تفسیر المیزان

«بیان آیات» اين آيات، حجت هايى است که بر يگانگى خداى تعالى در ربوبيت دلالت مى کند. ادله اى است که به حکم آن بايد يَومُ الفَصلى باشد، و در آن مکذّبين به جزاى خود برسند، و نيز به کيفرهايى که براى آنان تهيه شده، و به نعمت و کرامتى که براى مردم با تقوا آماده شده، اشاره مى کند، و سوره را با توبيخ و مذمّت منکران که از عبادت خدا و ايمان به گفتار او استکبار مى ورزند، ختم نموده است. احتجاجاتى بر يگانگى خداوند در ربوبيت، و بر اثبات «يومُ الفصل» «أَ لَمْ نُهْلِکِ الاَوَّلِينَ * ثمَّ نُتْبِعُهُمُ الاَخِرِينَ * کَذَلِک نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمِينَ»: استفهام در اين آيه انکارى است، و منظور از «أوّلين»، امثال قوم نوح و عاد و ثمود است، که از امت هاى قديم العهد اند. و منظور از «آخَرين»، امت هايى است که بعدا به ايشان پيوستند. و کلمه «اتباع»، به معناى آن است که چيزى را دنبال چيزى ديگر قرار دهند. در جمله «ثُمّ نُتبِعُهُم»، کلمۀ «نُتبِعُ» را به رفع مى خوانيم، بنابر اين که استينافى و از نو باشد، چون عطف به کلمۀ «نُهلِکُ» نيست، وگرنه آن نيز مجزوم مى شد. و معناى آيه اين است که: ما تکذيب گران را که در امّت هاى اولين بودند، هلاک کرديم، و سپس ما امّت هاى ديگر را به دنبال آنان هلاک مى کنيم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۴۶ و جملۀ «کَذلِکَ نَفعَلُ بِالمُجرِمِين» به منزله تعليل براى مطالب قبل است، و لذا بدون فصل «واو» آمده و عطف به ماقبل نشده. گويا گوينده اى پرسيده: آخر چرا هلاک شدند؟ در پاسخ فرموده: براى اين که سنت ما با مجرمان همين است. و اين آيات - به طورى که ملاحظه مى کنيد - انذار است، و مى خواهد لحن بيان را به همان اصلى که محور آيات اين سوره است، يعنى جمله «وَيلٌ يَومَئِذٍ لِلمُکَذّبِين» برگرداند، و در عين حال حجتى است بر يگانگى خدا در ربوبيت، چون هلاک کردن انسان هاى مُجرم، خود تصرفى در عالَم انسانى و تدبيرى براى آن است، و چون غير از خدا هلاک کننده اى نيست، و خود مشرکان هم به اين اعتراف دارند، پس ربّ هم تنها اوست و غير او، ربّ و معبودى نيست. علاوه بر اشارات ياد شده بر وجود يَومُ الفصل هم دلالت دارد، چون اهلاک قومى به خاطر جرائمى که داشته اند، وقتى تصور دارد که قبلا تکليف کرده باشد، و تکليف هم وقتى مى تواند متوجه قومى بشود که مجازاتى هم در کار باشد. اطاعت کاران را پاداش و گنهکاران را کيفر دهند. پس معلوم مى شود که در اين ميان يَومُ الفصلى هست، و در آن افراد مطيع پاداش، و عاصيان کيفر داده مى شوند. و پاداش و کيفر آن روز، از جنس پاداش و کيفر دنيا نيست، چون پاداش و کيفر دنيوى نمى تواند همه اولين و آخرين را شامل شود. پس در اين ميان، روزى هست که هر انسانى در برابر هر کارى که کرده، جزا داده مى شود و اين، همان «روز فصل» و روز «مَجمُوعٌ لَهُ النّاس» است. «أَ لَمْ نَخْلُقکم مِّن مَّاءٍ مَّهِينٍ ... فَنِعْمَ الْقَادِرُونَ»: استفهام در اين آيه انکارى است، و کلمۀ «مَاء مَهِين» به معناى آبى خوار و پست است، که خودش نمى تواند خود را نگه دارد، و مراد از آن نطفه است. و مراد از «قَرار مَکِين» محفظه رحم است، و منظور از «قَدَرٍ مَعلُوم»، مدت حمل است. و فعل «فَقَدرنَا» از باب «قدر» به معناى اندازه گيرى است، و حرف «فَاء» براى تفريع قدر بر خلق است، و معنايش اين است که: ما شما را خلق کرديم و حوادثى که بعدها بر سرتان مى آيد و اوصاف و احوالى که در آينده به خود مى گيريد، همه را معين و تقدير کرديم. خلاصه هم خلقتان کرديم، و هم حوادثى که در طول زندگى برايتان پيش مى آيد، معين کرديم. يکى عمرش طولانى و ديگرى کوتاه شد. يکى قيافه اش زيبا و ديگرى زشت شد. يکى سالم و