تفسیر المیزان

معناى اين که درباره قيامت فرمود: «يَومَ يُکشَفُ عَن سَاقٍ» «يَوْمَ يُکْشَفُ عَن سَاقٍ وَ يُدْعَوْنَ إِلى السُّجُودِ فَلا يَستَطِيعُونَ ... وَ هُمْ سالِمُونَ»: کلمه «يَوم» ظرفى است متعلق به فعلى تقديرى، از قبيل «أُذکُر - به ياد آر» و امثال آن. و تعبير «کشف از ساق»، مَثَلى است براى افادۀ نهايت درجۀ شدت. چون وقتى انسان به سختى دچار زلزله يا سيل يا گرفتارى ديگر مى شود، شلوار را بالا کشيده، کمر را مى بندد، تا بهتر و سريع تر به تلاش بپردازد، و وسيله فرار از گرفتارى را فراهم سازد. زمخشرى در کشاف گفته: معناى «يَومَ يُکشَفُ عَن سَاق»، «روزى که شدت امر به نهايت مى رسد» است، و گرنه در آن روز، نه ساق پايى در بين است، و نه شلوارى که از آن بالا بکشند، همچنان که درباره يک فرد شديد البخل فرومايه مى گويى: «او دستش در غُل و زنجير بسته است»، با اين که نه دستى مطرح است، و نه بسته شدن با غُل و زنجير. و آن عبارت، تنها مَثَلى است که در مورد بخيل مى زنند. اين آيه تا پنج آيه بعد، مطلب معترضه اى است که در بين واقع شده. چون سخن از شرک مشرکان به ميان آمده بود، و اين که آن ها معتقد بودند شرکا در روز قيامت - اگر قيامت و حسابى باشد - ايشان را به سعادت مى رسانند. لذا در اين چند آيه معترضه فرمود: نه خداى تعالى شريکى دارد، و نه در آن روز، اين شرکاى خيالى شفاعتى دارند، و تنها راه احراز سعادت در آخرت، «سجود» است. يعنى خاضع شدن براى خداى سبحان و يگانگى او در ربوبيت در دنيا را پذيرفتن، آن هم، آنچنان پذيرفتنى که آدمى را داراى صفت خضوع سازد، و روز قيامت سعادتمند کند. و اما اين تکذيب گرانِ مجرم که در دنيا براى خدا سجده نکردند، در آخرت هم نمى توانند براى او سجده کنند. در نتيجه سعادتمند نمى شوند. پس حال آنان با حال مسلمانان به هيچ وجه نمى تواند يکسان باشد، بلکه خداى سبحان به خاطر استکبارى که کردند، در دنيا معامله استدراج و مماشات با ايشان مى کند، تا شقاوتشان به حد نهايت برسد، و مستحق عذاب اليم آخرت گردند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۴۴ پس معناى اين که فرمود: «يَومَ يُکشَفُ عَن سَاقٍ وَ يُدعَونَ إلَى السُّجُودِ فَلا يَستَطِيعُون»، اين شد که: اى پيامبر! به ياد آر روزى را که بر اين کفار بسيار سخت خواهد شد، و چون دعوت مى شوند براى خدا سجده کنند، نمى توانند بکنند. چون حالت خضوع براى خدا در دل ندارند، و در دنيا به خاطر تکبرى که داشتند، چنين ملکه اى کسب نکردند. روز قيامت هم، روز کشف باطن آدمى است، وقتى باطن در دنيا باطنى بوده که نگذاشته ايشان خاضع شوند، در آخرت هم نخواهد گذاشت. «خَاشِعَةً أبصَارُهُم تَرهَقُهُم ذِلّة » - اين دو جمله براى نائب فاعل در جملۀ «يُدعَونَ» - که همان کفار مجرم باشند - دو حال هستند که مى فرمايد: در حالى که چشم هايشان از شرم به زير افتاده است، و در حالى که ذلت قهرى سراپاى آنان را فرا گرفته. و اگر خشوع را به چشم ها نسبت داده، براى اين است که اولين عضوى که خشوع قلبى را حکايت مى کند، چشم است. «وَ قَد کَانُوا يُدعَونَ إلَى السُّجُودِ وَ هُم سَالِمُون » - مراد از «سالم بودن»، سالم بودنشان از آفات و امراضى است که در آن روز به خاطر استکبار، گريبانشان را گرفت و نگذاشت حق را بپذيرند. و يا منظور مطلق استطاعت و قدرت بر سجود در دنيا است. مى فرمايد: آن روز که دعوت مى شدند در برابر خداى سبحان سجده کنند، با اين که سالم بودند و مى توانستند سجده کنند و بهترين تمکن را داشتند، سجده نکردند و به دعوت انبيا اعتنا ننمودند. بعضى گفته اند: منظور از سجود نماز است. ولى درست نيست، (چون دليلى بر آن نيست). «فَذَرْنى وَ مَن يُکَذِّب بهَذَا الحَْدِيثِ»: منظور از کلمه «هذَا الحَدِيث»، قرآن کريم است، و جمله «فَذَرنِى وَ مَن يُکَذّب...»