تفسیر المیزان

چند وجه درباره مقصود از آیه: «إنّهَا لَإحَدى الکُبَر» و «نَذِيراً لِلبَشَر» «إِنّهَا لَإحدَى الْکُبرِ»: مفسران گفته اند: ضمير در اين جمله به کلمه «سَقَر» بر مى گردد و کلمه «کُبَر»، جمع «کُبرى» است. و مراد از اين که «سَقَر» يکى از بزرگترين است، اين است که «سَقَر» يکى از بزرگترين دواهى و تحولات است. داهيه اى است که هيچ داهيه ديگرى به آن پايه از عظمت نمى رسد. همچنان که خود ما مى گوييم: فلانى يکى از رجال است، يعنى در بين رجال نظيرى ندارد، و جمله مورد بحث جواب سوگند است. و معناى آيه اين است که: من به فلان و فلان سوگند مى خورم، که «سَقَر» يکى از بزرگترين تحولات و دواهى عالَم است - بزرگترين آن - از نظر اين که بشر را تهديد مى کند. و بعيد نيست وجه سومى در بين باشد و آن، اين است که: کلمه «کَلّا»، ردّ گفتار وليد در باره قرآن باشد، که گفت: «إن هذَا إلّا سِحرٌ يُؤثَر * إن هذا إلّا قَولُ البَشَر»، و ضمير «إنّها» به قرآن برگردد، بدان جهت که قرآن آيات است و گرنه مى بايد فرموده باشد: «إنّهُ»، و يا از باب مطابقت اسم «إنّ» با خبر آن باشد. به اين معنا که چون خبر «إنّ» يعنى کلمه «إحدى»، مؤنث است، ضمير هم که اسم آن است، مؤنث آورده شده. و معناى آيه اين است که: نه، آن طور که وليد گفت نيست، من به قمر و شب و صبح سوگند مى خورم که قرآن - البته يعنى آياتش - از نظر انذار، يکى از آيات کُبراى الهى است. بعضى هم گفته اند: جمله «إنّهَا لَإحدَى الکُبَر»، تعليل است براى «کَلّا»، و سوگندهايى که بعد از اين کلمه و آن تعليل فاصله شده، براى تأکيد است، نه جواب سوگند، و جواب سوگند در تقدير است، که خود کلمه «کَلّا» بر آن دلالت مى کند. «نَذِيراً لِّلْبَشرِ»: کلمه «نَذِير»، مصدر و به معناى بيم رساندن است، و اگر منصوب آمده، به خاطر این بوده که به نظر ما ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۵۰ تميز، و به نظر بعضى حال از مطلبى است که از سياق «إنّهَا لَإحدَى الکُبَر» فهميده مى شود، و به قول آن مفسر، معنايش اين است که قرآن در حالى که بيم رسان است، از آيات کُبراى الهى است. و به نظر ما معنايش اين مى شود که: قرآن از حيث انذار و بيم رسانى، از آيات کُبراى حق است. بعضى، وجوه ديگرى ذکر کرده اند که قابل اعتناء نيست. مثلا يکى گفته: صفت پيغمبر است، و آيه متصل به اول سوره و تقدير آن: «قُم نَذِيراً لِلبَشَر فَأنذِر» است. و آن ديگرى گفته: صفت خداى تعالى است. «لِمَن شاءَ مِنکُمْ أَن يَتَقَدَّمَ أَوْ يَتَأَخَّرَ»: اين جمله انذار را عموميت مى دهد به همه بشر. چه آن ها که ايمان بياورند و چه آن ها که نياورند. و جمله «لِمَن شَاءَ»، بَدَل است از کلمه «بَشَر». و جمله «أن يَتَقَدّم...»، مفعول کلمه «شَاءَ» است، و منظور از «تَقَدّم»، پيروى کردن از حق است که مصداق خارجی اش، ايمان و اطاعت است. و منظور از «تَأخّر»، پيروى نکردن است، که مصداقش کفر و معصيت است و معنايش اين است که: از اين جهت از بزرگترين آيات الهى است، که «نذير» است براى همه بشر. چه آن هايى از شما که حق را پيروى مى کنند، و چه آن هايى از شما که حق را پيروى نمى کنند، و احدى نيست که بى رابطه با قرآن باشد. بعضى گفته اند: جمله «أن يَتَقَدّم» در موضع رفع است تا مبتدا باشد، و جمله «لِمَن شَاءَ» خبر آن است. و مثل اين است که بگويى: «لِمَن تَوَضَّأ أن يُصَلّى: کسى که وضو گرفته، مى تواند نماز بخواند». پس معنى مطلق است، يعنى «کسى که تقدم را بخواهد، مى تواند متقدّم شود، و کسى که تأخّر را بخواهد، مى