تفسیر المیزان

المیزان جلد۲۰ بخش۳۳

آسوده خاطر نمودن پيامبر اکرم «ص» از چيستی تلقى وحى الهى و حفظ آن و آيه شريفه با سياقى که دارد، خالى از تأييد گفتار بعضى از مفسّران نيست که گفته اند: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، هر وقت جبرئيل بر او نازل مى شد، قرآن را مى خواند تا مبادا چيزى از آن را فراموش کرده باشد، به طورى که هيچ گاه نمى شد که جبرئيل وحى را به آخر برساند، و آن جناب شروع به خواندن از اولش نکرده باشد. ولى همين که اين آيه نازل شد، رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» از اين دلواپسى در آمد، و چيزى را فراموش نکرد. و اين معنا به ذهن نزديک مى رسد که بگوييم آيه شريفه مورد بحث، يعنى آيه «'سنقرئک فلا تَنسى» قبل از آيه «لا تُحَرّک بِهِ لِسَانَکَ لِتَعجَلَ بِهِ إنّ عَلَينَا جَمعَهُ وَ قُرآنَهُ فَإذَا قَرَأنَاهُ فَاتّبِع قُرآنَهُ ثُمّ إنّ عَلَينَا بَيَانَهُ»، و اين آيه قبل از آيه «وَ لا تَعجَل بِالقُرآنِ مِن قَبلِ أن يُقضَى إلَيکَ وَحيُهُ وَ قُل رَبّ زِدنِى عِلماً»، نازل شده باشد. «إنّهُ يعلَمُ الجَهرَ وَ مَا يَخفى»: کلمۀ «جَهر» به معناى ظهور هر چيزى در حد کمال براى حاسه اى از حواس آدمى است. يا حاسۀ باصره که در آيه «فَقَالُوا أرِنَا اللّه جَهرَةً»، به اين معنا آمده. و يا حاسۀ سامعه که در آيه «إنّهُ يَعلَمُ الجَهرَ مِنَ القَولِ»، منظور شده است. اين بود معناى «جهر». و اما در آيه مورد بحث - که سخنى از ديدن و شنيدن نرفته - منظور مطلق هر چيزى است که براى ادراک ظاهر باشد؛ به قرينۀ مقابل آن، يعنى جملۀ «وَ مَا يَخفى» که آن را نيز، به سمع و بصر مقیّد نکرده. و اين جمله، در مقام تعليل براى مضمون جملۀ «سَنُقرِئُکَ فَلَا تَنسى» است، و معنايش اين است که: ما به زودى، خاطرت را در تلقى وحى و حفظ آن آسوده مى کنيم. به علت اين که ما، هم به ظاهر اشيا آگهى داريم و هم به باطن آن ها. در مورد تو نيز، هم از ظاهر حالت خبر داريم و هم از باطنت، و مى دانيم که در دل، چقدر به امر وحى اهتمام دارى، و تا چه حد بر اطاعت پروردگارت در آنچه دستورت مى دهد، حريصى. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۴۵ و در جملۀ «إلّا ما شاء الله إنّه يَعلَمُ ...»، التفاتى از تکلّم مع الغير «ما به زودى چنين و چنان» مى کنيم به غيبت (مگر آنچه خدا بخواهد)، به کار رفته، و نکتۀ آن، اشاره به حجت و دليل استثنا است، مى فهماند که: اگر گفتيم ما که به پيامبر «صلى اللّه عليه و آله و سلّم» علم و حفظ قرآن را افاضه مى کنيم، قدرت بر خلاف آن را از خود سلب نمى کنيم. علتش اين است که خداى تعالى، مستجمع جميع صفات کمال است، که يکى از آن ها، قدرت مطلقه است؛ و عين اين علت در جملۀ «إنّه يَعلَمُ» نيز جريان دارد. يعنى اگر در آن هم التفات به کار رفته، براى اشاره به علت مذکور است. معناى اين که به پيامبر «ص» فرمود: «وَ نُيَسّرُکَ لِليُسرَى» و نکتۀ آن «وَ نُيَسِّرُک لِلْيُسرَى»: کلمۀ «يُسرى» مؤنث «أيسر» است، و مصدر «تيسير» - که فعل «نُيَسّرُ» از آن مشتق شده - به معناى آسان کردن است. و در اين جمله، کلمۀ «يُسرى» صفتى است که در جاى موصوف محذوف خود نشسته. تقدير کلام «وَ نُيَسِّرُکَ لِلطرِيقَةِ اليُسرَى» است. مى فرمايد: ما تو را آنچنان رهنمون مى شويم که همواره براى دعوت و تبليغ زبانى و عملی ات، آسان ترين طُرُق را اتخاذ کنى. عده اى را هدايت کنى، و عدّه اى ديگر را اتمام حجت نمايى، و در برابر آزارشان صبر کنى. مقتضاى ظاهر کلام اين بود که بفرمايد: «وَ نُيَسّرُ لَکَ اليُسرَى»: طريقۀ آسان را براى تو فراهم مى کنيم، همچنان که موسى «عليه السلام» در دعايش گفت: «وَ يَسِّر لِى أمرِى». نه اين که بفرمايد: تو را براى «يُسرى» آسان مى کنيم. حال بايد ديد چرا اين طور تعبير کرد؟ در جواب مى گوييم: در آيه شريفه، سخن از اين معنا رفته که نفس شريف پيامبر «صلّى اللّه عليه وآله و سلّم» را به الهام هايى مجهز مى کند که بتواند وظيفۀ رسالت خود را به آسانى و به بهترين طريق انجام دهد. اگر فرموده بود: «وَ نُيَسّرُ لَکَ اليُسرَى»، نفس شريف رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» را در اين موهبت، هيچ کاره معرفى کرده بود، و با دگرگون کردن تعبير، فهمانده که کارى مى کنيم که خود تو، بهترين طريقه را انتخاب کنى. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۴۶ افزون بر اين، اگر اين طور که گفتيم تعبير آورده بود، نوعى تحصيل حاصل مرتکب شده بود. براى اين که معنايش چنين مى شد: «ما آسان را براى تو آسان مى کنيم»؛ آن وقت اشکال تحصيل حاصل و اين که «آسان کردن آسان معنا ندارد»، جوابى نداشت. پس مراد از آسان کردن، آسان کردن خود رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» است، و منظور اين است که: فطرت آن جناب را آن چنان صاف کند، که جز طريقۀ آسان را انتخاب نکند. طريقه اى را که همان طريقۀ فطرت است، از ساير طرق تشخيص دهد. پس آيه شريفه، در معناى آيه زير است که از موسى حکايت مى کند که گفت: «حَقِيقٌ عَلَىّ أن لا أقُولَ عَلَى اللّه إلّا الحَقّ». «فَذَکِّرْ إِن نَّفَعَتِ الذِّکْرَى»: اين آيه شريفه به دليل اين که حرف «فاء» بر سرش آمده، نتيجه گيرى از مطالب قبل است که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» را دستور مى داد تا نام پروردگارش را منزّه بدارد، و وعده اش مى داد که وحى را آن قدر إقراء کند که به هيچ وجه فراموشش نکند، و فطرتش را آن قدر صاف کند که طريقۀ سهل را از ميان همه طريقه ها تشخيص دهد، و همۀ اين ها، از شرايط ضرورى يک دعوت دينى است، و دعوت دينى بدون آن ها به ثمر نمى رسد و مؤثر واقع نمى شود. و معناى آيه مورد بحث، با در نظر داشتن اين مطالب چنين مى شود: حال که همۀ وسايل امتثال امر خود را برايت فراهم نموديم و تو را أقراء کرديم تا فراموش نکنى، و تشخيص طريقه سهل را برايت فراهم ساختيم، پس تو هم هرجا که ديدى تذکّر ثمربخش است، تذکّر بده. سودمند واقع شدن، شرط اساسى «تذکره» و گفتار مفسّران در این باره در اين جمله، امر به تذکره را مشروط کرده به موردى که تشخيص دهد «تذکره» سودمند است؛ و اين، شرطى است بر اساس حقيقت. چون وقتى تشخيص دهد تذکره سودى ندارد، کار لغوى (نظير ايجاد قنات با آب دستى) مى شود و خداى تعالى، اجلّ از آن است که رسول گرامى خود را امر کند به اين که کار بيهوده کند. پس تذکره در موردى بايد استعمال شود که در خود طرف، زمينه اى براى تذکّر باشد که در اين مورد، «تذکره» در نوبت اول، دل او را به حق متمايل مى سازد و قهرا، تذکره نافع و اقع مى شود. و همچنين در نوبت هاى بعدى هم، تمايل او را بيشتر مى سازد، همچنان که فرمود: «سَيَذَّکَرُ مَن َيخشَى»؛ و در موردى که طرف، هيچ زمينه اى براى نرم شدن دل ندارد، نوبت اول حجت را بر او تمام مى کند. اين نيز نافع است، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۴۷ چون باعث مى شود طرف از حق دورى کند. همچنان که فرمود: «وَ يَتَجَنَّبُهَا الأشقى»؛ و اما تذکره نوبت دوم او، به خاطر اين که نه خاصيت نرم کردن دل دارد، و نه اثر اتمام حجت، کارى لغو خواهد بود. و به همين جهت، در اين جا فرمان خود را مشروط کرد به صورتى که تذکره مفيد باشد، و در آيه زير صريحا فرموده: «فَأعرض عَن مَن تَوَلّى عَن ذِکرِنَا وَ لَم يُرِد إلّا