المیزان جلد۱۹ بخش۲۷
اذن خداوند در قطع درختان یهودیان بنى النضير
«مَا قَطعْتُم مِن لِينَةٍ أَوْ تَرَکتُمُوهَا قَائمَةً عَلى أُصُولِهَا فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَ لِيُخْزِى الْفَاسِقِينَ»:
راغب مى گويد: کلمۀ «لينه»، به معناى درخت خرماى خرّم و پُر بار است، حال هر نوع خرما که باشد. روايت هم شده که رسول خدا دستور داده بودند که نخلستان بنى النضير را قطع کنند. همين که دست به قطع چند درخت زدند، يهوديان فرياد زدند: اى محمّد! تو همواره مردم را از فساد نهى مى کردى، حال اين درختان خرما چه گناهى دارند که قطع مى شوند. به دنبال اين جريان بود که آيه مورد بحث نازل شد، و پاسخ آنان را چنين داد که:
هيچ درخت خرّم و پُربارى را قطع نمى کنيد و يا آن را باقى نمى گذاريد، مگر به اذن خدا، و خدا در اين فرمانش، نتائجى حقه و حکمت هايى بالغه در نظر دارد، که يکى از آن ها، خوار ساختن فاسقان، يعنى «بنى النضير» است.
بنابراين، حرف «لام» در جملۀ «وَ لِيُخزِى الفَاسِقِين»، لام تعليل است. و اين جمله که حرف عطف «واو» بر سرِ آن آمده، عطف است بر جمله اى محذوف.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۵۲
و تقدير آن اين است که: قطع کردن و نکردن درختان بنى النضير به اذن خدا بود، تا چنين و چنان کند، و تا فاسقان را خوار سازد. بنابراين، عطف در اين آيه، نظير عطف در آيه «وَ کَذَلِکَ نُرِىَ إبرَاهِيمَ مَلَکُوتَ السَّمَاوَاتِ وَ الأرضِ وَ لِيَکُونَ مِنَ المُوقِنِينَ» است. مى فرمايد: و ما اين چنين ملکوت آسمان ها و زمين را به ابراهيم نشان داديم تا چنين و چنان شود، و تا از صاحبان يقين گردد.
«وَ مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ مِنهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَ لا رِکابٍ وَ لَکِنَّ اللَّهَ يُسلِّطُ رُسُلَهُ عَلى مَن يَشاءُ...»:
مصدر «افائه» که فعل ماضى «أفَاءَ» مشتق از آن است، به معناى ارجاع است. چون خود آن مصدر، از مصدر ثلاثى مجرّد «فِئ» گرفته شده، که به معناى رجوع است. و ضمير در «مِنهُم»، به بنى النضير بر مى گردد، که البته منظور خود آنان نيست، بلکه اموال ايشان است.
و مصدر «ايجاف» که فعل «أوجَفتُم» از آن گرفته شده، وقتى در مورد حيوانات سوارى استعمال مى شود، معناى راندن حيوان به سرعت و به اجبار است. و کلمۀ «خيل» به معناى اسبان، و کلمه «رکاب»، به معناى شتران است. و جملۀ «مِن خَيلٍ وَ لَا رِکَابٍ»، مفعول فعل «أوجَفتُم»، و کلمۀ «مِن» در آن زائده است، که کليّت را افاده مى کند.
و معناى آيه اين است که: آنچه خداى تعالى از اموال بنى النضير به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» برگردانيد - و ملِک آن را به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» اختصاص داد - بدين جهت به آن جناب اختصاص داد و شما مسلمانان را در آن سهيم نکرد که در گرفتن قلعۀ آنان، مرکبى سوار نشديد، و به خاطر اين که راه قلعه تا مدينه نزديک بود، پياده بدان جا رفتيد، و خداى تعالى، پيامبران خود را بر هر کس بخواهد مسلط مى سازد، و خدا بر هر چيزى قادر است. و اينک، رسول اسلام را بر بنى النضير مسلط ساخته، در نتيجه فِئ (غنيمت) و اموالى که از اين دشمنان به دست آمده، خاصّ آن جناب است، هر کارى که بخواهد، در آن اموال مى کند.
«مَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فَللَّهِ وَ لِلرَّسولِ وَ لِذِى الْقُرْبى وَ الْيَتَامَى وَ الْمَساکِينِ وَ ابْنِ السَّبِيلِ...»:
از ظاهر اين آيه بر مى آيد که مى خواهد موارد مصرف «فِئ» در آيه قبلى را بيان کند. و «فِئ» در آن آيه را که خصوص فِئ بنى النضير بود، به همه فِئ هاى ديگر عموميت دهد و بفرماید حکم «فِئ» مخصوص بنى النضير نيست، بلکه همه «فِئ ها»، همين حکم را دارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۵۳
موارد مصرف «فِئ»
«فَلِلّه وَ لِلرَّسُول » - يعنى قسمتى از فِئ، مخصوص خدا و قسمتى از آن، مخصوص رسول خدا است. و منظور از اين که گفتيم مخصوص خداست، اين است که بايد زير نظر رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، در راه رضاى خدا صرف شود، و آنچه سهم رسول خدا است، در مصارف شخصى آن جناب مصرف مى شود. پس اين که بعضى گفته اند: «ذکر نام خدا در بين صاحبان سهم، تنها به منظور تبرّک بوده»، سخن درستى نيست و نبايد بدان توجه کرد.
«وَ لِذِى القُربَى » - منظور از ذِى القُربى، ذِى القُرباى رسول خدا و دودمان آن جناب است، و معنا ندارد که ما آن را به قرابت عموم مؤمنان حمل کنيم - دقت فرماييد -. و مراد از کلمۀ «يتامى»، ايتام فقيرند، نه مطلق هر کودکى که پدرش را از دست داده باشد.
خواهى گفت: اگر منظور اين بود، کافى بود تنها مساکين را ذکر کنند، چون يتيم فقير هم، مسکين است. جواب اين است که: بله، اين سخن درست است، ليکن اين که ايتام را جداگانه ذکر کرد، براى اين بوده که اهميت رسيدگى به طايفه را برساند.
و از ائمّه اهل بيت «عليهم السلام» روايت شده که فرموده اند: منظور از ذِى القُربى، اهل بيت، و مراد از يتامى و مساکين و ابن السبيل هم، يتيمان و مساکين و ابن السبيل آن هاست.
«کَى لَا يَکُونَ دُولَةً بَينَ الأغنِيَاءِ مِنکُم » - يعنى حکمى که ما درباره مسأله فِئ کرديم، تنها براى اين بود اين گونه درآمدها، «دولة» ميان اغنيا نشود، و «دولة» چيزى را گويند که در بين مردم متداول است و دست به دست مى گردد.
«وَ مَا آتَاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ مَا نَهَاکُم عَنهُ فَانتَهُوا» - يعنى آنچه را که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، از فِئ به شما مى دهد - همچنان که به هر يک از مهاجران و بعضى از اصحاب مقدارى داد - بگيريد، و آنچه نداد و شما را از آن نهى فرمود، شما هم دست برداريد و مطالبه نکنيد. پس هرگز پيشنهاد نکنيد که همۀ فِئ را در بين همه مؤمنان تقسيم کند.
پس روشن شد که چرا اين گونه غنيمت ها را «فِئ» ناميد و چرا در آيه فرمود: امر آن را به رسول ارجاع داد، و معناى ارجاع دادن اين شد که بايد زير نظر آن جناب مصرف شود.
و اين آيه با صرف نظر از سياقى که دارد، شامل تمامى اوامر و نواهى رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» مى شود، و تنها منحصر به دادن و ندادن سهمى از فِئ نيست، بلکه شامل همه اوامرى که مى کند و نواهيى که صادر مى فرمايد، هست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۵۴
«وَ اتّقُوا اللّهَ إنّ اللّه شَدِيدُ العِقَاب » - اين جمله مسلمانان را از مخالفت دستورات آن جناب برحذر مى دارد و در عين حال، جملۀ «مَا آتَاکُمُ الرَّسُول ...» را تأکيد مى کند.
«لِلْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِن دِيَارِهِمْ وَ أَمْوَالِهِمْ يَبْتَغُونَ فَضلاً مِّنَ اللَّهِ وَ رِضوَاناً ...»:
بعضى از مفسران گفته اند: کلمۀ «لِلفُقَراء»، بَدَل است از جملۀ «ذِى القُربى» و جملات بعدى اش. و آوردن نام «اللّه»، صرفاً به منظور تبرّک است. در نتيجه، هر فِئ که در اسلام آن روز به دست مى آمده، مخصوص رسول اللّه «صلى اللّه عليه و آله و سلم» و فقراى مهاجران بوده. در روايت هم آمده که: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، فِئ بنى النضير را بين مهاجران تقسيم نمود و به انصار نداد، الا به دو نفر، و يا سه نفر از فقراى ايشان.
بعضى ديگر گفته اند: بَدَل است از يتامى و مساکين و ابن سبيل. در نتيجه، صاحبان سهم عبارت بوده اند از: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، و ذى القربى - چه اين که فقير باشند و يا غنى - و فقراى مهاجران و ايتام و مساکين آنان، و در راه ماندگان ايشان. و شايد مراد از قول آن کس که گفته: جملۀ «لِلفُقَراء المُهَاجِرِين» بيان مساکين در آيه قبلى است، نيز همين باشد.