تواند متأخّر باشد». و يا مثل کلام خداى تعالى است که در جاى ديگر فرموده: «فَمَن شَاءَ فَليُؤمِن وَ مَن شَاءَ فَليَکفُر»، و مراد از تقدم و تأخّر، سبقت گرفتن و نگرفتن به سوى خير است. «کلُّ نَفْسِ بِمَا کَسبَت رَهِينَةٌ»: حرف «باء» در «بِمَا» به معناى باى فارسى و يا به معناى «به سبب» است، و يا به معناى «در مقابل» است. و کلمه «رَهِينَه» به معناى رهن و گروگان است. همچنان که زمخشرى در کشاف گفته: کلمه «رَهِينَه» در آيه «کُلُّ نَفسٍ بِمَا کَسَبَت رَهِينَةٌ»، مؤنث رهين نيست، که کسى خيال کند چون کلمه «نفس» مؤنث است، «رَهِينَه» نيز مؤنث آمده. چون اگر اين منظور هم در کار باشد، باز می توانست مذکر بیاورد و بفرماید: ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۵۱ «بِمَا کَسَبَت رَهِينٌ». براى اين که صيغه «فعيل» در صورتى که به معناى مفعول باشد، مذکر و مؤنث در آن يکسان است. هم در مذکر مى آيد و هم در مؤنث، بلکه اين کلمه اسمى است به معناى رهن، مثل اين که کلمه «شَتِيمَه» اسم شتم است. گويا فرموده: «کُلُّ نَفسٍ بِمَا کَسَبَت رَهنٌ». معناى آیه: «کُلُّ نَفسٍ بِمَا کَسَبَت رَهِينَة»، و مراد از استثناء «أصحاب يمين» و معناى جمله بنابه گفته وى اين است که: «هر نفسى در گرو است، با آنچه که کرده، و يا به سبب آنچه کرده، و يا در مقابل آنچه کرده است». و گويا غنايت در «رهينه شمردن هر نفس» اين بوده که خداى تعالى، اين حق را به گردن خلق دارد که با ايمان و عمل صالح او را بندگى کنند. پس هر نفسى از خلق، نزد خدا محفوظ و محبوس است، تا اين حق و اين دين را بپردازد. حال اگر ايمان آورد و عمل صالح کرد، از گرو در آمده، آزاد مى شود. و اگر کفر ورزيد و مرتکب جرم شد و با اين حال مُرد، همچنان رهين و براى ابد محبوس است؛ و اين، يک نوع رهين بودن است. غير آن نوع ديگر، که آيه «کُلُّ امرِئٍ بِمَا کَسَبَ رَهِينٌ» متعرض آن است و ما فرق ميان دو نوع رهين بودن را، در سوره «طور» بيان کرديم. گفتيم آيه قبلى انذار را تعميم مى داد. اين آيه، علت آن تعميم را بيان مى کند. چون وقتى نفس انسانى رهين کرده هاى خود باشد، قهرا هر نفسى بايد از آتش قيامت - که او را در صورت مجرم بودن و پيروى حق نکردن در آن حبس مى کنند - دلواپس باشد که همين دلواپسى، تقوا است. «إِلا أَصحَابَ الْيَمِينِ»: «اصحاب يمين» کسانى هستند که در روز حساب، نامۀ عملشان را به دست راستشان مى دهند و اينان، دارندگان عقايد حق و اعمال صالح از مؤمنان متوسط الحال اند، که نامشان به عنوان «اصحابُ اليمين» در مواردى از قرآن کريم، مکرر آمده و به همين جهت، استثناى مورد بحث، استثنايى است متصل. و آنچه از مجموع «مستثنى منه» و «مستثنى» استفاده مى شود، اين است که: نفوس داراى عمل، به دو قسم تقسيم مى شوند: يکى نفوسى که رهين به کرده هاى خويش اند، و اين نفوس مجرمان است. و دوم، نفوس ‍ آزاد شده از رهن، و اين نفوس اصحاب يمين است. و اما «سابقون مقرّب»، يعنى آن هايى که خداى تعالى در بعضى از موارد کلامش، قسم سوم براى دو قسم نامبرده شمرده و فرموده: ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۵۲ «وَ کُنتُم أزوَاجاً ثَلاثَة * فَأصحَابُ المَيمَنَة... أُولئکَ المُقَرّبُون» داخل در تقسيم مورد بحث نيستند. چون در اول قيد کرديم: نفوس داراى عمل. و اما مقرّبان آن چنان در مستقر عبوديت استقرار يافته اند؛ که اصلا خود را صاحب نفس نمى دانند، تا چه رسد به اين که صاحب عمل بدانند. هم نفس خود را مِلک خدا مى دانند، و هم اعمالشان را. آنان، نه در محضر