سوره احقاف(الأحقاف)، آیه ۸ · جزء ۲۶ · صفحه ۵۰۳
أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ قُلْ إِنِ افْتَرَيْتُهُ فَلَا تَمْلِكُونَ لِي مِنَ اللَّهِ شَيْئًا هُوَ أَعْلَمُ بِمَا تُفِيضُونَ فِيهِ كَفَىٰ بِهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَهُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ
بلکه میگویند: «این آیات را بر خدا افترا بسته است!» بگو: «اگر من آن را بدروغ به خدا نسبت داده باشم (لازم است مرا رسوا کند و) شما نمیتوانید در برابر خداوند از من دفاع کنید! او کارهایی را که شما در آن وارد میشوید بهتر میداند؛ همین بس که خداوند گواه میان من و شما باشد؛ و او آمرزنده و مهربان است!»
معنی کلمات و عبارات
«أَمْ»: بلکه. آیا. «إِفْتَرَاهُ»: (نگا: یونس / ، هود / و ). «مَا تُفِیضُونَ فِیهِ»: واژه (مَا) ممکن است موصوله بوده و به معنی نسبتهای ناروائی باشد که به پیغمبر میدادند. در این صورت ضمیر (ه) به (ما) برمیگردد. و ممکن است مصدریّه باشد، در این صورت ضمیر (ه) به قرآن یا حق برمیگردد، و (تُفِیضُونَ) به معنی ورود در کاری به قصد افساد است. «تُفِیضُونَ»: در آن فرو میروید (نگا: یونس / ). «شَهِیداً»: گواه. مطّلع (نگا: فصّلت / ).
نزول
سال ۱۴ بعثت(دوره مدنی) بازپخش وحی در این سال
در آن زمان چه میگذشت (۹ رویداد)
- جنگ احدمرتبط با نزول
۳ هجرت · احد، نزدیک مدینه - غزوه ابواء یا ودان
14 بعثت · ودان / ابواء - غزوه عشیره
14 بعثت · عشیره - غزوه بواط
14 بعثت · بواط - غزوه سفوان یا بدر اولی
14 بعثت · سفوان / بدر اولی - تشریع اذان
14 بعثت · مدینه - سریه حمزه به سیف البحر
14 بعثت · سیف البحر - سریه سعد به خرار
14 بعثت · خرار - سریه عبیده بن حارث به رابغ
14 بعثت · رابغ
نکات آیه
۱- کافران، مدعى منتسب نبودن قرآن به مبدأ وحى و انتساب دروغین آن از سوى پیامبر(ص) به خداوند «أم یقولون افتریه»
۲- مشرکان مکه، معتقد به وجود خداوند و در تلاش براى انکار رسالت پیامبراکرم(ص) «أم یقولون افتریه»
اتهام افترا و کذب به پیامبر(ص) در زمینه آیات از سوى کافران، نمایانگر این حقیقت است که آنان، در بخشى از ادعاها و جوسازى هاى خویش، بر وجود خداوند صحه گذاشته بودند; لیکن رسالت پیامبر(ص) و آیات وحى را انکار مى نمودند.
۳- نسبت افترا به پیامبر(ص)، از شیوه هاى کافران در مبارزه با آن حضرت «قال الذین کفروا ... هذا سحر مبین . أم یقولون افتریه»
۴- افترازنندگان به خداوند، در معرض کیفر حتمى او «إن افتریته فلا تملکون لى من اللّه شیئًا»
تعبیر «فلاتملکون...»، بیانگر این نکته است که اگر پیامبر(ص) به خدا افترا بسته باشد; مشرکان در دفاع از او ناتوان اند. این مطلب مى رساند که افترا بر خداوند، مستلزم عذاب و عقابى است که هیچ دفاع و حمایتى در برابر آن، اثربخش نیست.