ولى آنچه با رواياتى که ما قبلا از ائمّه اهل بيت «عليهم السلام» نقل کرديم مناسب تر است، اين است که بگوييم جملۀ «لِلفُقَراء المُهَاجِرِين...»، بيان مصداق و موارد فِئ در راه خداست، که کلمه «فَلِلّه» بدان اشاره داشت، نه اين که فقراى مهاجران يکى از سهامداران فِئ باشند، بلکه به اين معنا است که اگر در مورد آنان صرف شود، در راه خدا صرف شده است.
در اين صورت، حاصل معناى آيه چنين مى شود: خداى عزّوجلّ، امر فِئ را به رسول خود ارجاع داد، او به هر نحو که بخواهد، مى تواند مصرف کند - آنگاه به عنوان راهنمايى آن جناب، به موارد صرف «فِئ» فرموده: يکى از موارد آن راه خدا است، و يکى هم سهم رسول است، و يکى ذى القربى، و چهارم يتامى، و پنجم مساکين، و ششم ابن السبيل. و سپس موارد راه خدا و يا بعضى از آن موارد را نام برده، مى فرمايد: يکى از موارد «سبيل الله»، فقراى مهاجران است که رسول هر مقدار که مصلحت بداند، به آنان مى دهد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۵۵
بنابراين، مناسب آن است که آن رواياتى را هم که مى گويد: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، فِئ بنى النضير را در بين مهاجران تقسيم کرد و به انصار چيزى نداد، الا به سه نفر از فقراى آنان: ابودجانه سماک ابن خرشه، و سهل بن حنيف، و حارث ابن صمه، به اين وجه حمل نموده، بگوييم: اگر در بين مهاجران تقسيم کردند، نه از اين باب بوده که مهاجران سهمى از فِئ داشتند، بلکه از اين باب بود که صرف در بين آنان مورد رضاى خدا بوده، و از مصاديق سبيل الله بوده است.
و به هر حال، منظور از فقراى مهاجران که مى فرمايد: «لِلفُقَراءِ المُهَاجِرِينَ الَّذِينَ أُخرِجُوا مِن دِيَارِهِم وَ أموَالِهِم»، مسلمانانى هستند که قبل از فتح، از مکه به مدينه هجرت کردند، و آنان تنها کسانى هستند که کفار مجبورشان کردند از شهر و وطن خود بيرون شده، خانه و اموال خود را بگذارند، و به مدينة الرسول کوچ کنند.
«يَبتَغُونَ فَضلاً مِنَ اللّه وَ رِضوَاناً» - کلمه «فضل» به معناى رزق است. مى فرمايد: از خانه و ديار خود بيرون شدند، تا از خدا رزقى براى دنيا و رضوانى براى آخرتشان طلب کنند.
«وَ يَنصُرُونَ اللّه وَ رَسُولَهُ » - يعنى خدا و رسولش را با آن اموال و با جان هايشان يارى کنند.
«أُولئِکَ هُمُ الصَّادِقُونَ » - اين هايند راستگويان. اين جمله، راستگويى مهاجرانى را که چنين صفاتى داشته اند، تصديق مى کند.
مدح و تمجید از انصار، به خاطر ایثار و محبت به مهاجران
«وَ الَّذِينَ تَبَوَّءُو الدَّارَ وَ الايمَانَ مِن قَبْلِهِمْ يحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَيهِمْ ...»:
بعضى از مفسران گفته اند: اين آيه مطلبى جديد را بيان مى کند. مى خواهد انصار را که از «فِئ» سهم نخواستند مدح فرمايد، تا دلگرم شوند. و جملۀ «الَّذِينَ تَبَوَّؤُا الدَّار» مبتدا است و خبر آن، جملۀ «يُحِبُّونَُ» مى باشد. و منظور از اين کسان، همان انصارند. و مراد از «تَبَوّى دار»، تعمير خانۀ گِلى نيست، بلکه کنايه است از تعمير بناى مجتمع دينى، به طورى که همه صاحبان ايمان در آن مجتمع گرد آیند. و کلمۀ «ايمان»، عطف است بر کلمۀ «الدَّار». و منظور از «تَبَوّى ايمان» و تعمير آن، رفع نواقص ايمان از حيث عمل است. چون ايمان، به سوى عمل صالح دعوت مى کند، و اگر جوّ زندگی، جوّى باشد که صاحب ايمان نتواند عمل صالح کند، چنين ايمانى در حقیقت ناقص است، و وقتى کامل مى شود که قبلا جوّى درست شده باشد که هر صاحب ايمانى بتواند دعوت ايمان خود را لبيک گويد، و مانعى بر سرِ راهش نباشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۵۶
بعضى از مفسران احتمال داده اند که «ايمان»، عطف بر کلمه «دار» نباشد، بلکه عطف باشد بر مسأله «تَبَوّى دار»، و فعلى که عامل در آن است، حذف شده، و تقدير آيه چنين باشد: «وَ الَّذِينَ تَبَوَّؤُا الدَّار وَ آثَرُوا الإيمَانَ».