، کنايه است از اين که خداى تعالى به تنهايى براى عذاب آنان کافى است، و دست از ايشان بر نخواهد داشت. و اين تعبير، خود نوعى تسليت براى رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، و تهديدى براى کفار نيز هست. معناى استدراج کافران و تکذیب گران «سنَستَدْرِجُهُم مِنْ حَيْث لا يَعْلَمُونَ»: اين جمله، جمله اى استينافى و مستقل است، و در آن کيفيت اخذ خدا و عذاب کردنشان را بيان مى کند. عذاب کردنى که اجمالش از آيه «فَذَرنِى...» استفاده مى شد. و کلمۀ «استدراج» - که مصدر فعل «نَستَدرِجُهُم» است، به اين معناست که درجۀ کسى را به تدريج و خُرده خُرده پايين بياورند، تا جايى که شقاوت و بدبختی اش به نهايت برسد و در ورطه هلاکت بيفتد. خداى تعالى، وقتى بخواهد با کسى چنين معامله اى بکند، نعمت پشت سرِ نعمت به او مى دهد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۴۵ هر نعمتى که مى دهد، به همان مقدار سرگرم و از سعادت خود غافل مى شود، و در شکر آن کوتاهى نموده، کم کم خداى صاحب نعمت را فراموش مى کند، و از ياد مى برد. پس استدراج، دادن نعمت دنبال نعمت است به متنعّم تا درجه به درجه پايين آيد، و به ورطه هلاکت نزديک شود. و قید «مِن حَيثُ لا يَعلَمُون» براى اين است که اين هلاکت از راه نعمت فراهم مى شود، که کفار آن را خير و سعادت مى پندارند، نه شر و شقاوت. «وَ أُمْلى لهَُمْ إِنَّ کَيْدِى مَتِينٌ»: کلمه «إملاء» که فعل «أُملِى» از آن مشتق شده، به معناى مهلت دادن است. و کلمه «کيد»، به معناى نوعى حيله گرى است، و کلمه «متين»، به معناى قوى و محکم است. و معناى آيه اين است که: من به کفار مهلت مى دهم تا در نعمت ما با گناه بغلتند، و هر جور دلشان خواست گناه کنند، که کيد من قوى است. و اگر در اين آيه سياق را از «ما» که عظمت را مى رساند و مى فهماند به هر نعمت مَلَکى موکّل است به «من» برگردانيده، در آيه قبلى مى فرمود: ما چنين و چنان مى کنيم، و در اين آيه مى فرمايد: من چنين و چنان مى کنم، براى اين است که املا و مهلت دادن همان تأخير أجل است، و در قرآن کريم هر جا سخن از اجل به ميان آمده، به غير خداى سبحان نسبتش نداده، مثلا فرموده: «ثُمّ قَضى أجَلاً وَ أجَلٌ مُسمّى عِندَهُ». «أَمْ تَسئَلُهُمْ أَجْراً فَهُم مِّن مَّغْرَمٍ مُّثْقَلُونَ»: کلمه «مَغرَم» به معناى غرامت است، و کلمه «إثقال» - به کسر همزه - به معناى تحميل ثقل است، و اين جمله عطف است بر جمله «أم لهم شُرَکاء...»، و معنايش اين است که شايد تو از مجرمين که حکم کرده اند به اين که در قيامت با مسلمين يکسانند، مطالبه اجر کرده اى، و ايشان فکر کرده اند در برابر دعوت تو بايد مزد سنگينى بپردازند، و بدين جهت براى خلاصى از آن غرامت اين حرف ها را مى زنند، نه اين که راستى سخنى جدى بوده باشد. «أَمْ عِندَهُمُ الْغَيْب فَهُمْ يَکْتُبُونَ»: از ظاهر سياق بر مى آيد که مراد از غيب، غيب عالَم است که همه امور با اندازه گيرى محدود نازل مى شود و در منصه ظهور مستقر مى گردد. و بنابراين، مراد از نوشتن، همان اندازه گيرى و قضا، و مراد از «نزد ايشان بودن غيب»، اين است که مسلط بر غيب باشند، و عالَم غيب ملکشان باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۴۶ در نتيجه معناى آيه اين مى شود که: مگر امر قضا و قدر به دست ايشان است و ايشانند که هر جور بخواهند قضا مى رانند، و براى خود چنين خواسته اند که در قيامت با مسلمين وضعى برابر داشته باشند؟ بعضى از مفسران گفته اند: مراد از اين که غيب نزد ايشان باشد، تنها اين است که علم به غيب داشته باشند، آن هم نه همه غيب، بلکه همين که حکمى که درباره خود کرده اند، صحيح و مطابق غيب باشد. و مراد از کتابت هم، همان معناى ظاهرى کلمه است. و معناى آيه اين است که: مگر علم غيب دارند به اين که حکمى که کرده اند صحيح است، و اين علم را تنها آنان دارند، و هيچ کس ديگر ندارد؟ و يا علمى است که به صورت نوشته اى نزد ايشان است، و به ارث به ايشان رسيده، و بايد امروز آن را در مقابل دعوت تو اظهار بدارند؟ ليکن اين معنا بعيد است، بلکه اصلا نبايد دنبالش را گرفت.