۵- اعتقاد به کیفر حتمى افترازنندگان به خداوند، مایه اجتناب از هر گونه نسبت دروغ به ساحت حق «قل إن افتریته فلا تملکون لى من اللّه شیئًا»
۶- قدرت و اراده الهى، مطلق و بدون معارض «فلا تملکون لى من اللّه شیئًا»
۷- کفرورزى و نسبت هاىِ نارواى مشرکان به ساحت وحى و پیامبر(ص)، مورد علم و آگاهى خداوند «قل ... هو أعلم بما تفیضون فیه»
۸- افترا زنندگان به پیامبر(ص)، مورد تهدید از سوى خداوند «قل ... هو أعلم بما تفیضون»
مخاطب «تفیضون» کافرانى اند که آیات روشن قرآن را مورد انکار قرار داده و نسبت سحر به آن داده اند. خداوند با موظّف کردن پیامبر(ص) به ابلاغ این حقیقت که احوال مشرکان، در حیطه علم و آگاهى خداوند قرار دارد; در حقیقت ایشان را تهدید به عذاب کرده است.
۹- پیامبر(ص) در مقام تنزیه خویش از اتهام افترا، امیدوار و متکى به داورى خداوند «قل إن افتریته ... کفى به شهیدًا بینى و بینکم»
۱۰- خداوند، شاهدى کافى براى داورى میان حق و باطل «قل ... کفى به شهیدًا بینى و بینکم»
برداشت یاد شده، مبتنى بر الغاى خصوصیت از مورد آیه است.
۱۱- ایمان به حمایت الهى از جبهه حق، پشتوانه مؤمنان در مواجهه با خصومت هاى جبهه باطل «قل ... کفى به شهیدًا بینى و بینکم»
خداوند، با تذکر دادن (کفى به شهیدًا) به پیامبر(ص)، از یک سو کافران را تهدید کرده و از سوى دیگر آن حضرت را دلدارى داده است; زیرا توجه به نظارت و داورى خداوند، خصومت دشمنان را براى مؤمنان قابل تحمل و سهل مى گرداند.
۱۲- شهادت و داورى خداوند میان حق و باطل، متکى به علم برتر او «هو أعلم ... کفى به شهیدًا»
از ارتباط «هو أعلم» با «کفى به...»، مطلب یاد شده استفاده مى شود.
۱۳- پیامبر(ص)، مأمور به ترک مناظره و محاجه با کافران، پس از اتمام حجت بر ایشان * «قل إن افتریته فلا تملکون ... کفى به شهیدًا بینى و بینکم»
برداشت یاد شده براساس این احتمال است که تعبیر «کفى به شهیدًا» به معناى ترک محاجه باشد; یعنى، پس از اتمام حجت، کار داورى درباره کافران را به خدا واگذار.
۱۴- خداوند، «غفور» (بسیار آمرزنده) و «رحیم» (مهربان) است. «و هو الغفور الرحیم»
۱۵- مهلت خداوند به کافران، ناشى از غفران و رحمت او است; نه جهل و ناتوانى او. «فلا تملکون ... هو أعلم ... و هو الغفور الرحیم»
تعبیر «و هو الغفور الرحیم» در پى تهدید کافران، مى تواند بیانگر مطلب یاد شده باشد. بدین معنا که خداوند، قادر است کافران را کیفر دهد; اما آن را به تأخیر انداخته، تا مگر بنده اى استغفار نموده و رو به سوى حق آورد.
۱۶- غفران و رحمت الهى، گسترده و فراگیر نسبت به تمامى توبه کنندگان «أم یقولون افتریه قل إن افتریته فلا تملکون لى من اللّه شیئًا ... و هو الغفور الرحیم»
با توجه به این که مخاطبان تهدید الهى در صدر آیه شریفه، کسانى اند که رسالت پیامبر(ص) و قرآن را انکار مى کردند; تذکر «هو الغفور الرحیم» در پایان چنین آیه اى، بدان معنا است که در صورت توبه، حتى منکران رسالت هم مورد غفران قرار مى گیرند.
۱۷- ترغیب کافران از سوى خداوند، براى روى آورى به توبه و بازگشت به سوى او «أم یقولون افتریه ... و هو الغفور الرحیم»
تذکر خداوند به غفران و رحمت بى کران خویش، در حقیقت فراخوانى و دعوت مردم و حتى کافران، به توبه و استغفار است.
