آیه ۲۶ سوره فتح

سوره فتح(الفتح)، آیه ۲۶ · جزء ۲۶ · صفحه ۵۱۴

إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ فَأَنزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَىٰ رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَىٰ وَكَانُوا أَحَقَّ بِهَا وَأَهْلَهَا وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا

(به خاطر بیاورید) هنگامی را که کافران در دلهای خود خشم و نخوت جاهلیّت داشتند؛ و (در مقابل،) خداوند آرامش و سکینه خود را بر فرستاده خویش و مؤمنان نازل فرمود و آنها را به حقیقت تقوا ملزم ساخت، و آنان از هر کس شایسته‌تر و اهل آن بودند؛ و خداوند به همه چیز دانا است.

معنی کلمات و عبارات
«الْحَمِیَّةَ»: تعصب و جانبداری. سر باز زدن. غیرت. «حَمِیَّةَ الْجَاهِلِیَّةِ»: تعصب ناشی از جهالت و نادانی. جانبداری جاهلانه و بدون دلیل و برهان. غیرت غیرمنطقی و تعصب بیجا. بدل از (الْحَمِیَّةَ) است. «کَلِمَةَ التَّقْوی»: سخن پرهیزگارانه. سخنی که با گفتن آن، انسان خویشتن را از عذاب می‌رهاند که سخن توحید یعنی: لآ إِلهَ إِلاَّ اللهُ است. روحیه پرهیزگاری (نگا: تفسیر نمونه). روح ایمان (نگا: مجادله / ، نساء / همچنین: تفسیر المیزان). «أَحَقَّ»: سزاوارتر و شایسته‌تر. «أَهْلَهَا»: درخور و برازنده آن. مستحق آن.
نزول