بعضى ديگر گفته اند: جملۀ «وَ الَّذِينَ تَبَوَّؤُا...» عطف است بر کلمۀ «مهاجرين».
بنابراين نظريه، انصار هم، در فِئ شريک مهاجران خواهند بود. اين مفسر، سپس گفته: اگر کسى اشکال کند که در روايت آمده «رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، فِئ بنى النضير را تنها به مهاجران داد و به انصار نداد، مگر به سه نفر از فقراى ايشان»؛ در پاسخ مى گوييم: اين روايت خود دليل بر عطف است، نه استيناف. براى اين که اگر جایز نبوده به انصار بدهد، به آن سه نفر هم نمى داد، و حتى به يک نفر هم نمى داد. پس اين که به بعضى داده، خود دليل بر شرکت انصار با مهاجران است. چيزى که هست، از آن جا که امر «فِئ»، به رسول اللّه «صلى اللّه عليه و آله و سلم» ارجاع شده، او مى توانسته به هر نحو که صلاح بداند، به مصرف برساند، و آن روز و در شرايط آن روز، مصلحت ديده آن طور تقسيم کند.
از نظر ما هم، مناسب تر آن است که جملۀ «وَ الَّذِينَ تَبَوَّؤُا...» و همچنين جملۀ بعدى را که مى فرمايد: «وَ الَّذِينَ جَاءُوا مِن بَعدِهِم»، عطف بر کلمۀ «المُهَاجِرِين» بگيريم، نه استيناف. براى اين که کلمه «لِلفُقَرَاء»، بيان مصاديق سهم سبيل اللّه است.
بلکه روا يتى هم که مى فرمايد: «به سه نفر از انصار سهم داد» - همان طور که آن مفسر گفت - خود مؤيد اين نظريه است. براى اين که اگر سهيم در فِئ تنها مهاجران بودند و بس، به سه نفر از انصار سهم نمى داد، و اگر فقراى انصار هم، مانند مهاجران سهم مى بردند، با در نظر گرفتن اين که به شهادت تاريخ بسيارى از انصار فقير بودند، بايد به همه فقراى انصار سهم مى داد، نه فقط به سه نفر. و همان طور که ديديم، به تمامى مهاجران سهم داد. (و خلاصۀ کلام اين شد که: اولاً، اختيار «فِئ» به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» سپرده شد، و در ثانى، ذکر مهاجران، صرفاً به منظور بيان مصداق بوده، نه اين که مهاجران سهم داشته اند، و ثالثاً، جملۀ «وَ الَّذِينَ...»، عطف به ما قبل است، و جمله اى جديد نيست).
پس بنابراين، ضمير «هُم» در جملۀ «وَ الَّذِينَ تَبَوَّؤُا الدَّارَ وَ الإيمَانَ مِن قَبلِهِم» به مهاجرين بر مى گردد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۵۷
و مراد، قبل از آمدنشان و هجرتشان به مدينه است.
«يُحِبُّونَ مَن هَاجَرَ إلَيهِم » - يعنى مردم مدينه، کسانى را که از مکّه به سويشان هجرت مى کنند، به خاطر اين که از دار کفر، به دار ايمان و به مجتمع مسلمين هجرت مى کنند، دوست مى دارند.
«وَ لَا يَجِدُونَ فِى صُدُورِهِم حَاجَةً مِمَّا أُوتُوا» - ضمير در «لَا يَجِدُونَ» و در «صُدُورِهِم»، به انصار بر مى گردد. مى فرمايد: انصار در باطن خود حاجتى نمى يابند. و ضمير «أُوتُوا» به مهاجران بر مى گردد. و منظور از حاجت بدانچه به مهاجران دادند، اين است که چشمداشتى به فِئ بنى النضير نداشتند. و کلمۀ «مِن» در «مِمّا أُوتُوا»، به قول بعضى «بيانيه»، و به قول بعضى ديگر «تبعيضى» است. و معناى جمله اين است که: انصار حتى به خاطرشان هم نگذشت چرا رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، از فِئ بنى النضير به مهاجران داد و به ايشان نداد و از اين بابت، نه دلتنگ شدند، و نه حسد ورزيدند.