خداى تعالى حاضر مى شوند، و نه به حسابشان رسيدگى مى شود، همچنان که در آيه زير فرموده: «فَإنّهُم لَمُحضَرُون إلّا عِبَادَ اللّه المُخلَصِين». پس اين طايفه از تقسيم مورد بحث، به کلّى بيرون اند. و از مفسران حکايت شده که بعضى از آنان اصحاب يمين را به ملائکه، و بعضى ديگر به اطفال مسلمين، و بعضى ديگر به کسانى که در روز ميثاق در سمت راست آدم بودند، و بعضى ديگر به کسانى که قرآن درباره آنان فرموده: «الّذِينَ سَبَقَت لَهُم مِنّا الحُسنى: کسانى که از طرف ما، برايشان سرنوشت خوب نوشته شده» تفسير کرده اند. ولى همه اين ها، وجوهى ضعيف است که ضعفش بر کسى پوشيده نيست. سؤال بهشتيان از جهنميان: «چرا دوزخی شدید»؟ و پاسخ آن ها «فى جَنَّاتٍ يَتَساءَلُونَ عَنِ الْمُجْرِمِينَ * مَا سلَککمْ فى سقَرَ»: کلمه «فِى جَنّاتٍ» خبرى است براى مبتدايى محذوف، و اگر «جنّات» را بدون الف و لام آورد و فرمود: «در بهشت هايى»، براى تعظيم بهشت ها بود. خواست بفرمايد: در بهشت هايى که از عظمت به حدّى است که وصفش قابل درک نيست. البته ممکن هم هست خبر نباشد، بلکه حال از «اصحاب يمين» باشد. و منظور از جمله «يَتَسَائَلُونَ عَنِ المُجرِمِين» اين است که مجموعه اهل بهشت از مجموعه مجرمان مى پرسند، نه اين که هر يک نفر از اهل بهشت، از يک نفر از اهل دوزخ بپرسد. «مَا سَلَکَکُم فِى سَقَر» - يعنى چه چيز شما را داخل سقر کرد؟ و اين سؤال بيانگر همان تسائل، و از قبيل بيان جمله به جمله است. و ممکن هم هست قولى در تقدير باشد، و تقدير کلام: «قَائِلينَ مَا سَلَکَکُم فِى سَقَر - در حالى که مى گويند: چه چيز شما را داخل سقر کرد»، بوده باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۵۳ «قَالُوا لَمْ نَکُ مِنَ الْمُصلِّينَ»: ضمير جمع در «قَالُوا» به مجرمان بر مى گردد. و مراد از «صلوة» نماز معمولى نيست، بلکه منظور توجه عبادتى خاص است به درگاه خداى تعالى، که با همه انحاى عبادت ها، يعنى عبادت در شرايع معتبر آسمانى که از حيث کم و کيف با هم مختلف اند، مى سازد. «وَ لَمْ نَکُ نُطعِمُ الْمِسکِينَ»: مراد از إطعام «مسکين»، انفاق بر تهیدستان جامعه است، به مقدارى که بتوانند کمر راست کنند و حوائجشان برطرف شود. و إطعام مسکين، اشاره است به «حقّ الناس»، و صلات اشاره است به «حقّ الله»، و اين که اين دو قسم حق را، عملا بايد پرداخت. «وَ کُنَّا نخُوضُ مَعَ الخَْائضِينَ»: منظور از «خوض»، سرگرمى عملى و زبانى در باطل، و فرو رفتن در آن است، به طورى که به کلّى، از توجه به غير باطل غفلت شود. «وَ کُنَّا نُکَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ»: منظور از «يَومُ الدّين»، روز جزا است. در نتيجه، چهار خصلتى که در اين آيات بر شمرد، از خصائص مجرمان است، که مجرم يا هر چهار خصلت را دارد، و يا بعضى از آن ها را. و چون پاسخگوى از اين سؤال ها، مجموع مجرمان اند، صحيح است که نسبت هر چهار را به همه مجرمان داده، از قول ايشان بفرمايد: ما از نمازگزاران نبوديم، و ما اطعام مسکين نمى کرديم، و ما خائض بوديم، و ما روز جزا را تکذيب مى کرديم. هرچند که بعضى از فرد فرد آنان مبتلا به همه اين اوصاف نبوده، بلکه مبتلا به بعضى از آن ها باشد. ==چرا در قرآن کریم، از مرگ، تعبیر به «یقین» شده؟