سال ۱۹ بعثت(دوره مدنی) بازپخش وحی در این سال

در آن زمان چه می‌گذشت (۱۴ رویداد)
نکات آیه
۱ - تعصّب جاهلى و غرور مشرکان مکه، مایه بستن راه مسجدالحرام بر مؤمنان در حدیبیه «هم الذین کفروا و صدّوکم عن المسجدالحرام... إذ جعل الذین کفروا فى قلوبهم الحمیّة» «إذ» ظرف براى «صدّوا» است. ۲ - کفر، زادگاه تعصب هاى جاهلى و استکبار «إذ جعل الذین کفروا فى قلوبهم الحمیّة حمیّة الجهلیّة» تعبیر «کفروا» مى رساند که «کفر» در شکل گیرى و شعلهورى تعصب هاى جاهلى، نقش اساسى دارد و به تعبیر دیگر، وصف کفر مشعر به علیت است. ۳ - وجود استکبار و تعصب هاى جاهلى در قلب مشرکان، زمینه استحقاق آنان براى عذاب الهى «لعذّبنا الذین کفروا منهم ... إذ جعل الذین کفروا فى قلوبهم الحمیّة» «إذ» ممکن است ظرف براى «لعذّبنا» باشد. ۴ - تعصب مبتنى بر جهالت، امرى نکوهیده است; و نه پافشارى بر ارزش هاى عالمانه، منطقى و راستین. «إذ جعل الذین کفروا فى قلوبهم الحمیّة حمیّة الجهلیّة» برداشت بالا بر این اساس است که «حمیّة الجهلیّة» قید احترازى باشد; یعنى، تعصب و غیرت بر دو گونه است: ۱- پافشارى بر مسائل علمى و منطقى، ۲- تعصب جاهلانه که مشرکان نوع اخیر را داشته اند. ۵ - خداوند، یادآورنده شرایط سخت مواجهه با مشرکانِ متعصب جاهل و امداد خویش به مؤمنان «إذ جعل الذین کفروا» در صورتى که «إذ» متعلق به فعل مقدر «اُذکر» باشد، برداشت بالا به دست مى آید. ۶ - رذیلت هاى اخلاقى، داراى ریشه در نوع رفتار و انتخاب هاى پیشین انسان «إذ جعل الذین کفروا فى قلوبهم الحمیّة حمیّة الجهلیّة» با توجه به این که فاعل «جعل»، «الذین کفروا» است و با الغاى خصوصیت، مطلب بالا قابل برداشت است. ۷ - نزول آرامش بر پیامبر(ص) و مؤمنان از سوى خدا، در قبال تعصب ورزى جاهلانه مشرکان در حدیبیه «فأنزل اللّه سکینته على رسوله و على المؤمنین» ۸ - آرامش روحى و شکیبایى در بحران ها، نعمتى الهى است. «فأنزل اللّه سکینته على رسوله و على المؤمنین» تعبیر «سکینة» و انتساب آن به خداوند، بیانگر مطلب بالا است. ۹ - تحمل تعصب هاى جاهلانه مشرکان در حدیبیه، امرى دشوار براى پیامبر(ص) و مؤمنان «فأنزل اللّه سکینته على رسوله و على المؤمنین» از نزول «آرامش» استفاده مى شود که دستکم زمینه نگرانى و دشوارى براى مؤمنان وجود داشته است. ۱۰ - اصرار تعصب آمیز مشرکان مکه، بر نیامدن «بسمله» و عنوان «رسول اللّه» در متن صلحنامه حدیبیه * «إذ جعل الذین کفروا فى قلوبهم الحمیّة حمیّة الجهلیّة» با توجّه به شأن نزول آیه شریفه، استفاده مى شود که خشم و عصبیت مشرکان در زمینه یادشده بود. ۱۱ - نیاز رهبرى به آرامش و عدم نگرانى در تصمیم گیرى ها، بیش از پیروان * «فأنزل اللّه سکینته على رسوله و على المؤمنین» تقدم «على رسوله» بر «على المؤمنین»، مى تواند بیانگر مطلب بالا باشد. ۱۲ - وصول فیض و امداد الهى، نخست به پیامبر(ص) و سپس به مؤمنان و امت آن حضرت* «فأنزل