بعضى هم گفته اند: مراد از حاجت، معلول حاجت است و آن، حالتى است که حاجت انسان را دچار آن مى سازد، يعنى حالت غيظ. و معناى جمله اين است که: انصار، در دل خود، از اين بابت خشمى احساس نمى کنند.
«وَ يُؤثِرُونَ عَلَى أنفُسِهِم وَ لَو کَانَ بِهِم خَصَاصَةٌ » - «ايثار» به معناى اختيار و انتخاب چيزى بر غير آن است. و کلمۀ «خَصَاصه»، به معناى فقر و حاجت است. راغب گفته: کلمه «خصاص البيت»، به معناى شکاف خانه است، و اگر فقر را «خصاصه» خوانده است، بدين جهت است که فقر نمى تواند شکاف حاجت را پُر کند و به همين جهت است که از آن، به کلمۀ «خلّة» نيز تعبير مى کنند.
و معناى آيه اين است که: انصار، مهاجران را بر خود مقدم مى دارند، هرچند که خود مبتلا به فقر و حاجت باشند. و این توصيف، از توصيف سابق در مدح رساتر، و گرانقدرتر از آن است. پس در حقيقت اين آيه در معناى اين است که بفرمايد: «نه تنها چشمداشتى ندارند»، بلکه مهاجران را بر خود مقدّم مى دارند.
«وَ مَن يُوقَ شُحَّ نَفسِهِ فَأُولئِکَ هُمُ المُفلِحُون » - راغب مى گويد: کلمۀ «شُحّ»، به معناى بخل توأم با حرص است. البته نه در يک مورد، بلکه در صورتى که عادت شده باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۵۸
و کلمه «يُوقَ» - که در اصل «يُوقى» بوده - مضارع مجهول از مصدر «وقايه» است، که به معناى حفظ کردن است. و معناى آيه چنين است: هر کس که خدا او را از شرّ تنگ چشمى و بخل حفظ فرموده، در نتيجه، نه خودش از بذل مال مضايقه دارد، و نه از اين که ديگران مالدار شوند، ناراحت مى شود، چنين کسانى رستگارند.
«وَ الَّذِينَ جَاءُوا مِن بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَ لاخْوَانِنَا الَّذِينَ سبَقُونَا بِالإيمَانِ»:
اين آيه، هم مى تواند عطف به آيه قبل باشد و هم، استينافى و جديد. همان طور که آيه «وَ الَّذِينَ تَبَوَّؤُا الدَّارَ وَ الإيمَانَ يُحِبُّونَ» دو احتمال داشت. و بنابراين که استينافى باشد، موصول «الَّذِينَ» مبتدا، و جملۀ «يَقُولُونَ رَبَّنَا...»، خبر آن خواهد بود. و منظور از آمدن اين طايفه بعد از آمدن آن طايفه، اين است که اين طايفه، يعنى انصار، بعد از مهاجران و بعد از پايان يافتن دوران هجرت، يعنى بعد از فتح مکّه به اسلام در آمدند. بعضى هم گفته اند: مراد مردمى است که بعد از مسلمانان صدر اول مى آيند.
و جملۀ «رَبَّنَا اغفِر لَنَا وَ لِإخوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالإيمَانِ»، دعايى است به جان خودشان، و به جان مؤمنانى که قبل از ايشان بودند. دعایى است به مغفرت. و اگر از مسلمانان قبل از خود تعبير کردند به «اخوان»، براى اين بود که اشاره کنند به اين که ايشان را از خود مى دانند، همچنان که قرآن درباره همه مسلمانان فرموده: «بَعضُکُم مِن بَعضٍ». پس مسلمانان يکديگر را دوست مى دارند، همان طور که خود را دوست مى دارند، و براى يکديگر دوست مى دارند، آنچه را که براى خود دوست مى دارند.
و به همين جهت، انصار بعد از آن دعاى خود گفتند: «وَ لَا تَجعَل فِى قُلُوبِنَا غِلّاً لِلّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا إنَّکَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ». از خدا خواستند که هيچ غلّى، يعنى عداوتى، از مؤمنان در دلشان قرار ندهد. و در جملۀ «لِلَّذِينَ آمَنُوا»، همۀ مسأله را نسبت به همۀ مؤمنان تعميم دادند. چه مؤمنان از بين خودشان، يعنى انصار. و چه از مهاجران، که قبل از ايشان ايمان آورده بودند. و هم اشاره کردند که به جز ايمان هيچ غرض و هدفى ندارند.
بحث روايتى
در تفسير قمى، در ذيل آيه شريفه «هُوَ الَّذِى أخرَجَ الَّذِينَ کَفَرُوا مِن أهلِ الکِتَابِ مِن دِيَارِهِم» گفته: سبب نزول اين آيه چنين بود که: در مدينه، سه طايفه و دودمان از يهوديان زندگى مى کردند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۵۹
يکى «بنى النضير» بود، و يکى «بنى قُرَيظه»، و يکى «بنى قَينُقَاع». و اين سه طايفه با رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، عهدى داشتند که تا مدتى مورد احترام بود، و بعدا يهوديان آن عهد را شکستند.