۱۸- گناه، مانع برخوردارى انسان از رحمت گسترده خداوند * «و هو الغفور الرحیم»
برداشت یاد شده بدان احتمال است که تقدم «الغفور» بر «الرحیم»، اشاره به این جهت داشته باشد که تا غفران الهى شامل انسان نشود; زمینه براى بهرهورى وى از رحمت گسترده خداوند مهیا نمى شود.
۱۹- لزوم رعایت اعتدال در تهدید و ایجاد موازنه بین خوف و رجا، در کار تبلیغ و هدایت خلق «قل إن افتریته فلا تملکون لى من اللّه شیئًا ... و هو الغفور الرحیم»
خداوند، همپاى تهدید منکران رسالت، غفران گسترده خویش را نیز به رخ آنان مى کشد و این خود گویاى حقیقت یاد شده است.
تفسیر (۸)
موضوعات
دستهبندی موضوعی
آثار اتمام حجت بر کافراناعتدال در امیدواریاعتدال در ترساعتدال در تهدیدافترا به وحیامیدواری محمدترک مناظره با کافرانتهدید مفتریان به محمدحتمیت کیفر مفتریان به خدامنشأ مهلتهای خداموانع افترا به خداترس در تبلیغامیدواری در تبلیغکفایت گواهی خداتکذیبگری مشرکان مکهافتراهای کافرانتشویق کافرانوسعت آمرزشهای خدافضایل تائبانموانع رحمت خداخداشناسی مشرکان مکهمشمولان آمرزشهای خداابزار تبلیغاهمیت اعتدالتنزیه محمدحاکمیت قدرت خدامشمولان رحمت خداروش مبارزه کافرانافتراهای مشرکانعقیده مشرکان مکهحامی مؤمنانملاک قضاوت خداتشویق به توبهافترا به محمدوسعت رحمت خداافترا به قرآنآثار آمرزشهای خداکفر مشرکانتهمت به محمدمبارزه با محمدابزار هدایتتکذیب محمدقضاوت خدامهلت به کافرانتهمتهای کافرانحمایتهای خداآثار ایمان به خداآثار علم خداوسعت علم خداغفورآثار رحمت خداحاکمیت اراده خداتشویقهای خدارحیمآثار گناهتهدیدهای خدامسؤولیت محمد
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۴۶)
- احتجاج پیامبر(صلی الله علیه واله) برای ردّ اتهام افترا و ساختن قران از پیش خود، به ناتوانی کافران از حمایت وی در برابر قدرت خدا
- احتجاج پیامبر(صلی الله علیه واله) در برابر کافران، برای اثبات حقّانیّت قران به گواه بودن خداوند میان وی و انان
- احتجاج پیامبر(صلی الله علیه واله) در برابر کافران برای اثبات نبوّت خود و دفع اتّهام ساختگی بودن قران، به سابقهداشتن نبوّت+۲ آیه
- احتجاج پیامبر(صلی الله علیه واله) با مشرکان درباره حقّانیّت قران، به گواهی خداوند بر صدق ان
- احتجاج پیامبر(صلی الله علیه واله) با مشرکان، برای حقّانیّت قران، به فرود امدنِ عذابِ الهی، در صورت افترا بستن به خدا+۱ آیه
- اعتقاد به کیفر حتمی افترازنندگان به خداوند، مایه پرهیز از افترا به ساحت قدس الهی
- ساختگی دانستن قران از افترای مشرکان به پیامبر اسلام(صلی الله علیه واله)+۸ آیه
- جادوگر بودن پیامبر اسلام(صلی الله علیه واله)، افترایی از سوی کافران به حضرت+۸ آیه
- تعلیم روش احتجاج به محمّد(صلی الله علیه واله) از سوی خداوند+۵ آیه
- ممنوعیّت احتجاج، بدون اگاهی و از روی جهل+۴ آیه
- حرمت افترا به پیامبر(صلی الله علیه واله)+۱۴ آیه
- گواهی خداوند، بر حقّانیّت رسالت پیامبر(صلی الله علیه واله)+۷ آیه
- خداوند، دارای رحمتی خاصّ و ویژه در اخرت