== «حَتّى أَتَانَا الْيَقِينُ»: اين جمله، قيد تکذيب است. مجرمان مى گويند: ما همچنان تکذيب کرديم، تا آن که يقين نزد ما آمد. و در باره يقين گفته اند: منظور از آن در اين جا، مرگ است. و از اين جهت، «يقين» بر مرگ اطلاق شده که شکّى در آمدنش نيست. در نتيجه معناى آيه اين است که: ما در دنيا، روز جزا را همچنان تکذيب کرديم تا مرگ فرا رسيد، و با آمدنش زندگى دنيايى ما تمام شد. و خلاصه ما در تمام دوران زندگى دنيا، روز جزا را تکذيب مى کرديم. بعضى از مفسران گفته اند: مراد از يقين، آن يقينى است که به دنبال مشاهدۀ نشانه هاى آخرت، و نزديک شدن به حيات برزخى براى آدمى حاصل مى شود. آرى، نزديکى هاى مرگ و بعد از مرگ، انسان به حقانيت روز جزا يقين پيدا مى کند. و اين معنا، معناى خوبى است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۵۴ «فَمَا تَنفَعُهُمْ شفَاعَةُ الشافِعِينَ»: در سابق، آن جا که پيرامون شفاعت بحث کرديم، گفتيم که اين آيه دلالت دارد بر اين که روز قيامت، اجمالا شفاعتى در کار هست، ولى اين طايفه از شفاعت شافعان بهره مند نمى شوند. براى اين که شفاعت شامل حالشان نمى گردد، و در همان بحث (که در جلد اول اين کتاب گذشت)، روايات شفاعت را آورديم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۵۵ آيات ۴۹ - ۵۶ سوره مدثّر فَمَا لهَُمْ عَنِ التَّذْکِرَةِ مُعْرِضِينَ(۴۹) کَأَنَّهُمْ حُمُرٌ مُّستَنفِرَةٌ(۵۰) فَرَّت مِن قَسوَرَةِ(۵۱) بَلْ يُرِيدُ کلُّ امْرِىٍ مِّنهُمْ أَن يُؤْتى صُحُفاً مُّنَشرَةً(۵۲) کَلّا بَل لا يخَافُونَ الآخِرَةَ(۵۳) کَلّا إِنَّهُ تَذْکِرَةٌ(۵۴) فَمَن شَاءَ ذَکرَهُ(۵۵) وَ مَا يَذْکُرُونَ إِلّا أَن يَشاءَ اللَّهُ هُوَ أَهْلُ التَّقْوَى وَ أَهْلُ المَْغْفِرَةِ(۵۶) «ترجمه آیات » اينک چرا از ياد آن روز سخت خود (و از ذکر قرآن) اعراض مى کنند؟ (۴۹). گويى گورخران گريزانى هستند (۵۰). که از شير درنده مى گريزند (۵۱). بلکه هر يک از آن ها مى خواهند که برايشان صحيفه وحى آسمانى باز آيد (تا ايمان آرند) (۵۲). هرگز اين نخواهد شد (که همه مقام رسالت يابند)، چنين نيست که پنداشتند، بلکه از عذاب آخرت نمى ترسند (۵۳). چنين نيست که آن ها پنداشتند، قرآن محققا همه پند و اندرز است (۵۴). تا هر که خواهد، متذکر حق شود (۵۵). و هيچ کس پند نمى گيرد جز آن که خدا بخواهد (يعنى بدون مشيت الهى، کسى بهشتى و سعادتمند نخواهد شد)، او اهل تقوا و اهل آمرزش و مغفرت است (۵۶). ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۵۶ «بیان آیات » در اين آيات، نتيجه گيرى از مطالب يعنى وعد و وعيدهاى گذشته را، به صورت تعجب از اعراض کفار از تذکرات قرآن و تنفرشان از حق صريح بيان کرده. گويا فرموده: وقتى جريان بدين قرار است، عقلا واجب مى شود که دعوت حق را اجابت نموده، به وسيله تذکرات قرآن متذکر شود. پس بسيار عجيب است که چطور باز هم از اين تذکر روى بر مى تابند. نه، نه، علت اصلى اين است که اينان به رسالت ايمان ندارند، و تک تکشان، توقع دارند که کتابى از خدا بر يک يک آنان نازل گردد. نه، بلکه علت اين است که از آخرت ترس ندارند، و در نتيجه، از وعيد و تهديدهاى قرآن مرتدع نمى شوند. آنگاه روى سخن را به خود آنان کرده، مجددا آن تذکره را بر آنان عرضه مى کند، و در قبول و ردّ آن مخيرشان نموده، تا اگر خواستند قبول کنند، و اگر خواستند رد کنند. ليکن بايد بدانند که در اين خواستن مستقل نيستند و نمى توانند با خواست خود، خداى سبحان را عاجز سازند. و به همين جهت نمى توانند متذکر شوند، مگر وقتى که خدا بخواهد، و حکم قدر به طور قطع، در ميان آنان نيز جارى است. «فَمَا لهَُمْ عَنِ التَّذْکِرَةِ مُعْرِضِينَ»: اين جمله تفريعى است بر تذکره و اندرزى که قبلا گذشت. و استفهام در اين جمله براى برانگيختن تعجب است، و کلمه «لَهُم» متعلق است به کلمه «کَانَ» اى که حذف شده. و تقدير کلام «فَمَا کَانَ لَهُم» است. و کلمه معرضين، حال است از ضمير «هُم» و جمله «عَن التّذکِرة»، متعلق به کلمه «مُعرِضين» است. و معناى جمله اين است: حال که مطلب چنين است، پس چه شد - چه پيش آمد - براى مشرکان که تذکره قرآن را تکذيب مى کنند، در حالى که از آن روى گردانند. و خلاصه چرا با اين که واجب بود بر آنان که قرآن را تصديق کنند، و بدان ايمان آورند، از آن اعراض نمودند، و اين جاى تعجب است. تشبيه کفّار اعراض کننده از قرآن، به گورخران رميده از شير «کَأَنَّهُمْ حُمُرٌ مُّستَنفِرَةٌ فَرَّت مِن قَسوَرَةِ»: حال کفار را در اعراض از تذکره، تشبيه کرده به «حُمُر» که جمع حمار است. و البته منظور، حمار وحشى، يعنى گورخر است. و «استنفار» به معنى نفرت است، و کلمه «قَسوَره» به معناى شير و شکارچى است. چون به هر دو معنا تفسير شده، و معناى آيه اين است که: اين کفار، در حالى از تذکره نفرت و اعراض مى کنند، که گويى خران وحشى اند، و از شير و يا شکارچى مى گريزند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۵۷ «بَلْ يُرِيدُ کُلُّ امْرِىٍ مِّنهُمْ أَن يُؤْتى صُحُفاً مُّنَشرَةً»: منظور از «صُحُف مُنَشّره»، کتاب آسمانى بر دعوت حق است. در اين کلام با آمدن کلمه «بَل» از سخن قبلى اعراض شده، مى فرمايد: اعراضشان از تذکر، صرفا به خاطر نفرت نيست، بلکه هر فردى از ايشان توقع دارد که کتابى از ناحيه خدا و مشتمل بر آنچه قرآن مشتمل بر آن است، نازل شود. و اين نسبتى که به کفار داده، کنايه است از استکبار آنان نسبت به خداى سبحان. مى فرمايد: اينان به شرطى حاضرند دعوت محمّد «صلى اللّه عليه و آله و سلم» را بپذيرند، و آن را رد نکنند که براى هر يک از ايشان، مستقلا کتابى آسمانى نازل شود. و اما دعوت از طريق رسالت را به هيچ وجه نمى پذيرند، هرچند که حق باشد و معجزاتى روشن آن را تأييد کند. پس آيه شريفه، در معناى آيه زير است که حکايت گفتار کفار است که گفتند: «لَن نُؤمِنَ حَتّى نُؤتى مِثلَ مَا أُوتِىَ رُسُلُ الله». و نيز در معناى آيه زير است که حکايت گفتار امت ها به رسولان خويش است: «إن أنتم إلّا بَشَرٌ مِثلُنا»، و اساس اين گفتار و حجت آنان بر نفى رسالت رسولان، در سابق بيان شد. بعضى گفته اند: آيه شريفه در معناى سخنى است که کفار مکه به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» گفتند، و قرآن را چنين حکايت مى کند: «وَ لَن نُؤمِنَ لِرُقّيک حَتّى تُنَزّلَ عَلَينَا کِتَاباً نَقرَؤُهُ». ليکن اين سخن درست نيست. براى اين که مدلول آيه مورد بحث، اين است که بر يک يک آنان صحفى منشره نازل شود، غير از آنچه بر ديگران نازل شده. و آيه سوره «اسرى»، اين را نمى گويد، بلکه مدلول آن اين است که يک کتاب از آسمان بر پيامبر نازل شود که همه آن را بخوانند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۵۸ بعضى ديگر گفته اند: مراد کفار اين بوده که کتاب هايى از آسمان به نام يک يک آنان نازل شود، و در آن ها به هر يک از آنان بگويد: فلانى! بايد به محمّد «صلى اللّه عليه و آله و سلم» ايمان بياورى. بعضى ديگر گفته اند: مرادشان اين بوده که کتابى از آسمان بر آنان نازل شود، و در آن برائت از عذاب و مژده نعمتى فراوان به آنان بدهد، تا ايمان بياورند، و گرنه همچنان بر کفر خود مى مانند. بعضى وجوهى ديگر گفته اند، که از سياق آيه به دور است، و بيانش گذشت. پاسخ به دو توقع بيجاى کافران در امر رسالت و نزول کتاب آسمانى «َکَلّا بَل لا يخَافُونَ الآخِرَةَ»: اين جمله رد توقع بيجاى آنان است. به اين بيان که دعوت رسالت يک ادعاى بى دليل نيست، بلکه آيات و معجزات روشن و دليل هاى قطعى، جاى هيچ شکى براى کسى باقى نمى گذارد. پس حجت خدا بر رسولش و بر ديگران به طور مساوى قائم و تمام است، و حاجتى نيست به اين که براى هر يک از افراد دعوت شده به دين، صُحُفى مُنشّره نازل شود. علاوه براين، رسالت نيازمند به طهارت ذات و صلاحيت نفس است. آن طهارت و صلاحيتى که نفوس ساير مردم فاقد آن اند. همچنان که اين معنا از پاسخى که خداى تعالى به توقع کفار داده، فهميده مى شود. کفار گفته بودند: «لَن نُؤمِنَ حَتّى نُؤتَى مِثلَ مَا أُوتِىَ رُسُلُ الله»، در پاسخ فرمود: «اللّه أعلَمُ حَيثُ يَجعَلَ رِسَالَتَه». «بَل لا يَخافُونَ الآخِرَة » - کلمه «بَل» براى اعراض از مطلب قبلى است که مى فرمود: «توقع دارند که بر يک يک آنان صُحُفى مُنشره نازل شود»، مى خواهد بفرمايد: اين پيشنهادشان، يک پيشنهاد جدى نيست، بهانه اى است که مى خواهند به وسيله آن، خود را از گير دعوت دين رها سازند، و علت حقيقى کفر و تکذيبشان به دعوت دينى، اين است که اينان از آخرت نمى ترسند، و اگر مى ترسيدند، ايمان مى آوردند، و بعد از تماميت حجت و وجود آيات بينات، هرگز پيشنهادى نمى کردند. «کَلّا إِنَّهُ تَذْکِرَةٌ»: اين جمله، ردّ و منع دومى از پيشنهاد کفار است. و معنايش اين است که: ما چنين کتابى نازل نمى کنيم، قرآن براى تذکره و اندرز کافى است، و ما از قرآن چيزى بيش از اين نخواسته ايم. اثر اين قرآن، همان جزايى است که نزد ما براى مطيع و عاصى آماده شده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۵۹ «فَمَن شاءَ ذَکرَهُ»: يعنى: هر که بخواهد، از آن پند مى گيرد. چرا که دعوت و موعظه قرآن اجبارى نيست و در ظرف اختيار و آزادى اراده، دعوت مى کند. تحقق فعل اختيارى نسبت به انسان، «ممکن» و نسبت به خدا، «ضرورى» است «وَ مَا يَذْکُرُونَ إِلّا أَن يَشاءَ اللَّهُ هُوَ أَهْلُ التَّقْوَى وَ أَهْلُ المَْغْفِرَةِ»: اين آيه توهمى را دفع مى کند که ممکن است از جمله «فَمَن شَاءَ ذَکَره» به ذهن کسانى بيايد و خيال کنند اختيار، به دست خودشان است و خود، مستقل در اراده اند. و اگر نخواستند متذکر شوند، بر خدا غالب گشته، و او را در به کرسى نشاندن اراده خود عاجز ساخته اند. او خواسته بود اينان متذکر بشوند، و اينان خواستند نشوند و نشدند. و حاصل دفع اين است که: حکم «قَدَر» در افعال آنان، مانند همه چيز ديگر جارى است، و تذکر آنان - البته اگر متذکر شوند - هرچند فعل اختيارى و صادر از ايشان است، و اکراه و اجبارى در کار نيست، خداى تعالى هم خواسته تا به اختيار خود متذکر شوند. به اين معنا، خداى تعالى هيچ وقت از هيچ انسانى با خواست تکوينی اش، نخواسته که فلان عمل را بى اختيار انجام بدهد، بلکه اراده تکوينى کرده که هرچه مى کند به اختيار و اراده خود کند. پس فعل اختيارى در عين اين که نسبت به انسان فاعل نسبت «امکان» دارد، در عين حال نسبت به اراده الهى «ضرورى التحقق» است، و گرنه محقق نمى شد. «هُوَ أهلُ التّقوى وَ أهلُ المَغفِرَة » - يعنى او اهليت آن را دارد که از او پروا شود. چون او ولايت مطلقه بر هر چيز دارد، و سعادت و شقاوت انسان به دست اوست. و نيز اهليت آن را دارد که پروا کنندگان خود را بيامرزد، چون او آمرزگار رحيم است. و اين جمله، يعنى جمله «هُوَ أهلُ التّقوى وَ أهلُ المَغفِرة»، مى تواند تعليل جمله قبل، يعنى «إنّهُ تَذکِرة فَمَن شَاءَ ذَکَرَهُ» باشد که روشن است. و نيز جمله «وَ مَا