و سبب اين عهدشکنى در بنى النضير، این بود که مردى از اصحاب آن جناب، دو نفر را ترور کرده بود و قرار شد که به صاحبان خون، ديه و خونبها بپردازند. رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، به ميان بنى النضير آمد تا از آنان مقدارى پول براى اين منظور قرض کند. در بين افراد بنى النضير، «کعب بن اشرف» بود که رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» بر وى در آمد.
کعب گفت: مرحبا اى ابوالقاسم! خوش آمدى و برخاست و چنين وانمود کرد که مى خواهد طعامى درست کند، ولى در دل، نقشۀ کشتن آن جناب را مى ريخت، و در سر مى پروراند که بعد از کشتن آن جناب، بر سرِ اصحابش بتازد. در همين حال، جبرئيل نازل و جريان را به آن جناب اطلاع داد. حضرت برخاست و به مدينه برگشت، و به محمد بن مسلمه انصارى فرمود: برو در قبيله بنى النضير، و به مردم آن جا بگو که خداى عزّوجلّ، توطئه شما را به من خبر داد، يا از سرزمين ما بيرون شويد، و يا آماده جنگ باشيد. آنان گفتند: از بلاد تو بيرون مى شويم.
از سوى ديگر، «عبداللّه بن اُبَى»، شخصى را نزد ايشان فرستاد که بيرون نرويد، و همچنان در محل خود بمانيد، و با محمد جنگ کنيد که اگر چنين کنيد، من با قوم خود و هم سوگندانم شما را يارى خواهم کرد. و اگر هم بيرون برويد، من نيز با شما بيرون مى آيم. و اگر قتال کنيد، با شما در قتال همدست مى شوم. قبيلۀ بنى النضير چون اين وعده را شنيدند، دلگرم شده، تصميم گرفتند بمانند، و به اصلاح قلعه ها پرداخته، آماده جنگ شدند، و شخصى را نزد رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرستادند که ما از ديار خود بيرون نمى رويم، هر کارى که مى خواهى بکن.
رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» برخاست و تکبير گفت. اصحابش يکصدا تکبير گفتند. به امیرالمؤمنین فرمود: تو پيشاپيش لشکر به قبيلۀ بنى النضير برو. اميرالمؤمنين بيرق جنگ را برداشت و به راه افتاد، و رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» قلعۀ آنان را محاصره کرد، و عبداللّه بن اُبَى به کمک آنان نيامد، و بدينسان ايشان را فريب داد.
رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، به هر يک از قلعه هاى ايشان که نزديک مى شد، آن قلعه را خراب مى کردند، و به قلعه بعدى منتقل مى شدند. و با اين که بعضى از يهوديان خانه هاى گرانبها داشتند، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» دستور داد درختان خرماى آنان را قطع کنند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۶۰
يهوديان به جزع در آمدند، و گفتند: اى محمد! مگر خداى تعالى تو را امر به فساد کرده، اگر این درختان از تو شد، بگذار سالم از آنِ تو باشد، و اگر از ما است، چرا قطع مى کنى.
يهوديان وقتى چنين ديدند، گفتند: اى محمّد! ما حاضريم از سرزمين تو بيرون شويم، به شرطى که اموال ما را به ما بدهى. حضرت فرمود: اين کار را نمى کنم، وليکن به شما اجازه مى دهم از اموالتان آن مقدار را که شتران شما حمل کند، با خود ببريد. يهوديان قبول نکردند، و چند روزى هم ماندند. آنگاه گفتند: مى رويم، و به مقدار بار شتران از اموال خود مى بريم. فرمود: نه بايد برويد و هيچ چيز با خود نبريد. هر کس از شما را ببينيم که با خود چيزى مى برد، او را خواهيم کشت.
يهوديان از قلعه هاى خود بيرون شده، جمعى از ايشان به فدک، و جمعى به وادى القرى، و گروهى به شام رفتند. در اين باره بود که آيات زير نازل شد: «هُوَ الَّذِى أخرَجَ الَّذِينَ کَفَرُوا... فَإنَّ اللّهَ شَدِيدُ العِقَاب».
و درباره اعتراضى که يهوديان به آن جناب در مورد قطع اشجار کرده بودند، فرمود: «مَا قَطَعتُم مِن لِينَةٍ أو تَرَکتُمُوهَا قَائِمَةً عَلَى أُصُولِهَا فَبِإذنِ اللّه... رَبَّنَا إنَّکَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ».