ديگرى مريض شد، و همچنين از نظر رزق و چيزهاى ديگر. بعضى احتمال داده اند که: جملۀ «قَدَرنَا» از قدرت در مقابل عجز گرفته شده باشد، و مراد اين باشد که ما بر همه اين ها تواناييم، ولى وجه قبلى وجيه تر است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۴۷ و معناى آيه اين است که: ما شما را از آبى پست و ناچيز که همان نطفه باشد آفريده ايم، و آن آب را در قرارگاهى محفوظ که همان رحم مادران باشد، جاى داديم، و تا مدتى معلوم که همان مدت حمل باشد، در آن جا نگه داشتيم. پس ما همه اين حوادث و صفات و احوال را که با هستى شما ارتباط دارند، تقدير کرديم؛ و چه خوب مقدرى هستيم ما. در اين آيات و اين که مضمونش حجتى بر وحدانيت خداى تعالى در ربوبيت است، نظير آن بيانى که در آيات سابق داشتيم، جريان دارد. و همچنين در اين که اين حجت، حجت بر تحقق يَومُ الفصل نيز هست، چون ربوبيت اقتضاى آن دارد که مربوبين در برابر ساحتش خضوع کنند، و اين خضوع همان گرويدن به دينى است که مربوب را مکلف به تکاليفى مى کند، و تکليف هم جز بر دائر کردن جزا در برابر اطاعت و عصيان تمام نمى شود. و روزى که مکلفين در آن روز به جزاى اعمال خود مى رسند، همان يَومُ الفصل است. «أَ لَمْ نجْعَلِ الاَرْض کِفَاتاً * أَحْيَاءً وَ أَمْوَاتاً ... فُرَاتاً»: کلمه «کِفات» و همچنين کلمه «کفت» به معناى جمع کردن و ضميمه کردن است. مى فرمايد: مگر ما نبوديم که زمين را کفات کرديم، يعنى چنان کرديم که همه بندگان را در خود جمع مى کند. چه مُرده ها را و چه زنده ها را. بعضى گفته اند: کفات، جمع «کفت» به معناى ظرف است. و معناى آيه اين است که: مگر ما زمين را ظرف هايى براى جمع احيا و اموات نکرديم. «وَ جَعَلنَا فِيهَا رَوَاسِىَ شَامِخَاتٍ» - کلمه «رَوَاسى» جمع «رَاسِية» است، که به معناى کوه پا برجا و استوار است. و «شَامِخَات» به معناى کوه هاى بلند است، و گويا آوردن کلمه «رَوَاسِى» زمينه چينى است براى آيه «وَ أسقَينَاکُم مَاءً فُراتاً». چون نهرها و چشمه هاى طبيعى، همه از کوه ها منفجر مى شود و به طرف دشت ها سرازير مى گردد، و کلمه «فُرَات» به معناى آب گوارا است. در دليل بودن اين آيات هم، همان بيان که در آيات قبل داشتيم، مى آيد. «انطلِقُوا إِلى مَا کُنتُم بِهِ تُکَذِّبُونَ»: اين آيه حکايت فرمانى است که در يَومُ الفَصل به ايشان داده مى شود. صاحب کلام خداى تعالى است، به قرينه اين که در آخر آيات مى فرمايد: «اگر نيرنگى داريد، به کار ببريد». ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۴۸ و مراد از جمله «آنچه همواره تکذيبش مى کردند»، جهنم است. و کلمه «إنطلاق»، به معناى روانه شدن و منتقل گشتن از جايى به جاى ديگر و بدون مکث است. و معناى آيه اين است که: به ايشان گفته مى شود: از محشر بدون هيچ درنگى به سوى آتش روانه شويد، همان آتشى که همواره تکذيبش مى کرديد. توصیف عذاب تکذیب کنندگان روز قيامت «انطلِقُوا إِلى ظِلٍّ ذِى ثَلَاثِ شُعَبٍ»: مفسّران گفته اند: مراد از اين «ظلّ»، سايه دودى است که از آتش جهنم بالا مى رود، همچنان که در جاى ديگر فرموده: «وَ ظِلٍّ مِن يَحمُومٍ». و نيز در مورد انشعاب آن به سه شعبه گفته اند: اين اشاره است به عظمت دود جهنم. چون دود وقتى خيلى متراکم و عظيم باشد، شاخه شاخه مى شود. «لا ظلِيلٍ وَ لا يُغْنى مِنَ اللَّهَبِ»: «ظِلّ ظَلِيل» به معناى سايه خنک است. سايه اى که از رسيدن حرارت به انسان جلوگيرى کند، و براى آدمى ساترى از آزار حرارت باشد، و اين که مى فرمايد: سايه شعبه دار ظليل نيست، منظور اين است که از هرم آتش و شعله هاى آن جلوگيرى نمى کند. «إِنّهَا تَرْمِى بِشرَرٍ کالْقَصرِ * کَأَنَّهُ جِمَالَتٌ صُفْرٌ»: ضمير «إنّهَا» به «نار - آتش» بر مى گردد، هرچند