- خداوند، دارای رحمت ویژه و خاص، نسبت به مؤمنان
- رسوایی و شرمساری، یکی از سخت ترین احوال روحی انسان
- سخن و اعتقاد کافران، مبنی بر افترا بستن محمّد(صلی الله علیه واله) به خدا (ساختگی بودن قران)، مورد سؤال انکاری خدا
- سخن و اعتقاد کافران، مبنی بر افترا بستن محمّد(صلی الله علیه واله) به خدا (ساختگی بودن قران)، مورد سؤال انکاری و نکوهشی خدا
- تکذیب قران و دروغ پنداشتن ان، از سوی مشرکان+۷ آیه
- نادیده گرفتن ایات الهی و تکذیب انها، عملی ظالمانه+۲ آیه
- تکذیب قران و ساختگی خواندن ان، در اوج بیدادگری+۳ آیه
- علم خداوند نسبت به افتراهای مشرکان، باعث کفایت گواهی او بر صدق پیامبر(صلی الله علیه واله)
- علم خداوند به اسرار و رازهای نهفته در درون و اندیشه های قلبی انسانها+۱ آیه
- افتراهای ناروای مشرکان به پیامبر(صلی الله علیه واله)، مورد علم و اگاهی خداوند
- علیم / اسماوصفات+۱ آیه
- افترا و بهتان زدن، عملی قبیح از نظر عقل+۱۰ آیه
- تکذیب قران، موجب قرار گرفتن در زمره ستمگران+۲ آیه
- احتجاج پیامبر(صلی الله علیه واله) با مشرکان، برای حقانیّت قران به فرود امدن عذاب الهی بر او، در صورت افترا بستن به خدا+۱ آیه
- احتجاج پیامبر(صلی الله علیه واله) در برابر کافران، برای اثبات حقانیّت قران به گواه بودن خداوند میان وی و انان
- احتجاج پیامبر(صلی الله علیه واله) با کافران به ناتوانی انان از حمایت وی در برابر قدرت الهی، در صورت افترا بستن او به خدا، راهی برای اثبات حقانیّت قران
- کافی / اسماوصفات+۵ آیه
- دعوت الهی از کافران، برای توبه کردن+۲ آیه
- توبه کافران از کفر خویش، مایه امرزش انان+۲ آیه
- احتجاج پیامبر صلی الله علیه و اله برای ردّ اتهام افترا و ساختن قران از پیش خود، به ناتوانی کافران از حمایت وی در برابر قدرت خدا
- احتجاج پیامبر صلی الله علیه و اله در برابر کافران، برای اثبات حقّانیّت قران، به گواه بودن خداوند، میان وی و انان
- احتجاج پیامبر صلی الله علیه و اله در برابر کافران، برای اثبات نبوّت خود و دفع اتّهام ساختگی بودن قران، به سابقه داشتن نبوّت+۱ آیه
- احتجاج پیامبر صلی الله علیه و اله با مشرکان، برای حقّانیّت قران، به فرود امدن عذاب الهی، در صورت افترا بستن به خدا+۱ آیه
- تعلیم روش احتجاج به پیامبراکرم صلی الله علیه و اله، از جانب خداوند+۴ آیه
- نسبت سحر، از افتراهای کافران نسبت به پیامبر صلی الله علیه و اله+۸ آیه
- خداوند، گواهیدهنده بر حقّانیّت پیامبر صلی الله علیه و اله+۷ آیه
- کفایت گواهی خدا، بر حقّانیّت پیامبر صلی الله علیه و اله+۷ آیه
- خداوند، گواه بر رسالت محمّد صلی الله علیه و اله+۵ آیه
- ادّعای کافران، درباره افترا و ساختگی بودن قران، از جانب محمّد صلی الله علیه و اله+۷ آیه
- مبارزه کافران با محمّد صلی الله علیه و اله، به وسیله تهمت دروغگویی به ایشان+۸ آیه
- احتجاج پیامبر صلی الله علیه و اله با کافران+۴ آیه
- پیامبر صلی الله علیه و اله مامور احتجاج با مشرکان+۲ آیه
- غفران و امرزش الهی از شؤون رحمت او+۲ آیه