سوره ص، آیه ۷۶ · جزء ۲۳ · صفحه ۴۵۷
قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِّنْهُ خَلَقْتَنِي مِن نَّارٍ وَخَلَقْتَهُ مِن طِينٍ
He said, "I am better than him. You have created me from fire and him out of clay".
معنی کلمات و عبارات
«قَالَ أَنَا خَیْرٌ ...»: (نگا: اعراف / ).
نزول
سال ۳ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال
نکات آیه
۱ - ابلیس در پاسخ خداوند، مهترى و برترى خود بر آدم را، دلیل تمردش از فرمان سجده بر آدم(ع) بیان کرد. «قال یإبلیس ما منعک أن تسجد ... أستکبرت أم کنت من العالین . قال أنا خیر منه»
۲ - ابلیس، خود را برتر و مهتر از آدم(ع) دانست. «قال أنا خیر منه»
۳ - ابلیس، آفریده شدنش از آتش و آفرینش آدم از گل را، دلیل برترى و مهترى خود بر آدم معرفى کرد. «قال أنا خیر منه خلقتنى من نار و خلقته من طین»
برداشت یاد شده از آن جا است که جمله «خلقتنى من نار...» در مقام تعلیل و تبیین براى جمله «أنا خیر منه» مى باشد.
۴ - آتش، مبدأ و عنصر اولیه خلقت ابلیس «خلقتنى من نار»
۵ - گِل، مبدأ و عنصر اولیه خلقت انسان «خلقته من طین»
۶ - تفاوت مبدأ و عنصر اولیه پیدایش موجودات و نوع آنها، ملاک برترى و مهترى آنان نیست. «قال أنا خیر منه خلقتنى من نار و خلقته من طین»
از محکوم شدن ابلیس در داورى و استدلال، درباره برترى خود بر آدم، برداشت یاد شده استفاده مى شود.
۷ - شرافت و برترى انسان و دیگر موجودات، به خاطر عنصر و ماده اولیه آفرینش آنان نیست; بلکه به کمالات و اوصاف ناشى از آن عنصر و ماده اولیه بستگى دارد. «قال أنا خیر منه خلقتنى من نار و خلقته من طین»
برداشت یاد شده به خاطر این نکته است که خداوند از یک سوى فرمان داد که ابلیس بر آدم(ع) سجده کند; که این کار نشانه فضیلت و برترى انسان است. از سوى دیگر برترى ابلیس بر آدم را به خاطر تفاوت عنصر و ماده اولیه آنان مردود شمرد. این حقیقت مى رساند که فضیلت آدم(ع) بر ابلیس، به خاطر عنصر اولیه آفرینش او نبود; بلکه ناشى از کمالات و اوصاف ناشى از ماده گِل و روح الهى او بوده است.
۸ - ابلیس، در مقایسه میان شخصیت خود و آدم(ع)، روح الهى موجود در آفرینش آدم را نادیده گرفت. «فإذا سوّیته و نفخت فیه من روحى فقعوا له سجدین ...قال أنا خیر منه خلقتنى من نار و خلقته من طین»
۹ - ابلیس، از عنصر و ماده اولیه خلقت خود و انسان آگاهى کامل داشت. «خلقتنى من نار و خلقته من طین»
۱۰ - ابلیس، آشنا به خدا و خالقیت او «خلقتنى من نار و خلقته من طین»
۱۱ - ابلیس، فرمان خداوند به سجده بر آدم(ع) را، فرمانى نابه جا و برخلاف منطق و حکمت دانست. «فقعوا له سجدین ... إلاّ إبلیس استکبر ... قال أنا خیر منه خلقتنى من نار و خلقته من طین»
از این که ابلیس، بر به جا بودن سرپیچى اش از فرمان سجده بر آدم دلیل آورده است، مى توان مطلب یاد شده را به دست آورد.