در کلام نامى از «نار» برده نشده بود، وليکن از سياق معلوم است. و کلمه «شَرَر»، به معناى زبانه هايى است که از آتش بر مى خيزد. و معناى «قَصر» معلوم است، و کلمه «جِمَالَةٌ» جمع جمل است، که به معناى شتر نر است، و معناى آيه روشن است. «هَذَا يَوْمُ لا يَنطِقُونَ * وَ لا يُؤْذَنُ لهَُمْ فَيَعْتَذِرُونَ»: کلمه «هذا» اشاره است به «يَومُ الفَصل»، و مراد از «يُؤذَن» اذن در سخن گفتن و يا عذرخواهى کردن است. و جمله «فَيَعتَذِرُون» عطف است بر جمله «يُؤذَنُ»، و هر دو در سلک نفى قرار دارند. مى فرمايد: امروز، روزى است که اهل محشر - از انسان ها - سخن نمى گويند و اذن سخن گفتن به ايشان داده نمى شود، و يا اذن عذرخواهى کردن به ايشان داده نمى شود. پس اعتذارى نخواهند کرد. و نفى نطق در اين آيه با اثبات آن در آيات ديگر منافات ندارد. چون روز قيامت، مواقف بسيار و مختلف دارد. در يک موقف از ايشان سؤال مى شود، جواب هم مى دهند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۴۹ و در موقفى ديگر بر دهان آنان مُهر مى زنند و نمى توانند سخن بگويند. و ما در تفسير آيه شريفه «يَومَ يَأتِ لا تَکَلّمُ نَفسٌ إلّا بِإذنِه»، بيانى در اين باره داشتيم، بدان جا مراجعه شود. «هَذَا يَوْمُ الْفَصلِ جَمَعْنَاکمْ وَ الاَوَّلِينَ * فَإِن کانَ لَکمْ کَيْدٌ فَکِيدُونِ»: روز قيامت را از اين جهت «يَومُ الفصل» خوانده که خداى تعالى در آن روز جدا سازى مى کند، و ميان اهل حق و اهل باطل، با داورى خود جدايى مى اندازد. همچنان که فرمود: «إنّ رَبّکَ هُوَ يَفصِلُ بَينَهُم يَومَ القِيَامَةِ فِيمَا کَانُوا فِيهِ يَختَلِفُون». و نيز فرموده: «إنّ رَبّکَ يَقضِى بَينَهُم يَومَ القِيامَة فِيمَا کَانُوا فِيهِ يَختَلفِوُن» که در يکى تعبير به «فصل»، و در ديگرى تعبير به «قضا» کرده است. و خطاب «کُم - شما را» در جمله «جَمَعنَاکُم وَ الأوّلِينَ» به تکذيب گران اين امّت است، بدان جهت که جزء آخرين هستند، و به همين جهت در مقابل «اوّلين» قرارشان داد. و در جاى ديگر به نحو جامع فرموده: امروز، روزى است که همه مردم در آن جمع مى شوند، «ذَلِکَ يَومٌ مَجمُوعٌ لَهُ النِاس»، و در جاى ديگر فرموده: «وَ حَشَرنَاهُم فَلَم نُغَادِر مِنهُم أحَداً». و معناى اين که فرمود: «فَإن کَانَ لَکُم کَيدٌ فَکِيدُون» اين است که اگر شما حيله اى عليه من داريد تا با آن حيله عذاب مرا از خود دفع کنيد، آن حيله را به کار ببريد. و اين خطاب را اصطلاحا تعجيزى مى گويند، و معنايش اين است که شما چنين نيرويى نداريد. در آن روز، به طور کلى همه نيروها از شما گرفته مى شود، و با ظهور اين حقيقت که «لا قُوّةَ إلّا لله»، خود ستمکاران با ديدن عذاب يقين مى کنند و بلکه مى بينند که قوّت، همه اش از آنِ خدا است، و اين که خدا «شديد العذاب» است و اين، زمانى است که پيشوايان از پيروان خود بيزارى مى جويند، و عذاب را مى بينند، و همۀ اسباب ها از کار مى افتد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۵۰ و اين آيه، يعنى آيه «إن کَانَ لَکُم کَيدٌ فَکِيدُون» مدلولى وسيع تر از آيه شريفه زير دارد که مى فرمايد: «يَا مَعشَرَ الجِنّ وَ الإنس إن استَطَعتُم أن تَنفُذُوا مِن أقطَارِ السّماوَاتِ وَ الأرضِ فَانفُذُوا لا تَنفُذُونَ إلّا بِسُلطان»، چون اين آيه، تنها قدرت بر فرار را نفى مى کند، به خلاف آيه مورد بحث، که همه انحاى حيله را نفى مى کند. در جمله «فَکِيدُون»، التفاتى از تکلم مع الغير «ما» به تکلم وحده «من» به کار رفته. چون در جملات قبل، خداوند تعبير به «ما» مى کرد و مى فرمود: «ما شما را جمع مى کنيم»، و در اين جا تعبير به «من» کرده، و نکتۀ در آن، اين است که امر «کِيدُون» تعجيزى است، و متعلق آن کيد با کسى است که همه