس مانند ديگر شهرهايى است که بر آن ها غلبه يافته ايد؟ و خداى تعالى در پاسخشان اين آيه را نازل کرد. مؤلف: ظاهرا اين حديث از باب تطبيق آيه بر داستان مذکور مى باشد، نه اين که آيه در خصوص این داستان نازل شده باشد. و نظایر اين تطبيق در ميان احاديث مربوط به شأن نزول بسيار است. و از همين باب است که در روايات آمده آيه شريفۀ «لَا تَجِدُ قَوماً يُؤمِنُونَ بِاللّه وَ اليَومَ الآخِر» درباره ابى عُبَيده بن جراح نازل شده، که پدرش را در جنگ بدر کشت. و در بعضى از روايات آمده که در شأن پدر ابوبکر نازل شده که وقتى به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» ناسزا گفت، پسرش ابوبکر چنان بر سرش کوبيد که به زمين افتاد، و آيه نامبرده در شأن وى نازل شد. و در بعضى ديگر آمده که: در شأن عبدالرحمان بن ثابت بن قيس بن شماس نازل شده که از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» اجازه خواست به زيارت دايى اش که از مشرکان بود، برود، و حضرت اجازه اش داد. همين که برگشت و رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» وارد شد، حضرت و مسلمانانى که در اطراف آن جناب بودند، اين آيه را برايش خواندند. ليکن هيچ يک از اين روايات با سياق و مضمون آيات مورد بحث نمى سازد. براى اين که آيه مورد بحث، جداى از ساير آيات قبل و بعدش نيست، و اتصالى روشن به آن ها دارد. و در الدر المنثور است که طيالسى و ابن ابى شيبه، از براء بن عازب روايت کرده اند که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: محکم ترين و مورد اعتمادترين دستاويزهاى ايمان، حبّ در راه خدا، و بغض در راه خدا است. و در کافى، به سند خود، از ابان بن تغلب، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: هيچ مؤمنى نيست مگر آن که در باطن قلبش دو گوش هست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۴۴ در يکى از آن دو، شيطان وساوس خود را بر او مى خواند، و در يکى ديگر، فرشتۀ خدا مى خواند، و خداى تعالى، بندۀ مؤمنش را به وسيله فرشته تأييد مى کند، و اين همان است که قرآن مى فرمايد: «وَ أيّدَهُم بِرُوحٍ مِنهُ». مؤلف: معناى اين حديث، اين نيست که بگويد روح به معناى فرشته است، بلکه مى خواهد بفرمايد فرشته همواره با روح است، و با آن کار مى کند، همچنان که قرآن هم فرموده: خدا همواره فرشته را با روح نازل مى کند: «يُنَزّلُ المَلائِکَةَ بِالرّوحِ مِن أمرِهِ». و در همان کتاب، به سند خود، از ابن بکير روايت کرده که گفت: به امام باقر «عليه السلام» عرضه داشتم: معناى اين که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرموده: «اگر مردى زنا کند، روح ايمان از او قهر مى کند و جدا مى شود»، چيست؟ فرمود: اين کلام، ناظر به همان کلام خداى تعالى است که مى فرمايد: «وَ أيّدَهُم بِرُوحٍ مِنهَ»، اين روح خدايى است که از مرد زناکار جدا مى شود. باز در همان کتاب است که محمد بن سنان، از ابى خديجه روايت کرده که گفت: داخل شدم بر ابى الحسن «عليه السلام»، به من فرمود: خداى تعالى، مؤمن را به روحى تأييد مى کند که همواره در هر عمل نيکى که مى کند و تقوايى که به خرج مى دهد، به سراغش مى آيد، و هر وقت عمل زشتى مرتکب شود و يا تجاوزى بکند، از او غايب مى شود. پس روح خدا در هنگام عمل خير مؤمن از خوشحالى به اهتزاز در مى آيد، و در هنگام گناه و عمل زشتش به زمين فرو مى رود. حال که چنين است، اى بندگان خدا، قدر نعمت هاى خدا را بدانيد، و دل خود را اصلاح کنيد، تا يقين شما زياد گشته، سود نفيس و پر قيمت ببريد. خدا رحمت کند شخصى را که تصميم بر عمل خيرى بگيرد، و آن را انجام دهد، و چون تصميم بر عمل زشتى مى گيرد، از آن صرف نظر کند. آنگاه فرمود: ما روح را با اطاعت خدا و عمل براى او کمک و تأييد مى کنيم. مؤلف: از آنچه در ذيل آيه گذشت، روشن شد که اين روح يکى ازمراتب روح انسانى است که تنها مؤمن، آن هم بعد از آن که ايمان خود را به حد کمال رسانيد، به آن مرتبه مى رسد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۴۵ و ديگر از آن جدا نمى شود. همان طور که روح نباتى و حيوانى و انسانى که بين مؤمن و کافر مشترک است، از مراتب روح آدمى است و هرگز از آن جدا نمى گردد. چيزى که هست، اين مرتبه از روح بعد از آن که در نفس پيدا شد، گاهى همچنان در نفس باقى مى ماند، و رو به رشد مى گذارد، و در نفس هيئتى و صورتى خوب پديد مى آورد. و گاهى دچار هيئت زشتى مى شود، هيئتى که در اثر گناه پيدا شده، و با آن معارضه مى کند، و پس از توبه يا عوامل ديگر از شرّ آن خلاصى يافته، موانع ناسازگارش از بين مى رود، تا آن که خودش در نفس مستقر گشته، آن صورت نيکو در نفس رسوخ يابد، و ديگر دستخوش زوال و دگرگونگى نشود. با اين بيان روشن مى شود که مراد امام «عليه السلام» از «روحى که به سراغش مى آيد» و اين که فرمود: «اين روح همواره با او هست»، این است که صورت آن روح در نفس پيدا مى شود. چون اين صورت است که گاهى در اثر برخورد با صورتى زشت از بين مى رود، نه اصل روح. و نيز روشن شد که مرادش از اين که فرمود: «در زمين فرو مى رود»، اين است که به طور کنايه بفهماند آن صورت خوب از بين مى رود. و همچنين است مرادش در روايت قبلى که مى فرمود: «روح ايمان از او جدا مى شود». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۴۶ «سوره حشر» آيات ۱ - ۱۰ سوره حشر * سوره «حشر»؛ مدنى است و بيست و چهار آيه دارد. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * سبَّحَ للَّهِ مَا فِى السّمَاوَاتِ وَ مَا فى الاَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الحَْکِيمُ(۱) هُوَ الَّذِى أَخْرَجَ الَّذِينَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتَابِ مِن دِيَارِهِمْ لاَوَّلِ الحَْشرِ مَا ظنَنتُمْ أَن يَخْرُجُوا وَ ظَنُّوا أَنَّهُم مَّانِعَتُهُمْ حُصُونهُم مِّنَ اللَّهِ فَأَتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يحْتَسِبُوا وَ قَذَف فى قُلُوبهِمُ الرُّعْبَ يُخْرِبُونَ بُيُوتهُم بِأَيْدِيهِمْ وَ أَيْدِى الْمُؤْمِنِينَ فَاعْتَبرُوا يَا أُولى الاَبْصَارِ(۲) وَ لَوْلا أَن کَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْجَلاءَ لَعَذَّبهُمْ فِى الدُّنْيَا وَ لهَُمْ فِى الاَخِرَةِ عَذَابُ النَّارِ(۳) ذَلِک بِأَنهُمْ شاقُّوا اللَّهَ وَ رَسولَهُ وَ مَن يُشاقِّ اللَّهَ فَإِنَّ اللَّهَ شدِيدُ الْعِقَابِ(۴) مَا قَطعْتُم مِّن لِّينَةٍ أَوْ تَرَکتُمُوهَا قَائمَةً عَلى أُصولِهَا فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَ لِيُخْزِى الْفَاسِقِينَ(۵) وَ مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ مِنهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَ لا رِکابٍ وَ لَکِنَّ اللَّهَ يُسلِّطُ رُسُلَهُ عَلى مَن يَشاءُ وَ اللَّهُ عَلى کُلِّ شىْءٍ قَدِيرٌ(۶) مَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فَللَّهِ وَ لِلرَّسولِ وَ لِذِى الْقُرْبى وَ الْيَتَامَى وَ الْمَساکِينِ وَ ابْنِ السّبِيلِ کىْ لا يَکُونََ دُولَةَ بَينَ الاَغْنِيَاءِ مِنکُمْ وَ مَا ءَاتَاکُمُ الرَّسولُ فَخُذُوهُ وَ مَا نهَاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شدِيدُ الْعِقَابِ(۷) لِلْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِن دِيَارِهِمْ وَ أَمْوَالِهِمْ يَبْتَغُونَ فَضلاً مِّنَ اللَّهِ وَ رِضوَاناً وَ يَنصُرُونَ اللَّهَ وَ رَسولَهُ أُولَئک هُمُ الصادِقُونَ(۸) وَ الَّذِينَ تَبَوَّءُو الدَّارَ وَ الايمَانَ مِن قَبْلِهِمْ يُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَيهِمْ وَ لا يَجِدُونَ فى صُدُورِهِمْ حَاجَةً مِّمَّا أُوتُوا وَ يُؤْثِرُونَ عَلى أَنفُسِهِمْ وَ لَوْ کانَ بهِمْ خَصاصةٌ وَ مَن يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَئک هُمُ الْمُفْلِحُونَ(۹) وَ الَّذِينَ جَاءُو مِن بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَ لاخْوَنِنَا الَّذِينَ سبَقُونَا بِالايمَانِ وَ لا تجْعَلْ فى قُلُوبِنَا غِلاًّ لِّلَّذِينَ ءَامَنُوا رَبَّنَا إِنَّک رَءُوفٌ رَّحِيمٌ(۱۰) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۴۷ «ترجمه آيات» به نام خداى رحمان و رحيم. آنچه در آسمان هاست و آنچه در زمين است، براى خدا تسبيح مى گويد و او عزيز و حکيم است (۱). او کسى است که براى اولين بار کافرانى از اهل کتاب را از ديارشان بيرون کرد، با اين که شما احتمالش را هم نمى داديد و مى پنداشتيد دژهاى محکمى که دارند جلوگير هر دشمن و مانع آن مى شود که خدا به ايشان دست يابد، ولى عذاب خداى تعالى از راهى که به فکرشان نمى رسيد، به سراغشان رفت و خدا رعب و وحشت بر دل هايشان بيفکند، چنان که خانه هاى خود را به دست خود و به دست مؤمنان خراب کردند، پس ‍ اى صاحبان بصيرت عبرت بگيريد (۲). و اگر نه اين بود که خدا جلاى وطن را براى آنان مقدّر کرده بود، هر آينه در دنيا عذابشان مى کرد و به هر حال در آخرت عذاب آتش دارند (۳). اين بدان جهت است که ايشان با خدا و رسولش دشمنى کردند، و هر کس با خدا دشمنى کند (همين سرنوشت را دارد)، چون خدا شديد العقاب است (۴). شما مسلمانان هيچ نخلى را قطع نمى کنيد و هيچ يک را سر پا نمى گذاريد، مگر به اذن خدا و همۀ اين ها براى اين است که خدا فاسقان را خوار کند (۵). خدا هر غنيمتى از آنان به رسول خود رسانيد، بدون جنگ شما رسانيد، شما بر اموال آنان هيچ اسب و شترى نتاختيد، ليکن اين خداست که رسولان خود را بر هر کس که خواهد، مسلط مى کند، که او بر هر چيزى قادر است (۶). آنچه