و درباره عبداللّه بن اُبَى و همفکرانش، اين آيه نازل شد: «أَلَم تَرَ إلَى الَّذِينَ نَافَقُوا... ثُمَّ لَا يُنصَرُونَ».
و در مجمع البيان، از ابن عباس روايت آورده که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، مردم بنى النضير را محاصره کرد، به طورى که کاملا در چنگال او قرار گرفتند و به ناچار، حاضر شدند هرچه آن جناب خواست، بدهند. و در آخر، اين طور با ايشان مصالحه کرد که جان خود را سالم برگرفته، از سرزمين و وطن خود بيرون شوند، و ايشان را به اذرعات شام گسيل بدارد. و براى هر سه نفر از ايشان، يک شتر و يک مشک آب داد.
يهوديان به اذرعات شام، و به اريحا رفتند، مگر دو خانواده از آنان. يکى خانواده ابى الحقيق، و يکى خانواده حىّ بن اخطب، که به خيبر رفتند. و طايفه اى هم خود را به حيره رساندند.
و نيز در همان کتاب، از محمد بن مسلمه روايت آورده که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۶۱
و سلّم»، مرا به سوى طايفه بنى النضير فرستاد و دستور داد تا به ايشان سه شب مهلت دهم تا در اين سه شب، از سرزمين خود کوچ کنند.
و نيز از محمد بن اسحاق روايت آورده که گفت: بيرون کردن بنى النضير از قلعه هايشان، بعد از مراجعت رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» از جنگ «اُحُد» اتفاق افتاد. و فتح بنى قريظه، بعد از مراجعتش از جنگ «احزاب» رُخ داد. ولى نظر زهرى اين است که اخراج بنى النضير شش ماه بعد از واقعۀ بدر، و زمانى اتفاق افتاد که هنوز جنگ اُحُد واقع نشده بود.
باز از ابن عباس روايت کرده که گفت: آيه شريفه «مَا أفَاءَ اللّهُ عَلى رَسُولِهِ مِن أهلِ القُرى...»، درباره اموال کفار «اهل قرى» نازل شد. و اهل قُرى عبارت بودند از: «بنى النضير» و «بنى قريظه» که در مدينه بودند، و «اهل فدک» که سرزمينى در سه ميلى مدينه، و «اهل خيبر» و دهات «عرينه» و «ينبع» که خداى تعالى اختيار اموال اينان را به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» سپرد، تا به هر نحوى که خواست در آن حکم کند، و خبر داد که تمامى اين اموال، مِلک شخصى اوست. و لذا عده اى اعتراض کردند که چرا اين اموال را تقسيم نمى کند، در پاسخشان آيه مذکور نازل شد.
و نيز در مجمع البيان، از ابن عباس نقل شده که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، در حادثه بنى النضير به انصار فرمود: اگر ميل داريد آنچه از مال و خانه و زمين داريد، با مهاجران تقسيم کنيد، و در غنائم بنى النضير هم با آنان شريک باشيد، و اگر بخواهيد، مى توانيد مال و خانه و زمين شما مال خودتان باشد، و غنائم بنى النضير تنها در بين مهاجران تقسيم گردد. انصار در پاسخ گفتند: هم اموال و زمين هاى خود را با آنان تقسيم مى کنيم، و هم غنائم بنى النضير را به آنان واگذار مى نماييم، و از آن سهم نمى خواهيم. در اين مورد بود که آيه شريفه «وَ يُؤثِرُونَ عَلى أنفُسِهِم...» نازل گرديد.
مؤلف: در ايثار انصار و اين که آيه شريفه درباره آن نازل شده، داستان هايى ديگر روايت شده. و ظاهرا همه اين روايات از باب تطبيق آيه بر يک واقعه و داستان بوده، نه اين که آيه تنها درباره فلان قصه نازل شده باشد. معانى سابق در الدر المنثور، به طرق بسيار مختلف نيز نقل شده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۶۲
و در کتاب توحيد، از على «عليه السلام» روايت شده که در پاسخ شخصى که آياتى از قرآن برايش مشتبه شده بود، در مورد آيه «فَآتَاهُمُ اللّهُ مِن حَيثُ لَم يَحتَسِبُوا» که معناى آمدن خدا چيست؟ فرمود: يعنى عذابى بر آنان فرستاد.
==چند روايت درباره «فِئ» و موارد مصرف آن ==
و در تهذيب، به سند خود، از حلبى، از امام صادق «عليه السلام» روايت آورده که فرمود: فِئ در آيه شريفه: «مَا أفَاءَ اللّهُ عَلى رَسُولِهِ مِنهُم فَمَا أوجَفتُم عَلَيه» عبارت است از آن اموالى که بدون جنگ و خونريزى از دشمن گرفته شده باشد. و کلمۀ «انفال»، شامل اين قسم غنيمت هم مى شود. و در حقيقت، فِئ به منزلۀ انفال است.