، احتمالات ديگرى که در اين آيات ذکر شده، جايى براى اين احتمال باقى نگذاشته. و اگر قرآن کريم اين احتمال را بعد از ديگر احتمال ها ذکر کرد، و حتى از احتمال «أم تَسئلهُم أجراً» هم مؤخر ذکر نمود، با اين که ظاهر اقتضا مى کرد از اين يکى جلوتر ذکر شود، براى اين بود که احتمال مورد بحث از همه آن ها ضعيف تر و بعيدتر بود. دستور به صبر در انجام رسالت و پرهیز از ناشکیبایی همچون يونس«ع» «فَاصبرْ لحُِکْمِ رَبِّک وَ لا تَکُن کَصاحِبِ الحُْوتِ إِذْ نَادَى وَ هُوَ مَکْظومٌ»: منظور از صاحب حوت - ماهى - حضرت يونس پيغمبر «عليه السلام» است، و کلمه «مکظوم» از مصدر کظم غيظ است، که به معناى فرو بردن خشم است. و به همين جهت، مکظوم را تفسير کرده اند به کسى که خشم گلويش را گرفته باشد، و او نتواند به هيچ وسيله اى آن را خالى کند. در اين آيه رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را نهى مى کند از اين که مانند يونس «عليه السلام» باشد، که در هنگام مناجات با خدا مالامال از خشم بوده، مى فرمايد تو اينطور مباش. و اين در حقيقت نهى از سبب خشم است، و سبب خشم اين است که آدمى کم حوصله باشد، و در آمدن عذاب براى دشمنانش عجله کند. و معناى آيه اين است که: اى پيامبر! تو در برابر قضايى که پروردگارت رانده، که از راه استدراج هلاکشان کند، صابر باش، و مانند صاحب حوت مباش، تا مثل او مالامال از اندوه و غيظ نشوى، و در آخر خداى را به تسبيح و اعتراف به ظلم ندا نکنى. و خلاصه صبر کن و از اين معنا که مبتلا به سرنوشتى چون سرنوشت يونس و ندايى چون نداى او در شکم ماهى بشوى، برحذر باش. او به طورى که در سوره انبياء آمده، در شکم حوت گفت: «لا إله إلّا أنتَ سُبحَانَکَ إنّى کُنتُ مِنَ الظّالِمين». ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۴۷ و بعضى گفته اند: لام در جمله «لِحُکم رَبّک» به معناى «إلى - تا» است. مى خواهد در عين اين که با رسول گراميش سخن مى گويد، قوم او را تهديد کند به اين که به زودى خدا بين او و ايشان حکم خواهد کرد. مى فرمايد: تا زمانى که خدا حکم کند، صبر کن؛ ولى وجه قبلى با سياق آيات قبلى مناسب تر است. «لَّوْلا أَن تَدَارَکَهُ نِعْمَةٌ مِّن رَّبِّهِ لَنُبِذَ بِالْعَرَاءِ وَ هُوَ مَذْمُومٌ»: اين آيه شريفه نهى سابق (که مى فرمود: چون صاحب حوت مباش) را تعليل مى کند، و کلمه «تَدَارَکَ» به معناى رسيدن و پيوستن به چيزى است. و در اين آيه، کلمه نعمت به قبول توبه تفسير شده، و واژه «نُبِذَ» به معناى پرت کردن و دور انداختن است. و کلمه «عَرَاء» به معناى زمين لخت و بدون سقف و يا گياه است، و «مذموم» از ذم است که مقابل مدح را معنا مى دهد. و معناى آيه اين است که: اگر يونس «عليه السلام» نعمت توبه اى را از پروردگارش در نمى يافت، و مافاتش را جبران نمى کرد، در بيابانى بدون سقف و گياه افکنده مى شد، در حالى که به خاطر عملى که کرده بود، مذمت هم مى شد. در اين جا ممکن است بگويى: اين آيه شريفه با آيه «فَلَولَا أنّهُ کَانَ مِنَ المُسَبّحِين لَلَبِثَ فِى بَطنِهِ إلى يَومِ يُبعَثُون» منافات دارد. براى این که مقتضاى عمل يونس به حکم اين آيه، آن بود که تا قيامت در شکم ماهى بماند، و به حکم آيه مورد بحث، مقتضاى عملش اين بوده که جسدش در بيابانى بى سقف و گياه، و در حالى که مذموم هم باشد بيفتد، و اين دو مقتضا با هم جمع نمى شوند. در پاسخ مى گوييم: دو آيه مذکور، هر يک از يک مقتضاى خاصى حکايت مى کند، که هر يک از آن دو اثرى جداگانه دارد. آيه سوره صافات اين معنا را خاطرنشان مى سازد که: اگر مداومت يونس در تسبيح خداى عزّوجلّ در طول زندگيش و قبل از ابتلايش نبود، چنين و چنان مى شد. چون کلمه «مُسَبّحِين»، مداومت در تسبيح را مى رساند، و آيه مورد بحث از اين معنا خبر مى دهد که خدا در شکم ماهى، او را دريافت و توبه اش را قبول کرد، و به همين جهت ماهى او را در بيابان نينداخت. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۴۸ در نتيجه، مجموع دو آيه دلالت مى کند بر اين که بيرون رفتن يونس با خشم اقتضاى اين را داشته که تا روز قيامت در شکم ماهى بماند، وليکن تسبيح دائميش قبل از افتادن در شکم ماهى و بعد از آن، از اين اقتضا منع کرده، و باعث شده که مقدرش طورى ديگر شود و آن، اين است که ماهى او را در بيابان بيندازد. و نيز مقتضاى عملش اين بود که او را به صورتى زشت و مذموم بيندازد، وليکن مانعى ديگر از آن جلوگيرى نمود، و آن نعمتى از پروردگارش بود، که او را دريافت، و نه تنها مذموم نشد، بلکه پروردگارش او را اجتبا کرد و از صالحانش قرار داد. پس بين دو آيه منافاتى نيست. و ما در بحث گذشته مکرر گفتيم که: حقيقت نعمت، همانا ولايت و سرپرستى خداست. و بنابراين، به طور متعين، جمله «لَولَا أن تَدَارَکَهُ نِعمَة مِن رَبّه» معنايى ديگر خواهد داشت. «فَاجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَجَعَلَهُ مِنَ الصّالِحِينَ»: توضيح اين جمله، یعنی معناى «اجتبا» و «صلاح»، در مباحث گذشته گذشت. دليلى بر نفى چشم زخم و خرافى بودن آن نيست «وَ إِن يَکادُ الَّذِينَ کَفَرُوا لَيزْلِقُونَک بِأَبْصَارِهِمْ لَمَّا سَمِعُوا الذِّکْرَ»: کلمه «إن» بدون تشديد، مخفّف «إنّ» است. و کلمه «زلق» به معناى زلل و لغزش است. و «إزلاق» به معناى ازلال، يعنى صرع است، و کنايه است از کشتن و هلاک کردن. و معناى آيه اين است که: محققا آن ها که کافر شدند، وقتى قرآن را شنيدند، نزديک بود با چشم هاى خود تو را به زمين بيندازند. يعنى با چشم زخم خود، تو را بکشند. و مراد از اين «إزلاق به ابصار» - به طورى که همه مفسران گفته اند - چشم زدن است، که خود نوعى از تأثيرات نفسانى است و دليلى عقلى بر نفى آن نداريم، بلکه حوادثى ديده شده که با چشم زدن منطبق هست، و رواياتى هم بر طبق آن وارد شده. و با اين حال، علت ندارد که ما آن را انکار نموده، بگوييم يک عقيده خرافى است. بعضى از مفسران گفته اند: معناى آيه اين است که وقتى ذکر را يعنى قرآن را از تو مى شنوند، با نظرى سرشار از کينه و خشم به تو نظر مى کنند، به طورى که مى خواهند با همان نگاه تيزشان، تو را بکشند. «وَ يَقُولُونَ إِنَّهُ لمََجْنُونٌ وَ مَا هُوَ إِلّا ذِکْرٌ لِّلْعَالَمِينَ»: نسبت ديوانگى به آن جناب دادن در هنگامى که قرآن را از او مى شنوند، خود دليل بر اين است که مى خواسته اند بگويند قرآن از القاآت شيطان ها و جن است. و به همين جهت، خداى تعالى وقتى مى خواهد پاسخشان بدهد، مى فرمايد: قرآن به جز ذکر براى عالَميان نيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۴۹ و در آغاز سوره، نسبت جنون به خود آن جناب را رد کرد، و فرمود: «مَا أنتَ بِنِعمَةِ رَبّکَ بِمَجنُون». در آخر سوره هم، همان سخن آغاز سوره را آورد، تا آغاز و انجام با هم منطبق باشد. بحث روایتی: (رواياتى در توضیح آيه: «يَومَ يُکشَفُ عَن سَاقٍ ...» مؤلف: کتاب معانى الاخبار، به سند خود، از حسين بن سعيد، از ابى الحسن «عليه السلام» روايت کرده که در تفسير آيه «يَومَ يُکشَفُ عَن سَاقٍ وَ يُدعَونَ إلَى السّجُود» فرموده: در قيامت حجابى از نور هست که وقتى کنار زده مى شود، مؤمنان همه به سجده مى افتند، اما منافقان با اين که مى خواهند سجده کنند، ليکن پشتشان خم نمى شود. و در همان کتاب، به سند خود، از عبيد بن زراره، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که گفت: از آن جناب معناى کلام خداى عزّوجلّ را پرسيدم که مى فرمايد: «يَومَ يُکشَفُ عَن سَاقٍ». فرمود: آيا خدا جامه خود را بالا مى زند؟! سُبحَانَ رَبّى الأعلى. مؤلف: صدوق «رحمة اللّه عليه»، بعد از نقل اين حديث مى گويد: منظور از جمله «سُبحَانَ رَبّىَ الأعلى»، تنزيه خداى سبحان است از اين که ساق پا و جامه اى داشته باشد. و در اين معنا، روايتى ديگر نيز از حلبى از امام صادق «عليه السلام» نقل کرده. باز در همان کتاب، به سند خود، از معلى بن خنيس نقل کرده که گفت: به امام صادق «عليه السلام» عرضه داشتم: منظور خداى تعالى از اين که فرمود: «وَ قَد کَانُوا يُدعَون إلَى السّجُودِ وَ هُم سَالِمُون» چيست؟ فرمود: يعنى در دنيا مى توانستند سجده کنند، و نکردند. و در الدر المنثور است که بخارى، ابن منذر و ابن مردويه، از ابى سعيد روايت آورده اند که گفت: از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» شنيدم مى فرمود: پروردگارمان ساق پاى خود را بالا مى زند، در همان هنگام تمامى زن و مرد با ايمان به سجده مى افتند. باقى مى ماند کسانى که در دنيا به ريا و خودنمايى سجده کرده بودند، آن روز مى خواهند سجده کنند، ولى پشتشان (مانند يک تخته) يک پارچه مى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۵۰ ردّ روايات «برهنه کردن خداوند، ساق پايش را در قيامت» و در همان کتاب است که ابن منده، در ردّ بر جهمى مذهبان، از ابى هريره روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، آيه: «يَومَ يُکشَفُ عَن سَاق» را تلاوت کرد و فرمود: خدا ساق پايش را برهنه مى کند. و نيز در همان کتاب است که اسحاق بن راهويه (در مسند خود)، عبد بن حميد، ابن ابى الدنيا، طبرانى، و آجرى، در کتاب «الشريعه»، و دارقطنى در کتاب «الرؤيه»، و حاکم (وى حديث را صحيح دانسته)، و ابن مردويه، و بيهقى در کتاب «البعث»، همگى از عبداللّه بن مسعود، از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» روايت کرده اند که فرمود: خداى تعالى، روز قيامت همه مردم را يکجا جمع مى کند، و خود خدا در چند تکّه ابر پايين مى آيد. آنگاه يک منادى ندا در مى دهد که: ايها الناس! آيا از پروردگارتان راضى نشده ايد، با اين که شما را بيافريد، و صورتگرى کرد و رزق داد و چنين مقرر کرد که امروز هر انسانى در تحت سرپرستى وليىّ باشد که در دنيا او را ولىّ خود مى دانست، و عبادتش مى کرد. آيا اين قرار از پروردگارتان عادلانه نيست؟ همه مى گويند: بله هست. آنگاه فرمود: پس هر انسانى از شما به طرف معبودى مى رود که در دنيا مى پرستيد، و همان معبود در آن روز برايشان ممثل و مجسم مى شود. (مثلا) براى کسانى که عيسى را مى پرستيدند، شيطان عيسى ممثّل مى شود. و براى کسانى که عُزَير را مى پرستيدند، شيطان عُزَير ممثّل مى شود. تا آن جا که براى دسته اى درخت، و براى جمعى چوب خشک، و براى عده اى سنگ ممثل مى شود. تنها اهل اسلام بدون معبود، ايستاده باقى مى مانند. در اين هنگام، خداى تعالى برايشان ممثل مى شود، و به ايشان مى گويد: چرا مثل بقيه مردم به راه نمى افتيد؟ مى گويند: ما پروردگارى داريم که هنوز او را نديده ايم تا به طرفش راه بيفتيم. مى فرمايد: پروردگار خود را اگر ببينيد، به چه علامتى مى شناسيد؟ مى گويند: ما ربّى داريم که بين ما و او علامتى است. اگر او را ببينيم، به آن علامت مى شناسيم. مى پرسد: آن چه علامتى است؟ مى گويند: او ساق خود را بالا مى زند! در اين هنگام، خدا پاى خود را برهنه مى کند. همه آن هايى که در دنيا برايش سجده مى کردند، به خاک مى افتند، مگر جمعيتى که پشت هايشان براى سجده خم نمى شود، و مانند شاخ گاو يکپارچه مى شود، نمى توانند سجده کنند (تا آخر حديث). مؤلف: اين سه روايت، اساسش تشبيه است، که براهين عقلى و همچنين قرآن عزيز، آن را رد مى کند. و به همين جهت، يا بايد آن ها را دور انداخت، و يا تأويل کرد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۵۱ رواياتى درباره املاء و استدراج گنهکاران، چشم زخم، و... و در کافى، به سند خود، از سفيان بن سمط روايت کرده که گفت: امام صادق «عليه السلام» فرمود: خداى تعالى وقتى خير بنده اى را بخواهد، هرگاه گناهى مرتکب شود، به دنبالش به يک گرفتارى مبتلايش مى کند، و به اين وسيله استغفار را به يادش مى اندازد. و وقتى شر بنده اى را بخواهد، هرگاه گناهى مرتکب شود، دنبالش نعمتى به او مى دهد تا استغفار را از يادش ببرد، و در نتيجه گنهکارى را ادامه بدهد. اين همان است که خداى عزّوجلّ درباره اش مى فرمايد: «سَنَستَدرِجُهُم مِن حَيثُ لَا يَعلَمُون». و منظور اين است که به وسيله نعمت خود و گناه او، وى را استدراج مى کند. مؤلف: در سابق، يعنى در تفسير آيه «سَنَستَدرِجُهُم مِن حَيثُ لَا يَعلَمُون» هم، پاره اى از روايات استدراج را آورديم. و در تفسير قمى، در ذيل آيه شريفه «إذ نَادَى وَ هُوَ مَکظُوم» در روايت ابى الجارود، از امام باقر «عليه السلام» روايت کرده که مى فرمود: مکظوم، به معناى مغموم است. و نيز در همان کتاب، در ذيل آيه «لَولَا أن تَدَارَکَهُ نِعمَة مِن رَبّه» فرمود: منظور از نعمت، رحمت است. و در معناى کلمه «عَرَاء» فرموده: جايى است که سقف نداشته باشد. و در الدر المنثور است که بخارى، از ابن عباس روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، در تفسير آيه «وَ إن يَکَادُ الّذِينَ کَفَرُوا» فرمود: مسأله چشم زخم، حق است. و در همان کتاب است که ابونعيم، در کتاب «الحليه»، از جابر روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» فرمود: چشم زخم، مرد سالم را در قبر، و شتر سالم را در ديگ قرار مى دهد. مؤلف: در اين ميان، رواياتى هست که آيات سابق را با مسأله ولايت تطبيق مى کند، که البته جنبه جرى و تطبيق مصداق بر کلى دارد. نه اين که تفسير آن آيات باشد، و به همين جهت از ايراد آن خوددارى کرديم. * * * ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۵۲ «سوره الحاقه» آيات ۱ - ۱۲ سوره الحاقه * سوره «الحاقّة»، مکى است و پنجاه و دو آيه دارد. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * الحَْاقَّةُ(۱) مَا الحَْاقَّةُ(۲) وَ مَا أَدْرَاک مَا الحَْاقَّةُ(۳) کَذَّبَت ثَمُودُ وَ عَادُ بِالْقَارِعَةِ(۴) فَأَمَّا ثَمُودُ فَأُهْلِکوا بِالطاغِيَةِ(۵) وَ أَمَّا عَادٌ فَأُهْلِکوا بِرِيحٍ صرْصرٍ عَاتِيَةٍ(۶) سخَّرَهَا عَلَيهِمْ سبْعَ لَيَالٍ وَ ثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ حُسوماً فَترَى الْقَوْمَ فِيهَا صرْعَى کَأَنّهُمْ أَعْجَازُ نخْلٍ خَاوِيَةٍ(۷) فَهَلْ تَرَى لَهُم مِّن بَاقِيَةٍ(۸) وَ جَاءَ فِرْعَوْنُ وَ مَن قَبْلَهُ وَ الْمُؤْتَفِکَات بِالخَْاطِئَةِ(۹) فَعَصوْا رَسُولَ رَبّهِمْ فَأَخَذَهُمْ أَخْذَةً رَّابِيَةً(۱۰) إِنَّا لَمَّا طغَا الْمَاءُ حَمَلْنَاکمْ فى الجَْارِيَةِ(۱۱) لِنَجْعَلَهَا لَکُمْ تَذْکِرَةً وَ تَعِيهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ(۱۲) «ترجمه آیات» به نام اللّه که هم رحمان است و هم رحيم. آن روزى که مسلما واقع مى شود (۱). چه روز واقع شدنى است؟ (۲) تو خبر ندارى که آن روز تحقق يابنده چيست (۳). قوم ثمود و عاد، قيامت کبرا و عذاب کوبنده را تکذيب کردند (۴). اما قوم ثمود، به وسيله صيحه (و يا زلزله) يا صاعقه هلاک شدند (۵). و اما قوم عاد، به و سيله بادى بسيار سرد و تند و طغيانگر و ويران ساز، به هلاکت رسيدند (۶). خداوند آن را هفت شب و هشت روز بر آنان مسلط کرد، تو (اگر آن جا بودى)، آن مردم را مى ديدى که مانند کُنده هاى درخت خرما، سرنگون شده اند (۷). آن وقت مى پرسيدى: آيا احدى از اين قوم باقى ماند؟ (۸) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۵۳ فرعون و ياغيان قبل از او و قراء قوم لوط هم از راه عبوديت خطا رفتند (۹). در نتيجه، فرستادۀ پروردگارشان را نا فرمانى نمودند، پس خداى تعالى، ايشان را به عقوبتى بس شديد بگرفت (۱۰). (در داستان نوح اين ما بوديم که) شما را در هنگامى که آب طغيان کرد، بر کشتى نشانديم (۱۱). تا آن را براى شما مايه تذکر و براى آيندگانِ عبرت گير، مايه عبرت قرار دهيم (۱۲). «بیان آیات» اين سوره، مسأله «حاقّه»، يعنى قيامت را به ياد مى آورد. در اين جا، قيامت را «حاقّه» ناميده، در جاى ديگر «قارعه» و «واقعه» خوانده است. و در اين آيات، سخن را در سه فراز سوق داده، در فصلى به طور اجمال، سرانجام امّت هايى را ذکر مى کند که منکر قيامت بودند، و خداى تعالى آنان را به «أخذى رابيه» (عقوبتى شديد) بگرفت. و در فصلى، اوصاف «حاقّه» را بيان مى کند، و اين که در آن روز، مردم دو گروهند: يکى اصحاب يمين، و يکى اصحاب شمال. يکى اهل سعادت و ديگرى اهل شقاوت. و در فصل سوم، در راستى و درستى خبرها و سخنان قرآن تأکيد نموده، آن ها را «حقّ اليقين» معرفى مى کند. و اين سوره، به شهادت سياق آياتش، در مکّه نازل شده. نامگذاری قيامت به «حاقّه» و «قارعه» «الحَْاقَّةُ مَا الحَْاقَّةُ * وَ مَا أَدْرَاک مَا الحَْاقَّةُ»: گفتيم: مراد از کلمۀ «الحاقّه»، روز قيامت کبرا است و اگر به اين نامش ناميد، براى اين بود که روزى است حق و ثابت، و غيرقابل تخلف و ترديد ناپذير. و کلمۀ «الحاقّه»، از مصدر «حق» است، که به معناى ثابت و مقرر واقعى است. و کلمه «ما» در جمله «مَا الحَاقّه»، استفهامى است که به منظور بزرگ شمردن قيامت آمده. (در فارسى هم مى گوييم: فلانى دانشمند است و چه دانشمندى)، و درست به همين جهت بود که با آوردن ضمير اکتفا نکرد، و نفرمود: «الحَاقّة وَ مَا هِىَ»، بلکه دو بار کلمۀ «الحاقّه» را تکرار کرد. و اين جمله استفهاميه، خبر است براى کلمه «الحاقّه». بنابراين، جمله «الحاقّةُ * مَا الحَاقّةُ»، به غير از بزرگداشت قيامت، چيز ديگرى نمى خواهد بفهماند، و با تکرار نام آن، اين تفخيم و بزرگداشت را افاده مى کند. «وَ مَا أدريکَ مَا الحَاقّةُ » - خطاب در اين جمله به هر کسى است که قابل خطاب باشد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۵۴ و در آن، علم به حقيقت روز قيامت را از همۀ مخاطبان نفى مى کند، مى فرمايد: تو نمى دانى قيامت چيست؟ و این تعبير، کنايه است از کمال اهميت آن روز و نهايت درجه عظمتش. و شايد منظور از روايتى هم که از ابن عباس نقل شده، همين باشد. او گفته: هر جا در قرآن جملۀ «مَا أدراک - تو نمى دانستى» آمده، رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم»، آن را درک کرده؛ و هر جا جملۀ «مَا يُدرِيکَ - تو نمى دانى» آمده، آن جناب آن مطلب را واقعا نمى داند. خلاصه کلام اين که: اولى کنايه است از عظمت مطلب، و دومى تصريح است. اشاره به هلاکت اقوامى که «قیامت» را تکذيب کردند «کَذَّبَت ثَمُودُ وَ عَادٌ بِالْقَارِعَةِ»: کلمه «قَارِعَه» نيز، يکى از اسامى قيامت است، و بدين جهت آن را «قَارِعه - کوبنده» ناميده که آسمان ها و زمين را به هم مى کوبد، و به آسمان و زمينى ديگر تبديل مى کند. کوه ها را به راه مى اندازد، خورشيد را تيره و ماه را منخسف مى کند، ستارگان را مى ريزد و تمامى اشيا به قهر خداى تعالى، دگرگون مى شوند، که قرآن به همه اين ها ناطق است. چيزى که هست مقتضاى ظاهر کلام اين بود که بفرمايد: «کَذّبَت ثَمُودُ وَ عَاٌد بِهَا - عاد و ثمود، به آن تکذيب کردند»، ولى به جاى ضمير، کلمۀ «قَارِعه» را آورد، تا باز هم امر قيامت را بزرگ جلوه دهد. اين آيه و آيات بعدش تا نه آيه، هرچند در صدد بيان اجمالى از داستان نوح، عاد، ثمود و فرعون و طاغوت هاى قبل از او و مؤتفکات و هلاکت آنان است، وليکن در حقيقت مى خواهد به پاره اى از اوصاف «الحَاقّه - قيامت» اشاره کند، و بفرمايد: خداى تعالى، امت هاى بسيارى را به خاطر تکذيب قيامت هلاک کرد. پس در حقيقت، اين آيات جواب «مَا» ى استفهاميه است، همچنان که جملۀ «فَإذَا نُفِخَ فِى الصُّور...»، جواب ديگرى است. و حاصل معنا اين است که: قيامت، همان کوبنده اى است که ثمود و عاد و فرعون و طاغوت هاى قبل از او و مؤتفکات و قوم نوح تکذيبش کردند، و خدا به اخذى شديد، ايشان را بگرفت و به عذاب انقراض، هلاکشان کرد. «فَأَمَّا ثَمُودُ فَأُهْلِکُوا بِالطّاغِيَةِ»: اين جمله اثر تکذيب ثمود را به طور مفصل بيان مى کند، و در اين که مراد از «طاغيه» چيست، آيا صيحه آسمانى است و يا زلزله است و يا صاعقه؟ آيات قرآن مختلف است. در سوره هود، سبب هلاکتشان را صيحه دانسته، فرموده: «وَ أخَذَ الّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيحَة»؛ و در سوره اعراف، زلزله دانسته فرموده: ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۵۵ «فَأخَذَتهُمُ الرّجفَة»؛ و در حم سجده، صاعقه دانسته فرموده: «فَأخَذَتهُم صَاعِقَة العَذَابِ الهُون». بعضى گفته اند: کلمه «طَاغيه» مانند کلمه «طغيان» و کلمه «طغوى»، مصدر است، نه اسم فاعل. و معناى آيه اين است که: اما ثمود به سبب طغيانشان هلاک شدند. آيه شريفه «کَذّبَت ثَمُودُ بِطَغويهَا» نيز مؤيد اين سخن است. وليکن وجه اول با سياق آيات بعدى مناسب است. چون آيات بعد، در مقام بيان کيفيت هلاکت آنان است، که از ميان چند طريقه اهلاک زير، يعنى اهلاک به وسيله باد، و يا اخذ رابيه و شديد، و يا طغيان آب، با کدام طريق هلاک شدند. پس آيه مورد بحث هم، بايد در مقام بيان اهلاک ثمود به وسيلۀ عذاب طاغيه باشد، و بخواهد کيفيت اهلاک آنان را بيان کند. در نتيجه، کلمۀ «طَاغِيه»، صفت عذاب است، نه صفت مردم ثمود. کيفيت عذاب قوم عاد، که زنده اى را باقى نگذاشت «وَ أَمَّا عَادٌ فَأُهْلِکُوا بِرِيحٍ صَرْصَرٍ عَاتِيَةٍ»: کلمه «صرصر» به معناى بادى سخت سرد و بسيار تند است. و کلمه «عاتيه»، از مصدر «عتو»، به معناى طغيان و سرپيچى از اطاعت و ناسازگارى است. «سخَّرَهَا عَلَيهِمْ سبْعَ لَيَالٍ وَ ثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ حُسوماً فَترَى الْقَوْمَ فِيهَا صرْعَى کَأَنهُمْ أَعْجَازُ نخْلٍ خَاوِيَةٍ»: تسخير باد صرصر بر قوم عاد، به معناى مسلط کردن آن بر آنان است. و کلمه «حُسُوم»، جمع حاسم است، همچنان که کلمه «شُهُود»، جمع شاهد است. و حاسم از مادۀ «حسم» است، که به معناى داغ کردن مکرر چند بار پشت سرِ هم است. و اين کلمه، صفت است براى کلمه «سَبع»، و جمله را چنين معنا مى دهد: باد صرصر را در هفت شب و هشت روز پشت سرِ هم بر آنان مسلط کرد. و کلمۀ «صَرعى»، جمع صريع (به خاک افتاده) است. و کلمۀ «أعجاز» - با فتحه همزه - جمع «عَجُز» - با فتحه عين و ضمه جيم - (آخر و دنباله هر چيز) است. و کلمۀ «خاويه»، به معناى چيز تو خالى است که آن را دور انداخته باشند. و معناى آيه اين است که: خدا، باد صرصر را در هفت شب و هشت روز پى در پى، بر آنان مسلط کرد، و تو (اگر بودى) آن مردم را مى ديدى که مانند ريشه هاى تو خالى درخت خرما، به زمين افتاده اند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۵۶ «فَهَلْ تَرَى لَهُم مِّن بَاقِيَةٍ»: يعنى «مِن نَفسٍ بَاقِيَه». اين جمله کنايه است از اين که عذاب، تمامى آنان را فرا گرفت. مى فرمايد: «آيا هيچ نفسى از آنان را باقى مانده مى بينى»؟ يعنى حتى يک نفر را نمى بينى که زنده مانده باشد. بعضى گفته اند: کلمۀ «بَاقِيه»، هر چند به شکل اسم فاعل است، ليکن به معناى مصدر است، و گاهى به معناى «بَقِيّه» استعمال مى شود، ليکن معنايى که ما کرديم، به ذهن نزديک تر است. «وَ جَاءَ فِرْعَوْنُ وَ مَن قَبْلَهُ وَ الْمُؤْتَفِکَات بِالخَْاطِئَةِ»: منظور از کلمه «فِرعَون»، خصوص فرعون زمان موسى است. و منظور از «مَن قَبلَهُ»، امت هاى قبل از وى هستند، که چون او، خدا را تکذيب مى کردند. و مراد از کلمه «مؤتفکات»، دهات قوم لوط و اهالى آن قريه ها است. و کلمه «خَاطِئَه»، باز مصدر در قيافه اسم فاعل است، و مراد از اين که فرمود: فرعون و امت هاى قبل از او و قريه نشينان قوم لوط خاطئه آوردند، اين است که: طريق عبوديت را به خطا پيمودند، و بقيه الفاظ آيه روشن است. «فَعَصوْا رَسُولَ رَبهِمْ فَأَخَذَهُمْ أَخْذَةً رَّابِيَةً»: ضمير در «عَصَوا» به فرعون و آن دو طايفه ديگر بر مى گردد. و مراد از «رسول»، جنس رسول است. و کلمه «رَابِيه» از مصدر «رِبَاء» به معنى زياده است. و منظور از «گرفتن آنان به گرفتنى رابيه»، عقوبت شديد است. بعضى گفته اند: عقوبتى زيادتر از ساير عقوبت ها است. بعضى گفته اند: منظور از آن عقوبتى خارق العاده است. «إِنَّا لَمَّا طغَا الْمَاءُ حَمَلْنَاکُمْ فى الجَْارِيَةِ»: اين آيه اشاره است به طوفان نوح، و کلمه «جَارِيه»، به معناى کشتى است. در اين جمله خطاب را متوجه افرادى کرده که در کشتى نوح سوار بودند، که در حقيقت خطاب به عموم بشر است، که نياکانشان، همان ها بودند که به وسيله کشتى نوح از غرق نجات يافتند. چون اين اخلاف و آن اسلاف يک نوع اند، و مى توان حال بعضى از آنان را به همه نسبت داد، و بقيه الفاظ آيه روشن است. (مى فرمايد: اين ما بوديم که آن زمان که آب طغيان کرد، شما را سوار کشتى کرديم، و از غرق نجات داديم). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۶۵۷ «لِنَجْعَلَهَا لَکُمْ تَذْکِرَةً وَ تَعِيهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ»: اين آيه بيان مى کند که چرا ايشان را در کشتى هاى نجات سوار کرد. پس ضمير در «نَجعَلَهَا»، به کلمه «حمل» - که از جملۀ «حَمَلنَاکُم» استفاده مى شود، بر مى گردد، به اعتبار اين که حمل مذکور، رفتارى است از خدا با بشر. پس در حقيقت معناى جمله اين است که: اگر ما اين رفتار را با شما کرديم، براى اين بود که اين رفتار خود را تذکره اى - مايه تذکرى - براى شما قرار دهيم، تا از آن عبرت بگيريد، و اندرز شويد. و کلمه «تَعِيَهَا» از مصدر «وعى» است، و «وَعى»، به معناى ريختن چيزى در ظرف است، و مراد از «وَعى اُذُن براى آن حمل»، اين است که: مردم داستان حمل کشتى نوح را در گوش و هوش خود جاى دهند و از يادش نبرند، تا اثر و فايده اش، که همان تذکر و اندرز گرفتن است، مترتب شود. رده:تفسیر المیزان