الحَيوةَ الدُّنيَا». بعضى از مفسّران گفته اند: اين شرط صورى است، نه حقيقى. مى خواهد بفرمايد تذکره هميشه نافع است، در بعضى موارد باعث اطاعت بيشتر؛ و در بعضى دورى از معصيت مى شود، همچنان که خود ما به طرف مقابل بگوييم از فلانى بپرس، اگر پرسيدن فايده دارد. و به همين جهت، بعضى ها گفته اند: کلمۀ «إن» در آيه شريفه، به معناى معروفش «اگر» نيست، بلکه به معناى «قَد = به تحقيق» است. و بعضى ديگر گفته اند: به معناى «إذ = زيرا» است. مى فرمايد: تذکّر بده، زيرا تذکّر نافع است. ولى اين حرف صحيح نيست. براى اين که مى بينيم که تذکّر، همه جا و حتى در مورد معاندين که حجت بر آنان تمام شده، نافع نيست؛ و چگونه مى توان چنين ادّعايى کرد، با اين که قرآن درباره آن دسته از مردم فرموده: «سَوَاءٌ عَلَيهِم ءَأَنذَرتَهُم أم لَم تُنذِرهُم لا يُؤمِنُونَ خَتَمَ اللّه عَلى قُلُوبِهِم وَ عَلى سَمعِهِم وَ عَلى أبصَارِهِم غِشَاوَةٌ». بعضى ديگر گفته اند: در کلام، به منظور اختصار گويى چيزى حذف شده؛ و تقدير کلام اين است: «فَذَکِّر إن نَفَعَتِ الذّکرَى وَ إن لَم تَنفَع = تو تذکر بده، چه تذکرت سود داشته باشد و چه نداشته باشد». و بر گفتۀ خود چنين استدلال کرده اند که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» براى تذکره مبعوث شده، تا براى احدى عذر باقى نگذارد. او مقيّد به نافع بودن تذکره نيست. رسالت خود را انجام مى دهد، چه نافع باشد و چه نباشد. و در حقيقت، آيه مورد بحث، با جملۀ حذف شده اش نظير آيه «وَ جَعَلَ لَکُم سَرَابِيلَ تَقِيکُمُ الحَرَّ» مى باشد، که تقديرش «الحرّ و البرد = گرما و سرما» است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۴۸ اين وجه هم درست نيست. براى اين که قبول نداريم که آن جناب موظّف به تذکره بوده، چه در مواردى که نافع باشد و چه آن جا که نباشد. بعضى ديگر گفته اند: شرط (اگر سودمند باشد) را براى اين آورده که اشاره کند به اين که نافع واقع شدن تذکر در دل نامبردگان، امر بعيدى است، و اين يک پيشگويى است در مورد آنان. گويا فرموده: تو وظيفه خودت را انجام بده، که اجرت را مى برى، هرچند که بعيد است در آنان مؤثر افتد. اين وجه هم درست نيست. به دليل اين که دنبال آيه، بلافاصله مى فرمايد: «سَيَذَّکَرُ مَن يَخشَى». و با اين که خودش مى فرمايد: افراد بيمناک از آخرت، به زودى متذکر مى شوند، چگونه ممکن است بفرمايد: تذکر بده، هرچند بعيد است که مفيد واقع شود؟! «سيَذَّکَّرُ مَن يخْشى»: يعنى: به زودى افرادى که در قلب چيزى از خشيت خدا و ترس از عقاب او دارند، به وسيله قرآن متذکر شده، اندرز مى گيرند. «وَ يَتَجَنَّبهَا الاَشقَى»: ضمير «هاء» به کلمۀ «ذِکرى» بر مى گردد. و منظور از کلمۀ «أشقى»، به قرينۀ مقابله اش با جملۀ «مَن يَخشَى» کسى است که در دل، هيچ دلواپسى و خشيتى از عذاب خدا نداشته باشد. و اما فعل «يَتَجَنَّبُ»، از مصدر تجنّب است که به معناى دور شدن از چيزى است. و معناى آيه اين است که: به زودى، همان طور که «مَن يَخشَى» از تذکرۀ تو متذکر مى شود، «أشقى» هم که از خدا نمى ترسد، از تذکرۀ تو دور مى گردد. «الَّذِى يَصلى النَّارَ الْکُبرَى»: از ظاهر آيه بر مى آيد که: مراد از «آتش کُبرى» آتش دوزخ باشد، که معلوم است در مقايسه با آتش دنيا، آتشى است بزرگتر و سوزنده تر. ولى بعضى گفته اند: مراد از آن، پايين ترين درکات دوزخ است که عذابش از هر جاى ديگر دوزخ، سخت تر است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۴۹ معناى اين که «شقىّ دوزخى» در آتش، نه مى ميرد و نه زنده مى شود «ثُمَّ لا يَمُوتُ فِيهَا وَ لا يَحْيى»: کلمۀ «ثُمّ» که براى تأخّر