قوّت ها و قدرت ها از اوست، و او تنها خداى تعالى است. و اگر مى فرمود: «فَکِيدُونَا»، اشاره به «توحيد» از بين مى رفت. «إِنَّ الْمُتَّقِينَ فى ظِلَالٍ وَ عُيُونٍ * وَ فَوَاکِهَ مِمَّا يَشتهُونَ ... المُْحْسِنِينَ»: مراد از کلمه «ظلال»، سايه هاى بهشت، و مراد از کلمه «عُيُون»، چشمه هاى آن است، که اهل بهشت از آن سايه ها استفاده نموده، و از آن چشمه ها مى نوشند. و کلمه «فواکه»، جمع فاکهه است که به معناى ميوه است. «کُلُوا وَ اشرَبُوا هَنِيئاً بِمَا کُنتُم تَعمَلُون» - مفاد اين آيه، اذن و اباحه است. تو گويى خوردن و نوشيدن کنايه است از مطلق تنعم به نعمت هاى بهشتى و تصرف در آن، هرچند که از مقوله خوردن و نوشيدن نباشد. و استعمال اين کنايه شايع است، همچنان که خوردن مال را کنايه مى گيرند از مطلق تصرف. مثلا مى گويند: مال مردم را مخور، يعنى در آن تصرف مکن. «إنّا کَذَلِکَ نَجزِى المُحسِنِينَ» - در اين جمله سعادت اهل بهشت را مسجّل مى سازد. «کُلُوا وَ تَمَتَّعُوا قَلِيلاً إِنَّکُم مُجْرِمُونَ»: خطاب در اين آيه، از قبيل خطاب هاى تهديد آميزى است که ما به دشمن خود مى کنيم و مى گوييم: هرچه دلت مى خواهد بکن؛ و يا هرچه از دستت بر مى آيد، کوتاهى مکن، که معنايش اين است که هر کارى بکنى، سودى به حالت ندارد، و اين نوع خطاب ها، مخاطب را از اين که از حيله هاى خود سود ببرد و در نتيجه به هدف خود برسد، مأيوس مى کند، و نظير آن در چند جاى قرآن آمده. مى فرمايد: «فَاقضِ مَا أنتَ قَاضِ ‍ إنّمَا تَقضِى هذِهِ الحَيَوةَ الدُّنيَا». ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۵۱ و نيز مى فرمايد: «إعمَلُوا مَا شِئتُم إنّهُ بِمَا تَعمَلُونَ بَصِير». پس اين که فرمود: «کُلُوا وَ تَمَتّعُوا قَلِيلاً»: بخوريد، و در اندک زمانى تمتع ببريد، و يا تمتعى اندک ببريد؛ در حقيقت مى خواهد ايشان را مأيوس کند از اين که با خوردن و تمتع بردن بتوانند عذاب را از خود دفع کنند. وقتى نمى توانند جلو عذاب را بگيرند، هرچه دلشان مى خواهد از متاع قليل دنيا بخورند. و اگر در اين زمينه خصوص خوردن و تمتع را يادآور شد، براى اين بود که منکران معاد براى سعادت، معنايى جز سعادت دنيا قائل نيستند و براى سعادت دنيا هم، معنايى جز خوردن و شهوترانى کردن نمى فهمند. عينا مانند يک حيوان بى زبان، که قرآن کريم، ايشان را به آن تشبيه نموده، مى فرمايد: «وَ الّذِينَ کَفَرُوا يَتَمَتّعُونَ وَ يَأکُلُونَ کَمَا تَأکُلُ الأنعَام وَ النّارُ مَثوىً لَهُم». و جمله «إنّکُم مُجرِمُون»، علت مطالب ماقبل را بيان مى کند، که در آن امر مى کرد به اين که بخوريد و تمتع ببريد که از آن سودى نخواهيد برد. براى اين که شما با تکذيب «يَومُ الفصل»، و تکذيب کيفر تکذيب گران، مجرم شديد و جزاى مجرم، خواه ناخواه، آتش است. مقصود از رکوع در آيه: «و إذَا قِيلَ لَهُمُ ارکَعُوا لا يَرکَعُون» «وَ إِذَا قِيلَ لَهُمُ ارْکَعُوا لا يَرْکَعُونَ»: مراد از «رکوع» - به طورى که ديگران هم گفته اند - نماز خواندن است، و شايد به اعتبار آن باشد که نماز مشتمل بر رکوع است. بعضى هم گفته اند: مراد از رکوعى که در اين آيه به آن امر فرموده، مطلق خشوع و خضوع و تواضع براى خداى تعالى است؛ به اين که دعوتش را بپذيرند، و کلامش را قبول نموده، دينش را پيروى نمايند، و خلاصه بندگی اش کنند. بعضى ديگر گفته اند: مراد از اين رکوع، همان سجده اى است که در قيامت بدان مأمور مى شوند، ولى نمى توانند انجام دهند، که قرآن در باره اش فرموده: «وَ يُدعَونَ إلَى السّجُودِ فَلا يَستَطِيعُون»، ليکن اين دو وجه خالى از بُعد نيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۵۲ و اما اين که وجه اتصال اين آيه به ماقبلش چيست؟ به نظر ما وجهش اين است که زمينه گفتار در سابق، زمينه تهديد تکذيب گران روز فصل بود، و در اين مقام بود که آثار سوء اين تکذيبشان را بيان کند. در آيه مورد بحث هم، همين مطلب را تمام نموده، مى فرمايد: اينان، خدا را وقتى که ايشان را به عبادت خود مى خواند، عبادت نمى کنند. چون منکر روز جزايند و با انکار روز جزا، عبادت معنا ندارد. پس آيه مورد بحث به اين بيان، متصل به ماقبل است و در عين حال، زمينه اى است براى آيه بعد که مى فرمايد: «فَبِأىّ حَدِيثٍ بَعدَهُ يُؤمِنُون». بعضى به زمخشرى نسبت داده اند که گفته است: اين آيه، متصل به کلمه «لِلمُکَذّبِين» است، که در آيه قبل بود. گويا فرموده: ويل براى کسانى که تکذيب کردند، و کسانى که وقتى به ايشان گفته مى شود رکوع کنيد، رکوع نمى کنند. در اين آيه التفاتى به کار رفته، قبلا منکران معاد مورد خطاب بودند، به ايشان مى فرمود: «بخوريد...»، و در اين جا «غايب» به حساب آمده اند، مى فرمايد: «وقتى به ايشان گفته مى شود...»؛ و وجه اين التفات، روگردانى از ايشان است. چون بعد از آن که در جمله «کُلُوا وَ تَمَتّعُوا»، ايشان را به خودشان واگذاشت که هرچه مى خواهند بکنند، ديگر معنا ندارد باز خطاب را متوجهشان کند. «فَبِأَىّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ»: يعنى وقتى به قرآن که معجزه و آيتى است الهى ايمان نمى آورند، و وقتى اين قرآن با کمال روشنى و با برهان قاطع برايشان بيان مى کند که معبودى جز خدا ندارند و خدا شريکى ندارد، و در پيش رويشان «يَومُ الفصلى» چنين و چنان دارند، توجهى بدان نمى کنند؛ ديگر بعد از اين قرآن به چه سخنى ايمان مى آورند. اين جمله رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» را مأيوس مى کند از اين که به خدا و رسولش ايمان بياورند، و به منزله هشدارى است به اين که ديگر ايشان را به ايمان دعوت مکن. و اين که گفتيم: «بخورند و تمتع ببرند»، سخن به جايى بود. ديگر ايمان آور نيستند و هيچ فايده اى در دعوت کردن آنان نيست، جز همين مقدار که حجت بر آنان تمام شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۵۳ بحث روایتی: (چند روايت در ذيل برخى آيات گذشته) در تفسير قمى، در ذيل آيه «ألَم نَخلُقکُم مِن مَاءٍ مَهِين» آمده: يعنى آبى گنديده، و «فَجَعَلنَاهُ فِى قَرَارٍ مَکِين»، يعنى در رحم؛ و «إلى قَدَرٍ مَعلُومٍ» يعنى تا منتهاى اجل. مؤلّف: و در اصول کافى، در روايتى از ابى الحسن ماضى «عليه السلام» آمده که آيه «ألَم نُهلِکِ الأوّلِينَ» را بر تکذيب گرانى تطبيق فرموده که در خصوص اطاعت از اوصياى پيغمبر او را تکذيب کردند؛ و جمله «ثُمّ نُتبِعُهُمُ الآخَرِين» را بر کسانى تطبيق فرموده که نسبت به آل محمّد جفا کردند. و اين حديث، علاوه بر اضطرابى که در متن آن هست، صرف تطبيق مصداق بر آيه است، نه تفسير آن. و نيز در آن کتاب آمده که در معناى آيه «ألَم نَجعَلِ الأرضَ کِفَاتاً * أحيَاءً وَ أموَاتاً» فرموده: «کِفَات»، به معناى مساکن است. آنگاه اضافه کرده که اميرالمؤمنين «عليه السلام» در مراجعتش از صفين به قبرها نظر انداخت، و آنگاه فرمود: اين جا، کفات اموات است. يعنى منزلگاه ايشان است و سپس نظر انداخت به خانه هاى کوفه و فرمود: اين ها، کفات زندگان است. آنگاه اين آيه را تلاوت کرد: «ألَم نَجعَلِ الأرضَ کِفَاتاً * أحيَاءً وَ أموَاتاً». مؤلف: و در کتاب معانى الاخبار، به سند خود، از حمّاد، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که آن جناب نظرى به مقابر انداخت و سخنانى که در حديث قبل آمده بود، به زبان آورد. و در همان کتاب، در تفسير جملۀ «وَ جَعَلنَا فِيهَا رَوَاسِىَ شَامِخَاتٍ» آمده که: منظور کوه هاى مرتفع است. و نيز در همان کتاب، در معناى جمله «ذِى ثَلاثِ شُعَبٍ» آمده که: در آن، سه شعبه از آتش است، و در معناى «إنّهَا تَرمِى بِشَرَرٍ کَالقَصر» فرموده: شراره هايى از آتش که به بزرگى قصرها و کوه ها است. و نيز در همان کتاب، در تفسير «إنّ المُتقِينَ فِى ظِلالٍ وَ عُيُون» آمده که فرمود: در سايه هايى از نور که روشن تر از نور خورشيد است. و در مجمع البيان، در ذيل آيه «وَ إذَا قِيلَ لَهُمُ ارکَعُوا لا يَرکَعُون» مى گويد: مقاتل گفته اين آيه در باره قبيلۀ ثقيف نازل شد، که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» به ايشان دستور داد نماز بخوانند، و آن ها گفتند: «لا ننحنى»، يعنى: ما هرگز قامت خم نمى کنيم. البته در روايت، به جاى کلمۀ «لا ننحنى»، «لا نحنى» آمده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۵۴ آنگاه گفتند: قامت خم کردن ننگى است بر ما. پس رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: دينى هم که رکوع و سجود نداشته باشد، چيزى ندارد. مؤلّف: در انطباق اين قصه - که حتما بايد بعد از هجرت و وجوب نماز واقع شده باشد - با آيه مورد بحث خفائى هست، و آن طور که بايد روشن نيست. و در تفسير قمى، در باره آيه قبلى آمده که وقتى به ايشان گفته مى شود: امام را دوست بداريد و ولايتش را بپذيريد، نمى پذيرند. مؤلّف: اين روايت هم، از باب تطبيق کلى بر مصداق است، نه از باب تفسير. * * * ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۵۵ «سوره نبأ» آيات ۱ - ۱۶ سوره نبأ * سوره «نبأ»، مکّى است و چهل آيه دارد. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * عَمَّ يَتَساءَلُونَ(۱) عَنِ النَّبَإِ الْعَظِيمِ(۲) الَّذِى هُمْ فِيهِ مخْتَلِفُونَ(۳) کَلا سيَعْلَمُونَ(۴) ثُمََّ کَلا سيَعْلَمُونَ(۵) أَ لَمْ نجْعَلِ الاَرْض مِهَاداً(۶) وَ الجِْبَالَ أَوْتَاداً(۷) وَ خَلَقْنَاکُمْ أَزْوَاجاً(۸) وَ جَعَلْنَا نَوْمَکُمْ سُبَاتاً(۹) وَ جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِبَاساً(۱۰) وَ جَعَلْنَا النّهَارَ مَعَاشاً(۱۱) وَ بَنَيْنَا فَوْقَکُمْ سَبْعاً شِدَاداً(۱۲) وَ جَعَلْنَا سِرَاجاً وَهَّاجاً(۱۳) وَ أَنزَلْنَا مِنَ الْمُعْصِرَاتِ مَاءً ثجَّاجاً(۱۴) لِّنُخْرِجَ بِهِ حَبًّا وَ نَبَاتاً(۱۵) وَ جَنَّاتٍ أَلْفَافاً(۱۶) «ترجمه آیات» به نام خداى رحمان و رحيم . مردم از چه خبر مهمى پرسش و گفتگو مى کنند؟ (۱) از خبر بزرگ قيامت (۲). که در آن با هم به جدل و اختلاف کلمه برخاستند (چون پيغمبر «صلى اللّه عليه و آله و سلم» به نزول قرآن سخن از خدا و قيامت آغاز فرمود، مؤمن و کافر در صدق و کذبش به مجادله پرداختند، اين آيات نازل شد) (۳). چنين نيست که منکران پنداشته اند، به زودى (وقت مرگ را) خواهند دانست (۴). و البته (بر خطاى خود) به زودى آگاه مى شوند (۵). آيا ما زمين را مهد آسايش خلق نگردانيديم؟ (۶) و کوه ها را ميخ هايى در آن نساختيم؟ (۷) ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۵۶ و شما را جفت (زن و مرد) آفريديم (تا انس و نشاط و فرزند صالح و بقاى نوع بازيابيد) (۸). و خواب را براى شما مايه قوام حيات و است راحت قرار داديم (۹). و پرده سياه شب را ساتر (احوال خلق) گردانيديم (۱۰). و روز روشن را براى تحصيل معاش آنان مقرر داشتيم (۱۱). و بر فراز آن ها، هفت آسمان محکم بنا کرديم (۱۲). و چراغى (چون خورشيد) رخشان برافروختيم (۱۳). و از فشار و تراکم ابرها آب باران فرو ريختيم (۱۴). تا بدان آب و دانه و گياه برويانيم (۱۵). و باغ هاى پر درخت (و انواع ميوه ها) پديد آورديم (۱۶). بيان محتواى کلى سوره مبارکه نبأ «بیان آیات» اين سوره، متضمن خبر از آمدن يومُ الفصل و صفات آن و استدلال بر حقيقت آن، و ترديد ناپذيرى آن است، و از اين جا آغاز مى شود که مردم از