۱۲ - ابلیس خود را از مهتران و از موجودات بلندمرتبه و برتر از آدم(ع) مى دانست. «أستکبرت أم کنت من العالین . قال أنا خیر منه خلقتنى من نار و خلقته من طین»
برداشت یاد شده به خاطر این نکته است که ابلیس در پاسخ به سؤال خداوند که: «تو متکبرى یا از مهتران و عالى رتبگانى؟» خود را از مهتران و برتر از آدم معرفى کرد.
۱۳ - تکبر و خودبرتربینى ابلیس، عامل سرپیچى وى از سجده بر آدم بود; نه مهترى و بلندمرتبگى او. «إلاّ إبلیس استکبر ... أستکبرت أم کنت من العالین . قال أنا خیر منه»
برداشت یاد شده به خاطر این نکته است که هر چند ابلیس، خود را از مهتران و برتر از آدم معرفى کرد; ولى آیه شریفه در مقام محکومیت و رد این ادعا است. از این رو خداوند در آیه قبل، عامل تمرد ابلیس را، تکبر و خودبرتربینى وى برشمرده است (إلاّ إبلیس استکبر...).
۱۴ - ابلیس، پیش از تمرد از سجده بر آدم، موجودى برتر از آدم نبود. «إلاّ إبلیس استکبر و کان من الکفرین ... قال أنا خیر منه خلقتنى من نار و خلقته من طین»
خداوند در دو آیه پیش، ابلیس را پس از تمرد از فرمان سجده بر آدم، کافر شمرده است در این آیه نیز با محکومیت استدلال ابلیس بر مهترى و برترى اش بر آدم، نشان داد که او در گذشته هم برتر از آدم نبود.
تفسیر (۷)
موضوعات
دستهبندی موضوعی
ابلیس از آتشبرتری طلبی ابلیسخداشناسی ابلیسخلقت از آتشدلایل تکبر ابلیسغفلت ابلیسنقش عنصر خلقتپاسخ ابلیسقیاس ابلیسنقش روح خداعنصر خلقت ابلیسآثار برتری طلبی ابلیسنفخ روح در آدمآدم از گلخلقت از گلعوامل عصیان ابلیسبینش ابلیستکبر ابلیسعنصر خلقت آدمآثار تکبر ابلیسفضایل آدمانسان از گلعلم ابلیسعصیان ابلیسعنصر خلقت انسانملاک ارزشهااوامر خدا
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۵۴)
- اتش، عنصری برتر از خاک و گل از دیدگاه ابلیس+۵ آیه
- اتش، مادّه خلقت ابلیس+۴ آیه
- افریده شدن ادم(علیه السلام) از گِل+۶ آیه
- تکبر و خود برتربینی ابلیس عامل سرپیچی وی از سجده بر ادم+۵ آیه
- استدلال ابلیس به برتری خود بر ادم(علیه السلام)، به دلیل خلقت ادم(علیه السلام) از خاک و خلقت او از اتش+۱ آیه
- احتجاج ابلیس با خداوند برای اثبات برتری خود بر ادم(علیه السلام)به دلیل افرینش او از اتش+۵ آیه
- ابلیس، مدّعی برتری بر ادم(علیه السلام)+۱ آیه
- اتش، عنصری برتر و شریفتر از خاک در نزد ابلیس+۳ آیه
- ابلیس، دارای روحیه استکباری+۲ آیه
- استکبار ابلیس، موجب لعن دایمی خداوند+۲ آیه
- افرینش ابلیس از اتش، موجب احساس برتری وی بر ادم(علیه السلام)+۴ آیه
- خلقت ابلیس از اتش+۳ آیه
- افرینش ابلیس از اتش، موجب احساس برتری وی بر ادم(علیه السلام)+۳ آیه
- اگاهی ابلیس از ماده اولیه خلقت ادم(علیه السلام)+۵ آیه