خدا از اموال اهل قُرا به رسول خود برگردانيد، از آنِ خدا و رسول او و از آنِ خويشان رسول و فقيران و مسکينان و درماندگان در راه است، تا اموال بين توانگران دست به دست نچرخد. و هر دستورى که رسول به شما داد، بگيريد و از هر گناهى نهی تان کرد، آن را ترک کنيد و از خدا بترسيد، که خدا عقابى سخت دارد (۷). از غنائم، سهمى براى فقراى مهاجرين است، آنان که به دست دشمن از اموال و خانه هاى خود بيرون شدند، و به اميد رسيدن به فضل و رضوان خدا، ترک وطن کردند و همواره خدا و رسولش را يارى مى دهند، اينان همان صادقان اند (۸). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۴۸ و نيز سهمى از آن غنائم، از آنِ کسانى از اهل مدينه است که در مدينه و در قلعه ايمان جاى دارند و قبل از مهاجران ايمان آورده بودند و هر مؤمنى را که از ديار شرک به سويشان هجرت مى کند، دوست مى دارند و وقتى اسلام به آنان چيزى مى دهد، در دل خود نيازى به آنچه به مهاجران داده شده، احساس نمى کنند و مهاجران را بر خود مقدّم مى دارند، هرچند که خود نيز محتاج باشند. و کسانى که بخل درونى خود را به توفيق خداى تعالى جلو مى گيرند، رستگارند (۹). و سهمى از آنِ کسانى است که بعدها به اسلام در مى آيند، مى گويند: پروردگارا! ما را و برادران ايمانی مان را که در ايمان از ما سبقت گرفتند، بيامرز و کينه کسانى را که ايمان آوردند، در دل هاى ما ميفکن که تو رؤوف و رحيمى (۱۰). «بیان آيات» اين سوره، به داستان يهوديان بنى النضير اشاره دارد که به خاطر نقض پيمانى که با مسلمين بسته بودند، محکوم به جلاى وطن شدند. و نيز به اين قسمت از داستان اشاره دارد که سبب نقض عهدشان اين بود که منافقان به ايشان وعده دادند که اگر نقض عهد کنيد، ما شما را يارى مى کنيم، ولى همين که ايشان نقض عهد کردند، منافقان به وعده اى که داده بودند، وفا ننمودند. و در ضمن اين اشارات، مطالبى ديگر نيز در اين سوره آمده، و از آن جمله، مسأله حکم غنيمت «بنى النضير» است. و از آيات برجسته اين سوره، هفت آيه آخر آن است که خداى سبحان در آن ها، بندگان خود را دستور مى دهد به اين که از طريق مراقبت نفس و محاسبۀ آن، آمادۀ ديدارش شوند، و عظمت کلام و جلالت قدر خود را در قالب بيان عظمت ذات مقدسش، و اسماى حُسنا و صفات عُليايش بيان مى فرمايد. و اين سوره به شهادت سياقش، در مدينه نازل شده. «سبَّحَ للَّهِ مَا فِى السَّمَاوَاتِ وَ مَا فى الاَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الحَْکِيمُ»: اين آيه، آغاز سوره مى باشد و سوره با مضمونى افتتاح شده که با همان مضمون ختم مى شود. چون در آخر سوره، باز از تسبيح تمامى موجودات آسمان ها و زمين سخن رفته، مى گويد: «يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِى السَّمَاوَاتِ وَ الأرضِ وَ هُوَ العَزِيزُ الحَکِيمُ». و اگر سوره را با مسأله تسبيح افتتاح نمود، به خاطر مطالبى است که در خلال سوره آمده، و آن - همان طور که گفتيم - خيانت يهود و نقض عهدش، و وعدۀ فريبکارانه منافقان به يهوديان است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۴۹ خواسته بفهماند اين گونه مکرها بر دامن کبريايى خدا گردى نمى نشاند. و