يَذکُرُونَ إلّا أن يَشَاءَ الله» را تعليل کند. چون اهل تقوا و اهل مغفرت بودن خداى تعالى، وقتى صحيح و تمام است که داراى اراده اى نافذ در اراده ها و اعمال خلق باشد. و خلاصه خلق در آنچه مى خواهند آزاد نباشند، و با تمرد و استکبار خود، خدا را عاجز نسازند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۶۰ بحث روایی: (رواياتی درباره آیات گذشته) در تفسير قمى، در روايت ابى الجارود، از امام باقر «عليه السلام» آمده که در جمله «بَل يُرِيدُ کُلّ امرِئٍ مِنهُم أن يُؤتى صُحُفاً مُنَشّرة» فرموده: «شأن نزول اين آيه، آن بود که مردم به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» گفته بودند: اى محمّد! به ما چنين رسيده که در بنى اسرائيل، هر کس مرتکب گناهى مى شد، صبح، گناه و کفاره گناه خود را در نوشته اى پهلوى سرش مى ديد، (چرا در اين امت چنين نيست؟) جبرئيل به رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» نازل شد، و عرضه داشت: قوم تو، سنت جاريه در بنى اسرائيل در باره گناهان را خواستند، اگر بخواهند ما با ايشان نيز همان رفتار را مى کنيم، و آنان را به همان عذاب هايى که بنى اسرائيل را گرفتيم، مى گيريم. و مردم حس کردند رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم » دوست ندارد که چنين سنتى در امتش جريان يابد. مؤلف: اين داستان با لحن آيه نمى سازد و در خود روايت هم، اشاره اى است به اين که اين قصه معتبر نيست. (چون در آخرش آمده: حس کردند رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» دوست ندارد...). و در الدر المنثور است که عبد بن حميد و ابن جرير و ابن منذر، از سدى، از ابى صالح روايت کرده اند که گفت: مردم گفتند: اگر محمّد «صلى اللّه عليه و آله و سلم» در ادعايش صادق است، اين معجزه را بياورد که هر روز صبح، زير سرِ هر يک از ما نوشته اى ديده شود، که در آن نوشته باشد: تو اى فلانى! از آتش دوزخ برائت و امنيت دارى. در پاسخ، اين آيه نازل شد: «بَل يُرِيدُ کُلّ امرِئٍ مِنهُم أن يُؤتى صُحُفاً مُنَشّرة». مؤلف: سياق آيات و ردعى که در آن است، با اين قصه سازگار نيست. و نيز در آن کتاب آمده که عبد بن حميد و ابن منذر، از مجاهد روايت کرده اند که در تفسير آيه «بَل يُرِيدُ کُلّ امرِئٍ مِنهُم أن يُؤتى صُحُفاً مُنَشّرة» گفته: يعنى در هر صبح، نامه اى از خداى تعالى به يک يک آنان برسد، به اين مضمون: «اين نامه اى است از ربّ العالَمين به فلان بن فلان». همين که از خواب بر مى خيزد، نامه را پهلوى سرش ببيند، و آن را بخواند. مؤلف: آنچه در اين روايت آمده، قابل انطباق با مضمون روايت قبلى، و هم با بيانى است که ما در معناى آيه داشتيم. و نيز در آن کتاب آمده که عبد بن حميد و ابن منذر، از قتاده روايت کرده اند که در تفسير آيه «بَل يُرِيدُ کُلّ امرِئٍ مِنهُم أن يُؤتى صُحُفاً مُنَشّرة» گفته: عده اى از مردم به محمّد «صلى اللّه عليه و آله و سلم» گفتند: اگر خيلى دوست دارى پيرويت کنيم، بايد کتابى براى خصوص ما نازل شود، و به ما فرمان دهد تا تو را پيروى کنيم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۶۱ مؤلف: اين روايت قابل انطباق با آن نظريه اى است که در تفسير اين آيه گذشت، و مى گفت: آيه مورد بحث همان را مى گويد که آيه «وَ لَن نُؤمِنَ لِرُقّيک ...» بيانش مى کند. و خلاصه اين که مى توان احتمال داد صاحب آن نظريه، نظريه خود را از اين روايت گرفته، و اشکال ما به اين نظريه گذشت. رواياتى درباره معناى آیه: «هُوَ أهلُ التّقوى وَ أهلُ المَغفِرَة» و در تفسير قمى، در ذيل آيه «هُوَ أهلُ التّقوى و أهلُ المَغفِرة» آمده که امام فرمود: يعنى خدا اهليت آن را دارد که از او پروا کنند و اهليت آن را دارد که بيامرزد. و در کتاب توحيد، به سند خود، از ابى بصير، از امام صادق «عليه السلام» روايت آورده که در تفسير آيه: «هُوَ أهلُ التّقوى وَ أهلُ المَغفِرة» فرموده: خداى عزّوجلّ مى فرمايد: من اهليت آن را دارم که از من پروا شود، و بنده ام چيزى را شريکم نگيرد، و من اهليت آن را دارم که اگر بنده اى شريکى برايم نگيرد، داخل بهشتش کنم. و نيز فرموده: خداى تبارک و تعالى، به عزت و جلال خود سوگند ياد کرده که احدى از اهل توحيد را به آتش نسوزاند. و در الدر المنثور است که ابن مردويه، از عبداللّه بن دينار روايت آورده که گفت: من از ابوهريره و ابن عمر و ابن عباس شنيدم که مى گفتند: شخصى از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» پرسيد: معناى جمله «هُوَ أهلُ التّقوى وَ أهلُ المَغفِرة» چيست؟ فرمود: خداى تعالى مى فرمايد من اهليت آن را دارم که خلق از من پروا کند، و کسى و چيزى را شريکم نکند، که اگر پروا کرد و شريکى برايم قرار نداد، در آن صورت، من اهليت آن را دارم که ما سواى شرک را بيامرزم. مؤلف: در معناى اين روايت، روايات زيادى از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» رسيده است. * * * ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۶۲ «سوره قیامت » آيات ۱ - ۱۵ سوره قيامت * سوره «قيامت» مکى است و چهل آيه دارد بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * لا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ(۱) وَ لا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ(۲) أَيحْسبُ الانسانُ أَلَّن نجْمَعَ عِظامَهُ(۳) بَلى قَادِرِينَ عَلى أَن نُّسوِّى بَنَانَهُ(۴) بَلْ يُرِيدُ الانسانُ لِيَفْجُرَ أَمَامَهُ(۵) يَسئَلُ أَيَّانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ(۶) فَإِذَا بَرِقَ الْبَصرُ(۷) وَ خَسف الْقَمَرُ(۸) وَ جُمِعَ الشمْس وَ الْقَمَرُ(۹) يَقُولُ الانسانُ يَوْمَئذٍ أَيْنَ المَْفَرُّ(۱۰) کَلا لا وَزَرَ(۱۱) إِلى رَبِّک يَوْمَئذٍ المُْستَقَرُّ(۱۲) يُنَبَّؤُا الانسانُ يَوْمَئذِ بِمَا قَدَّمَ وَ أَخَّرَ(۱۳) بَلِ الانسانُ عَلى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ(۱۴) وَ لَوْ أَلْقَى مَعَاذِيرَهُ(۱۵) «ترجمه آیات » به نام خداى رحمان و رحيم. چنين نيست (که کافران پنداشتند)، قسم به روز (بزرگ) قيامت (۱). و قسم به نفس بسيار ملامت کننده (۲). آيا آدمى پندارد که ما ديگر ابدا استخوان هاى (پوسيده) او را باز جمع نمى کنيم؟ (۳) بلى ما قادريم که سرانگشتان او را هم درست گردانيم (۴). بلکه انسان مى خواهد مادام العمر گناه کند (۵). (که دايم با شک و انکار) مى پرسد کى روز قيامت (و حساب) خواهد بود؟ (۶) (بگو) روزى که چشم ها از وحشت و هول خيره بماند(۷). ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۱۶۳ و ماه (تابان) تاريک شود (۸). و ميان خورشيد و ماه جمع گردد (۹). و در آن روز انسان (زشت کار) گويد: (اى واى از سختى عذاب) کجا مفر و پناهى خواهد بود؟ (۱۰) هرگز مفرّى نيست (۱۱). آن روز، جز درگاه خدا هيچ آرامگاهى نيست (۱۲). آن روز آدمى به هر نيک و بدى که در مقدم و مؤّخر عمر کرده، از نتيجه همه آگاه خواهد شد (۱۳). بلکه انسان خود بر نيک و بد خويش به خوبى آگاه است (۱۴). و هرچند (پرده هاى) عذر بر (چشم بصيرت) خود بيفکند (۱۵). رده:تفسیر المیزان