- ابلیس، اگاه از ماده اصلی خلقت خویش+۳ آیه
- اگاهی ابلیس از خالقیّت خداوند+۵ آیه
- مقایسه خلقت از اتش و خلقت از خاک و اعلام نظر درباره برتری خود بر ادم(علیه السلام) از سوی ابلیس+۳ آیه
- مورد لعنت خدا قرارگرفتن بر ابلیس، کیفر نافرمانی وی از امر خداوند+۶ آیه
- ابلیس، موجودی نژادپرست+۳ آیه
- احتجاج ابلیس به خلقتش از اتش و افرینش ادم(علیه السلام) از خاک، برای اثبات برتری خود+۳ آیه
- ابلیس موجودی دارای اختیار و اراده+۷ آیه
- استکبار و سرکشی ابلیس در برابر فرمان خدا، باعث سقوط وی از جایگاه خویش+۳ آیه
- خودبزرگبینی ابلیس، باعث عصیان وی در برابر فرمان خدا+۱۲ آیه
- نژادپرستی، منشا برخوردهای مستکبرانه+۹ آیه
- استکبار در برابر خدا، عامل تمرّد از اوامر الهی+۳ آیه
- خودبرتربینی نژادی، زمینهساز استکبار در برابر خدا+۲ آیه
- ابلیس، دارای روحیّه استکباری+۲ آیه
- تفاوت انسان با شیطان در ماده اوّلیّه خلقت+۴ آیه
- گِل مادّه افرینش انسان+۵ آیه
- تعصّب ابلیس به مادّه خلقت خویش، در مقایسه با مادّه خلقت ادم(علیه السلام)+۹ آیه
- کینهتوزی ابلیس با بنیادم، بر اثر تعصّب وی بر برتری مادّه خلقتش+۶ آیه
- تعصّب ابلیس، در پی دارنده نافرمانی وی از فرمان خدا+۸ آیه
- تکبّر و خودبرتربینی ابلیس، سبب اخراج وی از جایگاه والایش+۷ آیه
- تمرّد و نافرمانی، پیامد تکبّر و خودبرتربینی+۴ آیه
- تکبّر ابلیس، دلیل طرد و لعنشدن او از درگاه خداوند+۸ آیه
- اعتقاد ابلیس به برتری نژاد خود، موجب تکبّر وی بر ادم(علیه السلام)+۴ آیه
- ابلیس، از متکبّران در برابر فرمان خدا+۷ آیه
- تکبّر و خودبرتربینی ابلیس، مانع سجده وی بر ادم(علیه السلام)+۸ آیه
- تکبر در برابر خدا، از موجبات جهنّم+۲ آیه
- حرام بودن تکبر ،در برابر فرمان خداوند+۱۱ آیه
- خلقت ابلیس، از سوی خداوند+۵ آیه
- خلقت ابلیس، پیش از افرینش ادم(علیه السلام)+۸ آیه
- ابلیس، دارای خلقتی غیر از عنصر خلقت ادم(علیه السلام)+۸ آیه
- اتش، مادّه خلقت ابلیس+۵ آیه
- عنصر خلقت ابلیس، موجب خودبرتربینی وی نسبت به ادم(علیه السلام)+۴ آیه
- خیر و برتری اتش بر خاک، در پندار ابلیس+۱ آیه
- پندار خیر (برتری بینی) از نظر ابلیس، موجب سقوط معنوی وی+۳ آیه
- پندار خیر و برتری ابلیس، عامل تمرّد وی از اطاعت فرمان خداوند+۲ آیه
- تکبّر ابلیس، عامل جهل وی به عدم برتری اش بر ادم(علیه السلام)+۳ آیه
- استکبار، مانع سجده و خضوع در برابر خدا+۳ آیه
- ماجرای سجده ملایکه در برابر ادم(علیه السلام) و نافرمانی ابلیس، شایسته نقل و یاداوری+۱۲ آیه
- گِل، مادّه افرینش ادم(علیه السلام)+۶ آیه
- گِل، عنصری پست تر از اتش، از دیدگاه ابلیس+۵ آیه
- استکبار ابلیس، موجب لعن دایمی خداوند+۵ آیه