و در مجمع البيان آمده که منهال بن عمر، از على بن الحسين «عليهما السلام» روايت کرده که فرمود: منظور از ذى القربى و يتامى و مساکين و ابن السبيل در آيه: «وَ لِذِى القُربَى وَ اليَتَامى وَ المَسَاکِين وَ ابنَ السَّبِيل»، قرباى ما، و مسکينان ما، و ابن السبيل ما است.
مؤلف: اين معنا در تهذيب، از سليم بن قيس، از اميرالمؤمنين «عليه السلام» نيز روايت شده. و در مجمع البيان، بعد از نقل روايت منهال گفته است: همۀ فقهاء گفته اند که منظور آيه، يتاماى عموم مردم است، و همچنين مساکين و ابناى سبيل. و اين معنا از ائمه «عليهم السلام» هم روايت شده.
و در کافى، به سند خود، از زراره نقل کرده که از حضرت باقر و حضرت صادق «عليهما السلام» شنيده که فرمودند: خداى تعالى، امور خلق خود را به پيامبرش تفويض نموده، تا معلوم کند اطاعتشان چگونه است. آنگاه اين آيه را تلاوت فرمودند: «مَا آتَاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ مَا نَهَاکُم عَنهُ فَانتَهُوا».
مؤلف: روايات در اين معنا، از ائمه اهل بيت «عليهم السلام» بسيار وارد شده. و مراد از «واگذار نمودن امور خلق» - به طورى که از روايات بر مى آيد - امضايى است که خداى تعالى، از تشريعات رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» نموده، و اطاعت آن جناب را در آن تشريعات واجب ساخته، و ولايت و سرپرستى مردم را به آن جناب واگذار نموده. اين است معناى تفويض، نه اين که از خود سلب اختيار نموده، و امور را به کلى به آن جناب واگذار کرده باشد، چون چنين چيزى عقلا محال است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۶۳
و نيز در همان کتاب، به سند خود، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که در ضمن حديثى فرمود: ايمان اجزايى دارد که به هم متصل اند. پس ايمان خود يک خانه است، همچنان اسلام يک خانه، و کفر يک خانه است. (و لذا مى گويند: فلان جا، «دار الايمان» است، يا «دار الکفر» است).
و در کتاب محاسن، به سند خود، از ابى عبيده، از امام باقر «عليه السلام» روايت شده که در ضمن حديثى فرمود: اى زياد! واى بر تو، مگر دين به جز «حبّ» چيز ديگرى است. مگر نمى بينى کلام خداى را که مى فرمايد: «إن کُنتُم تُحِبُّونَ اللّه فَاتَّبِعُونِى يُحبِبکُمُ اللّهُ وَ يَغفِر لَکُم ذُنُوبَکُم». آيا به کلام خدا نظر نمى کنيد که به محمّد «صلوات اللّه عليه» فرموده: «حَبَّبَ لَکُمُ الإيمَانَ وَ زَيَّنَهُ فِى قَلَوبِکُم = ايمان را محبوب دل هايتان کرد، و آن را در دل هايتان بياراست». و نيز فرموده: «يُحِبُّونَ مَن هَاجَرَ إلَيهِم = دوست مى دارند مسلمانانى را که به سويشان هجرت مى کنند». آنگاه فرمود: «پس دين، همان حبّ است، و حبّ هم دين است».
و در مجمع البيان مى گويد: در حديثى آمده که بخل و ايمان در قلب هيچ مسلمانى جمع نمى شود. و همچنين غبار در راه خدا و دود جهنم در جوف مرد مسلمانى جمع نمى شود.
و در کتاب فقيه آمده که: فضل بن ابى قرّه سمندى گفته است: امام صادق «عليه السلام» به من فرمود: آيا مى دانى «شحيح» کيست؟ عرضه داشتم: شحيح همان بخيل است. فرمود: نه، شحيح از بخيل بدتر است. براى اين که بخيل به معناى کسى است که از آنچه خودش دارد، بخل مى ورزد و در راه خدا نمى دهد، ولى شحيح کسى است که حتى از آنچه در دست مردم است، بخل مى ورزد. نه خودش به کسى چيزى مى دهد، و نه مى گذارد ديگران بدهند. و حتى هيچ چيزى در دست مردم نمى بيند، مگر اين که آرزو مى کند از آنِ او مى بود. چه از حلال و چه از حرام، و به هيچ رزقى از خداى عزّوجلّ قانع نمى شود.
رده:تفسیر المیزان