اگر آيه را با جملۀ «عزيز» و «حکيم» ختم کرد، براى اين است که باز در اين سوره، سرانجام کار يهود و منافقان را تشبيه کرده به اقوامى که در قرن هاى نزديک به عصر يهوديان و منافقان وبال فريبکاری هاى خود را چشيدند و اين، خود شاهد عزت و اقتدار خداست. و نيز اگر دچار عذاب شدند، بدين جهت بوده که عذابشان بر طبق حکمت و مصلحت بوده، و اين خود شاهد حکمت خدا است. ماجرای اخراج یهودیان بنی النضير از سرزمين شان «هُوَ الَّذِى أَخْرَجَ الَّذِينَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتَابِ مِن دِيَارِهِمْ لاَوَّلِ الحَْشرِ»: اين آيه، تسبيح موجودات و عزت و حکمت خداى را که در آيه قبلى آمده بود، تأييد مى کند، و مراد از جملۀ «آنان که از اهل کتاب کافر شدند و خدا بيرونشان کرد»، قبيلۀ بنى النضير است که يکى از قبائل يهود بودند، و در بيرون شهر مدينه منزل داشتند. و بين آنان و رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، عهدى بر قرار شده بود که همواره با هم به مسالمت زندگى کنند. دشمنان هر يک دشمنان ديگرى، و دوستان هر يک دوستان ديگرى باشد. ولى بنى النضير اين پيمان را شکستند و رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» دستور داد تا جلاى وطن کنند که - إن شاء اللّه - شرح داستانشان در بحث روايتى آينده مى آيد. کلمۀ «حشر»، به معناى بيرون کردن است، اما نه بيرون کردن يک نفر، بلکه يک جمعيت، و نه به اختيار، بلکه به اجبار. و اضافۀ «اوّل الحشر»، اضافۀ صفت به موصوف، و به معناى حشر اولى است. و لام در «لأوّل»، به معناى «فِى = در» است، نظير لامى که بر سرِ کلمۀ «دُلُوک» در جملۀ «أقِمِ الصَّلوة لِدُلُوکِ الشَّمسِ» آمده. يعنى نماز بخوان در هنگام دلوک شمس. و معناى آيه اين است که: خداى تعالى، همان کسى است که يهوديان بنى النضير را براى اولين بار، از جزيرة العرب، از خانه و زندگی شان بيرون کرد. آنگاه به اهميت جريان اشاره نموده، مى فرمايد: «مَا ظَنَنتُم أن يَخرُجُوا». يعنى: هيچ احتمال نمى داديد که از وطن خود دست کشيده، بيرون روند. چون شما از اين قبيله، قوت و شدت و نيرومندى سابقه داشتيد. «وَ ظَنُّوا أنَّهُم مَانِعَتُهُم حُصُونُهم مِنَ اللّه »: خود آن ها هم، هرگز چنين احتمالى نمى دادند. آن ها پيش خود فکر مى کردند قلعه هاى محکمشان نمى گذارد خدا آسيبشان برساند، و مادام که در آن قلعه ها متحصن هستند، مسلمانان بر آنان غلبه نمى يابند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۵۰ در اين آيه، با اين که مى توانست بفرمايد: «مَانِعَتُهُم حُصُونُهُم مِنَ المُسلِمِين»، فرمود: «مِنَ اللّه» و اين، بدان جهت است که در آيه قبلى، اخراج آنان را به خدا نسبت داده بود. و همچنين در ذيل آيه، القاى رعب در دل هاى آنان را به خدا نسبت داد. از لحن اين آيه استفاده مى شود که بنى النضير چندين قلعه داشتند، نه يکى. چون فرموده: «حُصُونُهُم». آنگاه به فساد پندار آنان و خبط و اشتباهشان پرداخته، مى فرمايد: «فَأتَاهُمُ اللّهُ مِن حَيثُ لَم يَحتَسِبُوا». خداى تعالى، از جايى و از درى به سراغشان آمد که هيچ خيال نمى کردند. و منظور از «آمدن خدا»، نفوذ اراده او در ميان آنان