اللّه سکینته على رسوله و على المؤمنین» تقدم «على رسوله» بر «على المؤمنین»، مى تواند بیانگر مطلب بالا باشد. ۱۳ - ساحت پیامبر(ص) و مؤمنان راستین، مبرّا از لجاجت، خشم و تعصب جاهلى «إذ جعل الذین کفروا فى قلوبهم الحمیّة حمیّة الجهلیّة فأنزل اللّه سکینته» از مقابله رسول و مؤمنان با کافران متعصبِ جهالت پیشه، مطلب بالا استفاده مى شود. ۱۴ - آرامش و بردبارى، سلاحى کارآمد و سازنده در رویارویى با خشم و تعصب جاهلانه «فى قلوبهم الحمیّة ... فأنزل اللّه سکینته على رسوله و على المؤمنین» از این که خداوند، در قبال لجاجت و خشم جاهلانه مشرکان، پیامبر(ص) و مؤمنان را به سلاح آرامش و طمأنینه مجهز ساخته است; مطلب بالا استفاده مى شود. ۱۵ - تثبیت روح تقوا در پیامبر(ص) و مؤمنان، در جریان حدیبیه به اراده الهى «و ألزمهم کلمة التقوى» ۱۶ - آرامش و اطمینان روحى، زمینه پایبندى به اصل تقوا و خویشتن دارى * «فأنزل اللّه سکینته على رسوله و على المؤمنین و ألزمهم کلمة التقوى» نزول سکینه ممکن است مقدمه برخوردارى از روح تقوا باشد و تقدم لفظى دلالت بر تقدم معنوى نماید. ۱۷ - پیامبر(ص) و مؤمنان، سزاوارترین و شایسته ترین انسان ها براى برخوردارى از روح تقوا «و ألزمهم کلمة التقوى و کانوا أحقّ بها و أهلها» ۱۸ - امدادها و الطاف الهى به انسان ها، براساس لیاقت و استحقاق آنان «و ألزمهم کلمة التقوى و کانوا أحقّ بها و أهلها» چنانچه «و کانوا أحقّ بها...» در مقام تعلیل براى «ألزمهم» بوده و تعبیر «ألزمهم» به معناى قرین ساختن و بهره مند نمودن باشد; نه واجب ساختن، مى توان به نکته یاد شده پى برد. ۱۹- ایجاد مصونیت و مقاومت روحى در مؤمنان، شایسته ترین شیوه براى مقابله با هجوم کفر و جهل * «فى قلوبهم الحمیّة ... و ألزمهم کلمة التقوى و کانوا أحقّ بها و أهلها» خداوند، در قبال خشم و تعصب جاهلى مشرکان، در مؤمنان روح آرامش و مقاومت را تقویت کرده است. از این مطلب استفاده مى شود که در تعارض قواى کفر و ایمان، شایسته ترین و ممکن ترین راه، ایجاد مصونیت و مقاومت در جبهه مؤمنان است. ۲۰- خداوند، داراى علم همه جانبه و ازلى به همه امور هستى «و کان اللّه بکلّ شىء علیمًا» ۲۱- ایجاد روح آرامش و تقوا در پیامبر(ص) و مؤمنان، به هنگام نیاز آنان، متکى به علم فراگیر خداوند بر هستى «فأنزل اللّه ... و ألزمهم کلمة التقوى ... و کان اللّه بکلّ شىء علیمًا» از ارتباط «و کان اللّه...» با عبارت قبل آیه (فأنزل اللّه...)، مطلب بالا استفاده مى شود. ۲۲ - علم فراگیر خداوند، مبناى اعطاى فیض از سوى او به بندگان، براساس استحقاقشان «و ألزمهم کلمة التقوى و کانوا أحقّ بها و أهلها و کان اللّه بکلّ شىء علیمًا» برداشت بالا مبتنى بر این نکته است که «و کان اللّه...» در رابطه با «و کانوا أحقّ...» مطرح شده باشد; یعنى، تشخیص این شایستگى و اهلیّت به وسیله علم فراگیر الهى، صورت گرفته و مى گیرد.
تفسیر (۱۰)
روایات و احادیث