چيزى از چيز ديگر استعمال مى شود، در اين جا براى تأخّر رتبى کلام است. و مراد از «نمردن و زنده نشدن در آتش» اين است که: بفهماند تا ابد کسى از آن نجات نمى يابد. چون نجات به معناى قطع شدن عذاب به يکى از دو راه است: يا اين که شخص معذّب بميرد و هستی اش فانى شود. و يا زندگى شقا و بدبختی اش ‍ را مبدّل به سعادت و عذابش را مبدّل به راحتى کند. پس منظور از حيات در خصوص اين آيه، حيات طيّبه و سعادتمندانه است، و آيه شريفه، نظير تعبيرى است که خود ما درباره بيمارمان مى گوييم؛ نه زنده است که آدم اميدى به وى داشته باشد، و نه مُرده که اميدش قطع شود و فراموش ‍ گردد. * مراد از تزّکى در آیه «قَد أفلَحَ مَن تَزَکّى» «قَدْ أَفْلَحَ مَن تَزَکى وَ ذَکَرَ اسمَ رَبِّهِ فَصَلّى»: کلمۀ «تَزَکّى»، به معناى در پى پاک شدن است، و در اين جا، منظور پاک شدن از لوث تعلّقات مادى دنيوى است که آدمى را از امر آخرت منصرف و مشغول مى کند. به دليل اين که دنبالش فرموده: «بَل تُؤثِرُونَ الحَيَوةَ الدُّنيَا...». و نيز، منظور از تزکّى، برگشتن به خداى تعالى و توبه کردن است. چون يکى از وسايل که دل انسان را از فرورفتگى در ماديات حفظ مى کند، توبه است؛ و نيز، انفاق در راه خدا است، که باز دل را از لوث تعلّقات مالى پاک مى کند، و حتى اگر دستور داده اند، در حقيقت خواسته اند طهارت از قذارت هايى که صورت و دست و پاى انسان در اشتغال به امور دنيا به خود مى گيرد، مجسّم و ممثّل کرده باشند. «وَ ذَکَرَ اسمَ رَبِّهِ فَصَلّى »: ظاهرا مراد از «ذکر نام خدا»، ذکر زبانى؛ و مراد از «صلوة»، همان نماز معمولى و توجه خاص عبودى است که در اسلام تشريع شده. و اين دو آيه، به حَسَب ظاهر مدلولى که دارند، نسبت به همۀ مصاديق طهارت که برايت شمرديم، عموميت دارد. ولى از نظر روايات وارده از ائمّۀ اهل بيت «عليهم السلام»، تنها درباره زکات فطره و نماز عيد نازل شده. روايات وارده از طرق اهل سنّت هم، همين را مى گويد. «بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَيَوةَ الدُّنْيَا»: مصدر «ايثار» - که فعل «تُؤثِرُونَ» از آن مشتق است - به معناى برگزيدن و انتخاب کردن و ترجيح دادن است. در اين آيه، از مطلب قبلى اعراض و خطاب را به عموم بشر نموده، مى فرمايد: حقيقت همان است که گفتيم که رستگارى در تزکّى و ياد پروردگار است، وليکن شما انسان ها در پى پاک شدن نيستيد، و بر اساس دعوتى که طبع بشرى شما دارد، شما را به تعلّق تامّ به دنيا و اشتغال به تعمير آن و ترجيح آن بر زندگى آخرت مى خواند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۵۰ بعضى از مفسّران گفته اند: خطاب در آيه به خصوص کفّار است. و به هرحال، چه به عموم بشر باشد و چه به خصوص کفار، سياق کلام، سياق عتاب است، و التفات از غيبت (هر کس تزکّى کند، رستگار مى شود) به خطاب (شما چنين و چنان مى کنيد) براى تأکيد به مطلب، و رو در رو سخن گفتن است. «وَ الآخِرَةُ خَيرٌ وَ أَبْقَى»: کلمۀ «أبقى = باقى تر»، معمولا در مقايسه بين دو چيز استعمال مى شود که عمر يکى، بلندتر از ديگرى باشد. مى گويند: اين باقى تر و بادوام تر است؛ و زندگى آخرت چنين نيست که از زندگى دنيا بادوام تر باشد، بلکه زندگى آخرت الى الابد باقى است. پس اين سؤال پيش ‍ مى آيد که چرا در اين آيه فرموده: «زندگى آخرت، باقى تر و بهتر است»؟ جواب اين است که: مقام آيه، مقام ترجيح دادن يکى از دو زندگى دنيا و آخرت بر ديگرى است و در اين ترجيح، همين مقدار کافى است که آخرت، خوب تر و باقى تر نسبت به دنيا باشد، و براى ترجيح لازم نيست که زندگى آخرت ابدى هم باشد، هرچند که ابدى و باقى هم هست. «إِنَّ هَذَا لَفِى الصُحُفِ الاُولى * صُحُفِ إِبْرَاهِيمَ وَ مُوسى»: کلمۀ «هذا» اشاره است به مطلبى که از آيه «قَد أفلَحََ من تَزَکّى» تا تمام چهار آيه بيان مى کرد. مى فرمايد: آنچه گفته شد، در صحف اولى هم گفته بوديم. ولى بعضى از مفسّران گفته اند: کلمۀ مذکور، اشاره است به مضمون آيه اخرى که مى فرمود: «آخرت بهتر و باقى تر است». بعضى از مفسّران در اين آيه گفته اند: قرآن کريم، نخست فرموده اين مطالب در صحف اولى بود، و بعد آن را بيان نموده، مى فرمايد: منظورم صحف ابراهيم و موسى است؛ و اين که اين اجمال و تفصيل، احترام و بزرگداشتى از آن صحف است، بر کسى پوشيده نيست. «بحث روایى» بحث روایتی: (رواياتى در ذيل آيات گذشته) در تفسير عياشى، از عقبة بن عامر جُهَنى روايت آورده که گفت: وقتى آيه «فَسَبِّح بِاسمِ رَبِّکَ العَظِيم» نازل شد، رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: اين ذکر را در رکوع خود بگوييد. و چون آيه «سَبِّحِ اسمَ رَبِّکَ الأعلَى» نازل شد، فرمود: اين ذکر را در سجده خود بگوييد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۵۱ مؤلّف: اين روايت را سيوطى هم، در الدرّ المنثور، از احمد وابى داوود و ابن ماجه و ابن منذر و ابن مردويه، از عقبه، از آن جناب نقل کرده است. و در تفسير قمى فرموده: «سَبِّحِ اسمَ رَبِّکَ الأعلى»، يعنى بگو «سُبحَانَ رَبِّىَ الأعلى»؛ و در ذيل آيه «الَّذِى خَلَقَ فَسَوّى وَ الَّذِى قَدَّرَ فَهَدى» فرموده: مقدّر فرموده اشياء را با تقدير اول، سپس هدايت کرده به سويش هر که را مى خواهد. و در تفسير قمى، در ذيل آيه شريفه «وَالَّذِى أخرَجَ المَرعى» آمده که: منظور از «مَرعى» نبات است، و منظور از جملۀ «غُثَاءً أحوَى» اين است که همان نبات، بعد از رسيدن به حد بلوغش، خشک و سياه مى شود. و در الدرّ المنثور آمده که: ابن مردويه، از ابن عباس روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، دائما قرآن را به ياد مى آورد، از ترس اين که مبادا فراموشش کند؛ تا آن که به او وعده دادند که ما حلّ اين مشکلت را عهده دار شديم، و اين آيه نازل شد: «سَنُقرِئُکَ فَلَا تَنسَى». و در کتاب فقيه آمده که: شخصى از امام صادق «عليه السلام» پرسيد: معناى آيه «قَدأفلَحَ مَن تَزَکّى» چيست؟ فرمود: اين است که هر کس ‍ زکات فطره بدهد، رستگار مى شود. پرسيد: معناى آيه «وَ ذَکَرَ اسمَ رَبِّهِ فَصَلّى» چيست؟ فرمود: اين است که (براى نماز عيد) به سوى «جبانه» برود و نماز بخواند. و منظور از جبانه، صحرا است. اين معنا، از حمّاد، از جرير، از ابو بصير و زراره، از آن جناب نيز نقل شده. و قمى آن را بدون ذکر سند و بدون نام آن جناب، بلکه به تعبير «از آن جناب» آورده است. و در الدرّ المنثور است که ابن مردويه، از ابو سعيد خدرى روايت کرده که گفت: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، همواره در روزهاى عيد فطر، قبل از رفتن به مصلّى، فطره را تقسيم مى کرد و اين آيه را مى خواند: «قَد أفلَحَ مَن تَزَکّى وَ ذَکَرَ اسمَ رَبِّهِ فَصَلّى». ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۵۲ مؤلّف: و نيز در اين معنا، که دو آيه مورد بحث درباره زکات فطره و نماز عيد نازل شد، به دو طريق از ابوسعيد روايت شده؛ البته روايتى موقوف به اين معنى که نام معصوم در آن ذکر نشده است. و همچنين، به دو طريق از ابن عمر، و به دو طريق از نائلة بن اصقع، و به دو طريق از ابى العاليه، و به دو طريق از عطاء، و به دو طريق از محمد بن سيرين، و به دو طريق از ابراهيم نخعى روايت آورده. و همچنين، از عَمرو بن عوف، از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» روايت کرده. و در خصال، از عتبة بن عَمرو ليثى، از ابوذر روايت کرده که در ضمن حديثى گفت: از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» پرسيدم: يا رسول اللّه! از آنچه خداى تعالى درباره دنيا بر تو نازل کرده، کدامش در صحف ابراهيم و موسى بوده؟ فرمود: اى اباذر! بخوان «قَد أفلَحَ مَن تَزَکّى * وَ ذَکَرَ اسمَ رَبِّهِ فَصَلّى * بَل تُؤثِرُونَ الحَيوةَ الدُّنيَا وَ الآخِرَةُ خَيرٌ وَ أبقَى * إنّ هَذَا لَفِى الصُّحُفِ الأولى * صُحُفِ إبرَاهِيمَ وَ مُوسى». و خلاصه آنچه در صحف ابراهيم و موسى بوده، مضمون همين چهار آيه قبل بوده که مى فرمايد: «هر کس زکات دهد و نماز بخواند، رستگار شده است، ولى شما مردم، زندگى دنيا را بر آخرت ترجيح مى دهيد، با اين که آخرت بهتر و باقى تر است». مؤلّف: همين حديث مؤيّد گفتۀ ماست، که گفتيم کلمۀ «هَذَا» اشاره است به مجموع چهار آيه. و در بصائر، به سند خود، از ابوبصير روايت کرده که گفت: امام صادق «عليه السلام» فرمود: آن صحفى که خداى تعالى در آيه «صُحُفِ إبراهِيمَ وَ مُوسى» نام مى برد، نزد ما است. پرسيد: آيا صحف نامبرده، به صورت الواح است؟ فرمود: آرى. مؤلّف: اين روايت را، به طريقى ديگر، از ابوبصير، از آن جناب نقل کرده. و ظاهرا مراد از الواح بودن صحف اين باشد که صحف نامبرده، همان تورات باشد که قرآن کريم، در چند جا از آن، به «الواح» تعبیر کرده؛ نظير آيه «وَ کَتَبنَا لَهُ فِى الألوَاح مِن کُلِّ شَئ». و نيز آيه «وَ ألقَى الألوَاح»، و آيه «أخَذَ الألوَاحَ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۵۳ و در مجمع البيان است که از ابوذر روايت شده که گفت: به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» عرضه داشتم: يا رسول اللّه! انبياء چند تن بودند؟ فرمود: صد و بيست و چهار هزار تن. عرضه داشتم: مرسلين از آنان چند تن بودند؟ فرمود: سيصد و سيزده تن؛ و بقيه آنان انبياء بودند. پرسيدم: آدم، نبى بود؟ فرمود: آرى، خداوند با وى سخن گفت و او را به دست قدرت خود بيافريد. اى اباذر! چهار تن از انبيا، عرب بودند: هود و صالح و شعيب و پيامبر خودت. عرضه داشتم: يا رسول اللّه! خداى تعالى، چند کتاب نازل کرده؟ فرمود: صد و چهار کتاب، که ده صحيفه از آن بر آدم، و پنجاه صحيفه بر شيث، و سى صحيفه بر اخنوخ، که همان ادريس است؛ و او اولين کسى است که با قلم خط نوشت، و ده صحيفه بر ابراهيم، و چهار صحيفه باقى: «تورات» و «انجيل» و «زبور» و «فرقان» است. مؤ لف : اين معنا را سيوطى هم، در الدرّ المنثور، از عبد بن حميد، و ابن مردويه و ابن عساکر، از ابوذر نقل کرده؛ با اين تفاوت که در نقل آنان، «صحف آدم» را نشمرده، و به جايش، قبل از ذکر تورات، ده صحيفه براى موسى شمرده است. * * * ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۵۴ «سوره غاشیه» آيات ۱ - ۲۶ سوره غاشيه * سوره «غاشيه»، مکّى است و بيست و شش آيه دارد. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * هَلْ أَتَاک حَدِيث الْغَاشِيَةِ(۱) وُجُوهٌ يَوْمَئذٍ خَاشِعَةٌ(۲) عَامِلَةٌ نَّاصِبَةٌ(۳) تَصلى نَاراً حَامِيَةً(۴) تُسقَى مِنْ عَينٍ ءَانِيَةٍ(۵) لَّيْس لهَُمْ طعَامٌ إِلّا مِن ضرِيعٍ(۶) لا يُسمِنُ وَ لا يُغْنى مِن جُوعٍ(۷) وُجُوهٌ يَوْمَئذٍ نَّاعِمَةٌ(۸) لِّسعْيهَا رَاضِيَةٌ(۹) فى جَنَّةٍ عَالِيَةٍ(۱۰) لا تَسمَعُ فِيهَا لَاغِيَةً(۱۱) فِيهَا عَينٌ جَارِيَةٌ(۱۲) فِيهَا سرُرٌ مَّرْفُوعَةٌ(۱۳) وَ أَکْوَابٌ مَّوْضوعَةٌ(۱۴) وَ نمَارِقُ مَصفُوفَةٌ(۱۵) وَ زَرَابىُّ مَبْثُوثَةٌ(۱۶) أَ فَلا يَنظرُونَ إِلى الإبِلِ کيْف خُلِقَت (۱۷) وَ إِلى السمَاءِ کَيْف رُفِعَت (۱۸) وَ إِلى الجِْبَالِ کَيْف نُصِبَت (۱۹) وَ إِلى الاَرْضِ کَيْف سُطِحَت (۲۰) فَذَکِّرْ إِنَّمَا أَنت مُذَکرٌ(۲۱) لَّست عَلَيْهِم بِمُصيْطِرٍ(۲۲) إِلا مَن تَوَلّى وَ کَفَرَ(۲۳) فَيُعَذِّبُهُ اللَّهُ الْعَذَابَ الأکْبرَ(۲۴) إِنَّ إِلَيْنَا إِيَابَهُمْ(۲۵) ثمَّ إِنَّ عَلَيْنَا حِسابَهُم (۲۶) «ترجمه آیات» به نام خداوند بخشنده مهربان. آيا داستان غاشيه، يعنى روز قيامت به تو رسيده است؟ (۱) در آن روز، چهره هايى از شدّت شرمسارى، حالت ذلّت به خود مى گيرند. (۲) از سيمايشان اين معنا خوانده مى شود که در دنيا تلاش بسيار کرده اند و در اين جا تلاش هاى خود را بى فايده يافته اند و در نتيجه، خستگى دنيا از تنشان بيرون نرفته. (۳) ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۵۵ و از چشمه اى فوق العاده داغ، به آن ها مى نوشانند. (۵) طعامى جز از خار تهوع آور ضريع ندارند. (۶) که آن هم، نه کسى را فربه مى کند و نه گرسنگى را دفع مى سازد. (۷) چهره هايى ديگر، در آن روز خرسند و با طراوت اند. (۸) پيداست که از تلاش خود در دنيا راضی اند. (۹) آنان در باغى بلند هستند. (۱۰) که در آن، هيچ سخن بيهوده نمى شنوند. (۱۱) در آن، چشمه اى روان است. (۱۲) در آن، تخت هايى بلند مرتبه است. (۱۳) و قدح هايى (که در کنار اين چشمه ها) نهاده. (۱۴) و بالش ها (و پشتی هاى) رديف شده. (۱۵) و فرش هايى گسترده. (۱۶) راستى اين منکرين خدا و قيامت، چرا درباره شتر زير پاى خود نظر نمى کنند که چسان خلق شده؟ (۱۷) و به آسمان، که چسان برافراشته شده؟ (۱۸) و به کوه ها، که چسان پاى برجا و استوار شده؟ (۱۹) و به زمين، که چسان گسترده گشته؟ (۲۰) پس تو اى پيامبر، ايشان را تذکر بده که وظيفۀ تو، تنها همين تذکر است. (۲۱) و گرنه تو بر آنان تسلطى ندارى، تذکر را هم تنها به کسانى بده که تذکر پذيرند. (۲۲) نه آن ها که اعراض کرده و کفر ورزيدند. (۲۳) که خدا ايشان را به عذاب اکبر قيامت شکنجه خواهد کرد. (۲۴) آرى، محققا به سوى ما مى آيند. (۲۵) و حسابشان به عهدۀ ماست. (۲۶) «بیان آیات» سوره غاشيه، سوره انذار و بشارت است. و «غاشيه»، همان روز قيامت است که بر مردم از هر سو احاطه پيدا مى کند. و در اين سوره، قيامت را با شرح حال مردم توصيف مى کند، از اين جهت که به دو دسته تقسيم مى شوند: «سعيد»ها و «شقى» ها. و هر طائفه اى، در جايى که برايشان آماده شده، مستقر مى گردند. يکى در بهشت و ديگرى در دوزخ. و رشتۀ کلام، بدينجا کشيده مى شود که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» را دستور مى دهد که مردم را تذکر دهد به اين که مقام ربوبى، چه فنونى از تدبير در اين عالَم به کار برده. فنونى که هر يک دلالت دارد بر ربوبيّت او، براى همۀ عالَم و براى خصوص ايشان و اين که بازگشت شان به سوى او، و حسابرسى اعمالشان با اوست. و اين سوره، به شهادت سياقى که آياتش ‍ دارد، در مکّه نازل شده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۵۶ وجه نامگذاری قيامت به «غاشيه: فراگيرنده» و معناى وجوه «خاشعه» در قیامت «هَلْ أَتَاک حَدِيثُ الْغَاشِيَةِ»: اين جمله، استفهامى است، اما نه به منظور سؤال جدّى، بلکه به منظور مهم جلوه دادن مطلب. و مراد از کلمۀ «غاشيه»، روز قيامت است. و اگر آن را «غاشيه» ناميده اند، يا براى اين است که انسان ها را از هر جهت فرا مى گيرد؛ همچنان که در جاى ديگر، درباره فراگيرى قيامت به طور شکفته و باز فرموده: «وَ حَشَرنَاهُم فَلَم نُغَادِر مِنهُم أحَداً»؛ و يا به قول بعضى ها، از اين جهت است که مواقف و مناظر هولناکش، ناگهان مردم را فرا مى گيرد؛ و يا به خاطر اين بوده که روز قيامت، وجوه کفار را