يکديگر از خبر قيامت مى پرسند. آنگاه در سياق جواب و با لحنى تهديدآميز مى فرمايد: به زودى از آن آگاه خواهند شد. و سپس براى ثبوت آن، به اين دليل استدلال مى کند که نظام مشهود در عالَم با تدبير حکيمانه اى که در آن است، بهترين و روشن ترين دلالت را دارد بر اين که بعد از اين نشاۀ دنياى متغير و فناپذير، نشاۀ ثابت و باقى هست، و به دنبال اين خانه اى که در آن عمل هست و جزا نيست، خانه اى هست که در آن جزا هست و عمل نيست. پس در اين ميان روزى هست که نظام جارى در اين عالَم از آن خبر مى دهد. سپس آن روز را با ذکر حوادثش توصيف مى کند که مردم همگى در آن احضار مى شوند، و همه يکجا جمع مى گردند. طاغيان به سوى عذابى دردناک و متقين به سوى نعيمى مقيم منتقل مى شوند. و در آخر، کلام را با يک جمله تهديدآميز ختم مى کند. و اين سوره به شهادت سياق آياتش در مکه نازل شده. «عَمَّ يَتَساءَلُونَ»: کلمۀ «عَمّ»، مخفّف «عَن مَا: از چه» است، و حرف الف از کلمۀ «ما» ى استفهاميه حذف شده، و اين اختصاص به اين مورد ندارد. هر جا که حرف جر بر سر «ما» ى استفهاميه در آيد، الف آن حذف مى شود. مثلا گفته مى شود: «لِمَ»، «مِمّ»، «عَلى مَ» و ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۵۷ «إلى مَ» که مخفف «لما» و «مما» و «على ما» و «إلى ما» است، و مصدر تساؤل به معناى اين است که مردمى از يکديگر از مطلبى سؤال کنند، يا بعضى بعد از بعضى ديگر از مطلبى سؤال کنند، هرچند که مسؤول از خود آنان نباشد. در مورد ما نيز يا چنين بوده که مردمى از يکديگر از مسأله معاد مى پرسيدند، و يا يکى پس از ديگرى از رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» مى پرسيدند. و چون سياق سوره، سياق جواب است و در اين جواب هم جانب تهديد و انذار چربيده، اين نظريه را تأييد مى کند که متسائلان، کفار مکه بودند. همان مشرکانى که منکر نبوت و معاد بودند، نه مؤمنين، و نه کفار و مؤمنين هر دو. پس تساؤل در ميان مشرکان بوده، و اگر قرآن کريم خبر از آن را به صورت استفهام آورده، براى اين است که به پوچى و حقارت آن اشاره کند، و بفهماند پاسخ اين تساؤل آن قدر روشن است که اصلا جايى براى اين تساؤل نيست. مقصود از «خبرعظيم»، روز بعث و قيامت بوده است «عَنِ النَّبَإِ الْعَظِيمِ * الَّذِى هُمْ فِيهِ مخْتَلِفُونَ»: اين آيه، پاسخ از استفهامى است که خود خداى تعالى کرده بود. خودش پرسيد: از چه تساؤل مى کنند؟ پاسخ مى دهد: از خبرى بس عظيم. و اين توصيفى که از خبر مذکور کرده، توصيفى است که تعظيم آن خبر از آن هويدا است. و مراد از «خبر عظيم»، خبر بعث و قيامت است، که قرآن عظيم، در سوره هاى مکّى و مخصوصا در سوره هايى که در اوائل بعثت نازل شده، کمال اهتمام را درباره اثبات آن دارد. مؤيّد اين معنا، سياق آيات اين سوره است که در آن ها، جز به مسأله قيامت، و صفات يَومُ الفصل، و استدلال بر حقيت و واقعيت آن پرداخته نشده. ولى بعضى گفته اند: مراد از آن «نبأ»، قرآن عظيم است. ليکن سياق اين احتمال را رد مى کند، چون هرچند که گفتار سوره خالى از اشاره به قرآن نيست، وليکن سياق اجنبى از آن است. بعضى ديگر گفته اند: «نبأ عظيم»، عبارت است از عقايدى چون اثبات صانع، و صفات او و ملائکه و رسل او، و مسأله بعث، بهشت، دوزخ و غير آن که مورد اختلافشان بوده. به نظر مى رسد صاحب اين قول، بدان جهت که در اين سوره به حقيّت همه اين مطالب اشاره شده، چنين گفته است. ليکن اين طرز استفاده درست نيست، چون اشاره به حقيّت معارف اسلامى از لوازم مسأله قيامت است، که خود از لوازم جزا و تکليف است. جزاى اعتقادات حق و اعمال صالح، و جزاى کفر و جرائم عملى، و اگر در سوره به صفات «يَومُ الفصل» پرداخته، تَبَعى و به قصد ثانوى بوده، و غرض اوّلى بدان متعلق نشده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۵۸ افزون بر اين، مراد از افرادى که از يکديگر تساؤل مى کرده اند - به بيانى که گذشت - مشرکان بوده اند، که صانع و ملائکه را قبول داشتند، و ماوراى آن را، يعنى رسالت و قيامت و بهشت و دوزخ را منکر بودند. مراد از اختلاف مشرکان درباره معاد «الّذِى هُم فِيه مُختَلِفُون»: مشرکان در اصل انکار معاد متفق بودند. اختلافشان، تنها در طرز انکار آن بوده. بعضى آن را محال مى دانستند و به خاطر محال بودنش منکر بودند، همچنان که از سخنى که قرآن کريم از ايشان حکايت کرده، اين معنا استفاده مى شود و آن سخن، اين است: «هَل نَدُلّکُم عَلى رَجُلٍ يُنَبّئُکُم إذَا مُزّقتُم کُلّ مُمَزّقٍ إنّکُم لَفِى خَلقٍ جَدِيدٍ». بعضى ديگر آن را محال نمى دانستند، بلکه تنها به نظرشان بعيد مى رسيده، از اين جهت انکارش نموده، به حکايت قرآن مى گفتند: «أيَعِدُکُم أنّکُم إذَا مُتّم وَ کُنتُم تُراباً وَ عِظاماً أنّکُم مُخرَجُون * هَيهَاتَ هَيهَاتَ لِمَا تُوعَدُون». بعضى هم، نه آن را محال مى دانستند و نه بعيد مى شمردند، بلکه انکارشان از اين جهت بود که در آن شک داشتند. همچنان که آيه زير که مى فرمايد: «بَل ادّارَکَ عِلمُهُم فِى الآخِرَة بَل هُم فِى شَکّ مِنهَا»، با وضع آنان تطبيق مى کند. بعضى هم يقين بدان داشتند، وليکن از درِ عناد منکر آن مى شدند، که جملۀ «بَل لَجُّوا فِى عُتُوّ وَ نُفُور» حکايت حال ايشان است. و آنچه از آيات سه گانه اول سوره و بعد آن به دست مى آيد، اين است که وقتى از قرآن شنيدند که در انذار و تهديد ايشان، سخن از روز قيامت و جزا و يَومُ الفصل مى آورد، برايشان گران آمده، شروع کرده اند از يکديگر بپرسند که اين چه خبر عجيبى است، که تاکنون به گوش ما نخورده؟ و چه بسا به خود رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» رجوع کرده و يا از مؤمنين مى پرسيدند که روز قيامت چيست و چه خصايصى دارد، و چه وقت واقع مى شود؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۲۵۹ «مَتى هذَا الوَعدُ إن کُنتُم صَادِقِين». و چه بسا در مورد بعضى از حقايق قرآنى و معارفى جديد که اسلام متضمن آن بود، به اهل کتاب و مخصوصا به يهود مراجعه نموده، در فهم آن معارف از آنان کمک مى گرفتند. و خداى تعالى در اين سوره، تساؤل آنان را به صورت سؤال و جوابى حکايت نموده، مى فرمايد: «از چه تساؤل مى کنند؟» آنگاه خودش پاسخ خود را مى دهد که: «از خبرى عظيم تساؤل مى کنند، خبر عظيمى که در باره آن ديدى مختلف دارند، و آنگاه از تساؤل آنان پاسخ مى دهد که: «کَلّا سَيَعلَمُون ...»: نه، بيهوده از يکديگر نپرسند که به زودى خواهند دانست ... مفسّران درباره مفردات آيات سه گانه، و تقريب معانى آن وجوهى بسيار گفته اند، که چون هيچ يک از آن ها با سياق سازگار نبود، از ايرادش خوددارى نموديم، و آنچه آورديم، مطلبى است که سياق، آن را افاده مى کند. َ«کَلّا سَيَعْلَمُونَ * ثُمََّ کَلّا سَيَعْلَمُونَ»: اين جمله، جلو ايشان را از تساؤل از قيامت مى گيرد. تساؤلى که گفتيم منشأ آن مختلف بوده. و معناى آيه اين است که: بايد از اين پرس و جوی ها دست بردارند، براى اين که حقيقت امر به زودى برايشان کشف مى شود، و اين خبر - قيامت - واقع مى شود. آن وقت آنچه امروز نمى دانند، خواهند دانست. و در اين تعبير، تهديدى هم هست. همان تهديدى که در آيه: «وَ سَیَعلَمُ الّذِينَ ظَلَمُوا أىّ مُنقَلَبٍ يَنقَلِبُون»، به چشم مى خورد، و جملۀ «ثُمّ کَلّا سَيَعلَمُون»، تأکيد همان ردع و تهديد سابق است، و لحن تهديد خود، قرينه است بر اين که پرس و جوى کنندگان، مشرکان بوده اند، که منکر معاد و جزايند. نه مؤمنان، و نه مشرکان و مؤمنان جميعا. رده:تفسیر المیزان