۲۳ - «عن جمیل قال سألت أباعبداللّه عن قول اللّه عزّوجلّ ... «و ألزمهم کلمة التقوى» قال هو الإیمان; [منبع: کافى، ج ۲، ص ۱۵، ح ۵; نورالثقلین، ج ۵، ص ۷۳- ، ح ۷۲.] جمیل مى گوید: از امام صادق(ع) درباره سخن خداوند عزّوجلّ: ...«و ألزمهم کلمة التقوى» سؤال کردم، حضرت فرمود: آن [کلمه تقوا] ایمان است».

موضوعات

دسته‌بندی موضوعی

آثار استعدادهاآثار تعصب مشرکان مکهآثار تکبر مشرکان مکهاهمیت آرامش رهبریاولویت در امداداولویت در تقوااولویت مؤمنانایجاد مصونیت در مؤمنانبسمله در صلح نامه حدیبیهتذکر امدادهای خداتعصب مشرکانتعصب مشرکان مکهرسول الله در صلح نامه حدیبیهروش مبارزه با جهلزمینه استقامت در تقواسرزنش تعصب های جاهلیعوامل ممانعت از مسجدالحراممؤمنان و تعصبمؤمنان و غضبمؤمنان و لجاجتمبارزه با تعصبمبارزه با غضبمحمد و تعصبمحمد و غضبمحمد و لجاجتمراد از کلمه تقوامنشأ آرامش محمدمنشأ تعصبمنشأ تقوای مؤمنانمنشأ تقوای محمدنعمت صبر در سختینیاز به تقوانیازهای معنوی رهبریمشکلات مسلمانان صدر اسلامنیاز به آرامشمنشأ فیض خداآثار تعصب مشرکاناولویت محمدمنشأ رذایل اخلاقیمنشأ استکباراهمیت حفظ ارزشهاتقوای محمدازلیت علم خدانیازهای مؤمنانآثار اطمینانمنشأ آرامش مؤمنانروش مبارزه با کفرفیض خداآثار آرامشتقوای مؤمنانامداد به مسلماناننعمت آرامشعلم خدا به آفرینشتنزیه مؤمنانقصه صلح حدیبیهنیازهای محمدتنزیه محمدآثار صلح حدیبیهامداد به محمدزمینه امدادهای خدامشکلات محمدامداد به مؤمنانزمینه عذابآثار استکباراهمیت ایمانآثار صبرپایه های رفتارامدادهای خداآثار علم خداوسعت علم خدافضایل مؤمنانفضایل محمدآثار اراده خداعذابهای خداآثار کفرآثار عملنعمتهای خداافعال خداتاریخ صدر اسلام
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۴۸)
  • خدا، فرو فرستنده ارامش بر پیامبر(صلی الله علیه واله)و مؤمنان+۱ آیه
  • نزول ارامش بر پیامبر(صلی الله علیه واله) پس از جلوگیری کافران مکّه از ورود حضرت به این شهر
  • ایجاد روح ارامش در پیامبر(صلی الله علیه واله) و مؤمنان از سوی خداوند
  • نزول ارامش بر مؤمنان پس از جلوگیری کافران مکّه از ورود پیامبر(صلی الله علیه واله)به این شهر
  • خدا، پدید اورنده ارامش در قلب مؤمنان پس از صلح حدیبیّه
  • مُلْزِم
  • اطمینان و ارامش روح از راههای امداد به مجاهدان راه خدا+۴ آیه
  • تعصّب جاهلی و غرور کافران مکّه، مایه بستن راه مسجدالحرام بر مؤمنان در حدیبیّه+۱ آیه
  • تعصّب جاهلی و غرور کافران مکّه، مایه بستن راه مسجدالحرام بر مؤمنان در حدیبیه+۱ آیه
  • تحمّل تعصّبهای کافران از سوی پیامبر(صلی الله علیه واله) و مؤمنان، نیازمند ارامش خدادادی
  • قلب جایگاه تعصّب ورزیدن
  • جهل، زمینهساز پیدایش تعصّب
  • کفر، زمینهساز تعصّبهای جاهلی
  • تعصّبهای جاهلی در قلب مشرکان، زمینه استحقاق انان برای عذاب الهی+۴ آیه
  • ارامش و بردباری، سلاحی کارامد در رویارویی با تعصّب جاهلانه
  • ساحت پیامبر(صلی الله علیه واله) و مؤمنان راستین، مبرّا از لجاجت و تعصّبهای جاهلی
  • پیامبر اسلام(صلی الله علیه واله)، مظهر تقواپیشگی+۱ آیه
  • مؤمنان، اهل تقوا و شایسته ان
  • خداوند، عطاکننده تقوا+۱ آیه
  • مشرکان عصر جاهلیّت، مردمی متعصّب+۱ آیه
  • جهان افرینش، در احاطه علم گسترده خداوند
  • خداوند، یاداورنده شرایط سخت مواجهه با کافران متعصّب جاهل
  • تعصّب جاهلی کافران مکّه، سبب بستن راه مسجدالحرام بر مؤمنان در حدیبیّه+۱ آیه
  • تعصّبهای جاهلی در قلب کافران، زمینه استحقاق انان برای عذاب الهی+۱ آیه
  • ایجاد مصونیّت و مقاومت روحی در مؤمنان از سوی خدا، برای مقابله با هجوم جهل
  • تثبیت روح تقوا در پیامبر(صلی الله علیه واله) و مؤمنان، در ماجرای فتح حدیبیّه، به اراده الهی
  • دلداری خداوند به مؤمنان، در پی ممانعت مشرکان مکّه از ورود مسلمانان به مسجدالحرام و سخت گیری بر انان+۲ آیه
  • ارامش روحی در سختیها، نعمت الهی و رمز موفقیّت+۴ آیه
  • علم خداوند به احوال مسلمانان و نیاز انان، سبب اعطای ارامش به انان+۱ آیه
  • شنوایی و علم گسترده خداوند، پشتوانه امداد مؤمنان+۲ آیه
  • علم فراگیر خداوند، مبنای توفیق تقوا به بندگان شایسته
  • خداوند، عالم به اشیا، قبل از تحقّق انها (علم ازلی)+۱ آیه
  • خداوند، عالم به شایستگان ارامش و نیازمندان واقعی بهره مندی از ان+۱ آیه
  • دانایی کامل خداوند، به تقواپیشگان
  • همه مخلوقات و اشیا، در قلمرو علم و اگاهی خدا
  • علیم / اسماوصفات+۶ آیه
  • کافران، بازدارنده مؤمنان از ورود به مسجدالحرام، در پی اکنده شدن دل شان از خشم و تعصّب جاهلی+۱ آیه
  • قلب، جایگاه تعصب و غیرت
  • کفرورزی، زمینه ساز تعصّبهای جاهلی+۱ آیه
  • کافران، مردمی متعصّب+۲ آیه
  • امداد خداوند به پیامبراکرم صلی الله علیه و اله در حدیبیّه، با نزول سکینه و ارامش بر ان حضرت
  • خداوند، ارامشبخش پیامبر صلی الله علیه و اله با نزول سکینه بر وی و مؤمنان+۱ آیه
  • رسالت محمّد صلی الله علیه و اله+۲ آیه
  • تثبیت روح تقوا در پیامبر صلی الله علیه و اله، بر اثر شایستگی وی برای ان: ... فَاَنْزَلَ اللَّهُ سَکِینَتَهُ عَلی رَسُولِهِ وَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ وَ اَلْزَمَهُمْ کَلِمَهَ التَّقْوی وَ کانُوا اَحَقَّ بِها وَ اَهْلَها
  • خشم و تعصّب جاهلانه کافران، موجب منع ورود محمّد صلی الله علیه و اله و مسلمانان به مکّه و اجرای مناسک حج+۱ آیه
  • کفر و تعصّب جاهلی مشرکان مکّه، مایه بستن راه مسجدالحرام بر مؤمنان در حدیبیّه+۱ آیه
  • امدادهای الهی، موجب تقویت روحیّه مسلمانان در جهاد+۵ آیه
  • ایمان به خداوند، مقتضی اعتماد کامل به وعدههای او+۱ آیه
واژه‌ها