است، اما نه از راهى که آنان گمان مى کردند - که همان دژها و درها است - بلکه از طريق باطنشان که همان راه هاى قلبی شان است. لذا مى فرمايد: «وَ قَذَفَ فِى قُلُوبِهِمُ الرُّعبَ». و کلمۀ «رُعب»، به معناى خوفى است که دل را پر کند. «يُخرِبُونَ بُيُوتَهُم بِأيدِيهِم »: خانه هايشان را به دست خود ويران مى کردند که به دست مسلمانان نيفتد. و اين از قوت سيطره اى بود که خداى تعالى بر آنان داشت. براى اين که خانمانشان را به دست خود آنان و به دست مؤمنان ويران کرد. و اين که فرمود: «و به دست مؤمنان»، بدين جهت است خدا به مؤمنان دستور داده، و آنان را به امتثال دستور و به کرسى نشاندن اراده اش موفق فرموده بود. «فَاعتَبِرُوا»: پس پند بگيريد اى صاحبان بصيرت. چون مى بينيد که خداى تعالى، يهوديان را به خاطر دشمنی شان با خدا و رسول، چگونه در به در کرد. بعضى از مفسران گفته اند: خود يهوديان، خانه هايشان را خراب کردند، تا بهتر بتوانند فرار کنند، و مؤمنان خانه هاى ايشان را خراب کردند تا به آنان برسند. بعضى ديگر گفته اند: منظور از تخريب خانه ها اختلال نظام زندگى است. يهوديان به خاطر نقض عهد، خانه هاى خود را خراب کردند. و منظور از خراب کردن آن به دست مؤمنان، اين است که مؤمنان مأمور شدند با ايشان قتال کنند. ولى هيچ يک از اين دو قول، به نظر درست نمى رسد. زيرا ظاهر جملۀ «يُخرِبُونَ بُيُوتَهُم ...» اين است که بيان باشد براى جملۀ «فَأتَاهُمُ اللّهُ مِن حَيثُ لَم يَحتَسِبُوا». و معلوم مى شود که تخريب بيوت، اثر نقض عهد است و بعد از آن واقع شده است. و وجه اول مى خواست بگويد: تخريب خانه ها به نقشه خود يهود بود، نه نقشه الهى. و وجه دوم مى خواست بگويد: تخريب خانه ها، عين نقض عهد است، نه اين که به راستى خانه ها را خراب کرده باشند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۵۱ «وَ لَوْلا أَن کَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْجَلاءَ لَعَذَّبهُمْ فِى الدُّنْيَا وَ لهَُمْ فِى الاَخِرَةِ عَذَابُ النَّارِ»: گفتيم «جلاء» به معناى ترک وطن است. و «نوشتن جلاء عليه يهود»، به معناى راندن قضاء آن است. و مراد از عذاب دنيوى آنان، عذاب انقراض و يا کشته شدن و يا اسير گشتن است. و معناى آيه است که: اگر خداى تعالى اين سرنوشت را براى آنان ننوشته بود که جان خود را برداشته و جلاى وطن کنند، در دنيا به عذاب انقراض يا قتل يا اسيرى گرفتارشان مى کرد. همان طور که با بنى قريظه چنين کرد، ولى در هر حال، در آخرت، به عذاب آتش معذبشان مى سازد. «ذَلِک بِأَنهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَ رَسولَهُ وَ مَن يُشاقِّ اللَّهَ فَإِنَّ اللَّهَ شدِيدُ الْعِقَابِ»: کلمه «مشاقة»، به معناى مخالفت از روى دشمنى است. و اشاره با کلمۀ «ذلک»، به همان مسأله بيرون راندن بنى النضير، واستحقاق عذاب آنان در صورت عدم جلاء است. در اين آيه شريفه، نخست مشاقّۀ با خدا و رسول را ذکر نموده، سپس خصوص مشاقّۀ با خدا را آورده و اين، اشاره است به اين که مخالفت با رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» هم، مخالفت با خداست. و بقيه الفاظ آيه روشن است. رده:تفسیر المیزان