به عذاب خود فرا مى گيرد. «وُجُوهٌ يَوْمَئذٍ خَاشِعَةٌ»: يعنى چهره هايى در آن روز از شدت اندوه و عذاب، ذليل و شرمسار است و اين شرمسارى بر آن چهره ها فراگير مى شود و «خشوع»، حالت و وصف انسان هاست، ولى در اين آيه به وجوه آنان نسبت داده و اين، بدان جهت است که چهره، از هر عضو ديگرى حالت خشوع درونى را مى نماياند. «عَامِلَةٌ نَّاصِبَةٌ»: مصدر «نصب» - که اسم فاعل «نَاصِبَه» از آن مشتق است - به معناى تعب و کوفتگى است، و در اين آيه کلمۀ «عَامِلَة» خبر بعد از خبرى است که از «وُجُوه» داده. و همچنين کلمۀ «نَاصِبَه» - که بعد از «عَامِلَه» آمده، و نيز کلمات «تَصلى»، و «تُسقى»، و «لَيسَ لَهُم»، همه خبرهايى هستند براى کلمۀ «وُجُوهٌ». و مراد از عمل و نصب - به قرينۀ اين که در مقابل صفت اهل جنّت، يعنى جملۀ «لِسَعيِهَا رَاضِيَة» قرار گرفته - اين است که اهل دوزخ، خستگى تلاشى که در دنيا کردند، از تنشان در نمى آيد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۵۷ به خلاف اهل بهشت، که وقتى تلاش خود را سودمند مى يابند، خستگى از تنشان بيرون مى آيد. چون انسان هر تلاشى که در دنيا مى کند، به منظور تأمين سعادت خود مى کند؛ منظورش اين است که به هدف خود نائل آيد. و دوزخيان، در قيامت مى بينند که آنچه در دنيا تلاش کردند، بى نتيجه مانده و خردلى سودمند نبوده. همچنان که در جاى ديگر فرموده: «وَ قَدِمنَا إلى مَا عَمِلُوا مِن عَمَلٍ فَجَعَلنَاهُ هَبَاءً مَنثُوراً». در نتيجه، از اعمالى که داشتند چيزى به جز خستگى عايدشان نمى شود. به خلاف اهل بهشت که از سعى و عمل خود راضی اند، چون همه به صورت بهشت و راحتى مبدّل گشت. بعضى گفته اند: مراد از جملۀ مورد بحث اين است که: اهل دوزخ، در دوزخ عمل مى کنند و خسته مى شوند. چون دوزخ، محلّ انواع شکنجه هاست. يکى از انحاى شکنجه، کار بدون مزد و نتيجه کردن و خسته شدن است. بعضى ديگر گفته اند: مراد اين است که دوزخيان، به نافرمانى خدا عمل مى کنند و در آتش قيامت، خسته مى شوند. «تَصلى نَاراً حَامِيَةً»: يعنى ملازم آتشى هستند، در نهايت درجه حرارت. «تُسقَى مِنْ عَينٍ ءَانِيَةٍ»: يعنى از چشمه اى مى نوشند که در نهايت درجۀ حرارت است. «لَّيْس لهَُمْ طعَامٌ إِلّا مِن ضرِيعٍ * لا يُسمِنُ وَ لا يُغْنى مِن جُوعٍ»: بعضى گفته اند: «ضَريع»، نام نوعى از تيغ هاست که به آن «شبرق» هم مى گويند، و اهل حجاز آن را وقتى خشک شد، ضريع مى نامند؛ و ناگوارترين و تهوّع آورترين گياه است که هيچ حيوانى آن را نمى خورد. و شايد ناميدن آنچه در آتش است، به نام «ضريع»، صرفا از نظر شباهت در شکل و خاصيت بوده باشد. «وُجُوهٌ يَوْمَئذٍ نَّاعِمَةٌ»: کلمۀ «نَاعِمَة»، يا از «نعومة» است. پس عبارت آيه، کنايه است از بهجت و سرورى که از باطن به ظاهر انسان سرايت مى کند و هر بيننده را، از مسرت باطنى با خبر مى سازد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۵۸ همچنان که در جاى ديگر فرموده «تَعرِفُ فِى وُجُوهِهِم نَضرَةَ النّعِيم»، و يا از «نعمت» است که در اين صورت، «ناعمه» به معناى متنعّمه خواهد بود. بعضى گفته اند: اگر جمله مورد بحث را با حرف «واو» به جملۀ قبلى عطف نکرده، براى اين بوده که به کمال بينونت و اختلاف بين حال دو فريق اشاره کند. «لِّسعْيهَا رَاضِيَةٌ»: اين «لام» را در اصطلاح، لام تقويت مى گويند و مراد از «سعى»، تلاش و فعاليت دنيايى با اعمال صالح است. و معناى آيه اين است که: وجوهى که در آن روز «ناعم» است، از کار خود راضى است؛ چون کارش همۀ اعمال صالح است، که به بهترين جزا، پاداش داده شده است. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه