سوره طه، آیه ۸۶ · جزء ۱۶ · صفحه ۳۱۷
فَرَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفاً قَالَ يَا قَوْمِ أَ لَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْداً حَسَناً أَ فَطَالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي
موسی خشمگین و اندوهناک به سوی قوم خود بازگشت و گفت: «ای قوم من! مگر پروردگارتان وعده نیکویی به شما نداد؟! آیا مدّت جدایی من از شما به طول انجامید، یا میخواستید غضب پروردگارتان بر شما نازل شود که با وعده من مخالفت کردید؟!»
معنی کلمات و عبارات
«غَضْبَانَ»: خشمگین. حال است. «أَسِفاً»: غمزده و اندوهناک. حال دوم است. «وَعْداً حَسَناً»: وعده زیبائی. مراد نزول تورات و بیان احکام آسمانی در آن؛ یا نجات و پیروزی بر فرعونیان و وارث حکومت سرزمین مصر شدن؛ یا وعده مغفرت و آمرزش توبهکنندگان و انجامدهندگان کارهای پسندیده؛ و یا این که همه این امور. «الْعَهْدُ»: مدّت جدائی موسی از بنیاسرائیل و رفتن به مناجات. «أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ ...»: مراد این است که عمل شما آن چنان است که گویا چنین تصمیمی را درباره خود اتّخاذ کردهاید.
نزول
سال ۷ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال
در آن زمان چه میگذشت (۳ رویداد)
نکات آیه
۱ - موسى(ع) در پى آگاه شدن از گمراهى بنى اسرائیل همراه با خشم و اندوهى شدید، به نزد آنان بازگشت. «و أضلّهم السامرىّ . فرجع موسى إلى قومه غضبن أسفًا »
با توجه به آیات دیگر قرآن در این زمینه و نیز قرینه هاى موجود در همین آیات، چنین برمى آید که گمراه شدن بنى اسرائیل به دست سامرى در میقات چهل روزه موسى(ع)، اتفاق افتاده بود و رجوع موسى(ع) به قوم خود نیز پس از پایان میقات بوده است. «غضبان» - چنان که برخى از اهل لغت گفته اند - به شخصى گفته مى شود که غضب شدیدى داشته باشد و «أسف» به فرد خشمگینى گفته مى شود که بر چیزى افسوس مى خورد (لسان العرب).
۲ - ارتداد مردم و گمراه شدن آنان پس از هدایت، مقوله اى سزاوار به خشم آمدن و فرو رفتن در حزن و اندوه «و أضلّهم السامرىّ . فرجع موسى إلى قومه غضبن أسفًا »
۳ - موسى(ع)، تحت تأثیر خشم و اندوه «غضبن أسفًا »
۴ - وجود حالات انسان هاى عادى در پیامبران «غضبن أسفًا »
۵ - بنى اسرائیل، پیش از رفتن موسى(ع) به میقات، وعده خوبى (نزول تورات) از ناحیه خداوند دریافت کرده بودند. «ألم یعدکم ربّکم وعدًا حسنًا »
استفهام تقریرى یا انکارى موسى(ع) از بنى اسرائیل، نشان از داده شدن وعده اى به آنان پیش از رفتن موسى(ع) به میقات دارد. محتواى این وعده را، برخى نزول تورات دانسته اند.
۶ - بنى اسرائیل با بى توجهى به وعده خداوند (اعطاى تورات)، زمینه گمراهى خویش را فراهم آوردند. «و أضلّهم السامرىّ ... ألم یعدکم ربّکم وعدًا حسنًا »
۷ - بنى اسرائیل، بدون این که در تحقق وعده خداوند (اعطاى تورات) به آنان تأخیرى شده باشد، به گمراهى تن در دادند. «ألم یعدکم ربّکم ... أفطال علیکم العهد »
استفهام در «أفطال» انکارى است. و «عهد» به معناى زمان است. (قاموس) و مراد زمان تحقق وعده اى است که «ألم یعدکم» بر آن دلالت داشت، و ممکن است مراد از «عهد» زمان دورى موسى(ع) باشد.
۸ - بنى اسرائیل، در عین مشاهده آیات بزرگ الهى، فاقد ایمان ژرف و راسخ بودند. «یبنى اسرءیل قد أنجینکم ... أضلّهم السامرىّ ... ألم یعدکم ربّکم »
با توجه به این که گمراهى بنى اسرائیل به دست سامرى، پس از نجات آنان از چنگال فرعون، عبور آنان از دریا و مشاهده آیات متعدد الهى در طول آن مدت بوده است; به نظر مى رسد آنان از بینش و ایمان سستى برخوردار بودند که این چنین با اغواگرى سامرى به صف گمراهان پیوستند.
۹ - پیروى بنى اسرائیل از سامرى و بى توجهى آنان به وعده الهى، زمینه سازگرفتارى آنان به غضب خداوند بود. «و أضلّهم السامرىّ ... أم أردتم أن یحلّ علیکم غضب من ربّکم »
«أم» در این آیه منقطعه است و مفاد عبارت «أم أردتم» این است که دلیل گوساله پرستى شما، تأخیر وعده نبود; بلکه شما به گونه اى عمل کردید که علاقه مندان به غضب الهى عمل مى کنند. بنابراین، جمله «أردتم...» استعاره است و نماى کار آنان را نشان مى دهد.
۱۰ - لزوم ایمان به وعده هاى خداوند و پرهیز از بى اعتنایى به آنها «أفطال علیکم العهد أم أردتّم أن یحلّ علیکم غضب »
۱۱ - موسى(ع) قبل از عزیمت به میقات، توصیه هاى لازم را به بنى اسرائیل ارائه کرده و قول و قرارهاى لازم را براى حفظ ایمان، با آنان گذاشته بود. «فأخلفتم موعدى »
«موعد» در این آیه مصدر و به معناى «وعده» است. از این رو «فأخلفتم موعدى»; یعنى، شما از وعده و عهد خود با من تخلف کردید. از این جمله برمى آید که موسى(ع) قبل از رفتن به میقات، پیش بینى هاى لازم را کرده بود و از این نظر حجت را بر بنى اسرائیل تمام نموده بود.
۱۲ - پیش بینى لغزش گاه ها و زمینه هاى گمراهى و هشدار نسبت به آن، از مسؤولیت هاى پیامبران و پیشوایان دینى است. «فأخلفتم موعدى»
۱۳ - عهدشکنى با پیامبران و تخلف از قول و قرار با آنان، زمینه ساز گرفتار شدن به غضب الهى است. «أم أردتّم أن یحلّ علیکم غضب من ربّکم فأخلفتم موعدى »
۱۴ - موسى(ع)، گوساله پرستان بنى اسرائیل را مردمى عهدشکن توصیف کرده و آنها را به عذاب سخت الهى هشدار داد. «أم أردتّم أن یحلّ علیکم غضب من ربّکم »
۱۵ - خشم الهى بر مرتدان و بازگشت کنندگان به شرک و بت پرستى، مقتضاى ربوبیت او است. «أضلّهم السامرىّ ... أم أردتّم أن یحلّ علیکم غضب من ربّکم »
۱۶ - گمراهى پس از هدایت و شرک ورزى پس از توحید، زمینه ساز گرفتارى به خشم سنگین و پایدار خداوند و عذابى سخت و طولانى از جانب او «أضلّهم السامرىّ ... أم أردتّم أن یحلّ علیکم غضب من ربّکم »
«حلول غضب» بر رسوخ و دوام آن و نکره بودن «غضب» بر عظمت آن دلالت دارد. فرود آمدن غضب الهى، کنایه از نزول عذاب است.
تفسیر (۱۰)
- تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۸۰–۹۸ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۸۰–۹۸ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۸۰–۱۱۴ - برگزیده تفسیر نمونه(مکارم شیرازی)
آیه ۸۶ - تفسیر نور(محسن قرائتی)
آیه ۸۶ - نکتههای تفسیر نور
آیه ۸۶ - پیامهای تفسیر نور
آیه ۸۶ - تفسیر اثنی عشری(حسینی شاه عبدالعظیمی)
آیه ۸۶ - تفسیر روان جاوید
آیات ۷۷–۸۶ - تفسیر اطیب البیان(سید عبدالحسین طیب)
آیه ۸۶
موضوعات
دستهبندی موضوعی
آثار ارتداد مردمآثار بی اعتنایی به وعده های خداآثار عهدشکنی با انبیاآثار پیروی از سامریآثار گمراهی بنی اسرائیلانذار گوساله پرستان بنی اسرائیلبی اعتنایی به وعده های خدابی ایمانی بنی اسرائیلعهد موسی با بنی اسرائیلعوامل غضبمغضوبیت بت پرستانمغضوبیت مرتدانپیش بینی گمراهیعوامل مغضوبیت بنی اسرائیلزمینه گمراهی بنی اسرائیلآثار گمراهی مردمکیفر ارتداداندوه موسیتوصیه های موسیعوامل اندوه موسیعوامل غضب موسینقش بنی اسرائیلعهدشکنی بنی اسرائیلمغضوبیت مشرکانوعده به بنی اسرائیلغضب موسیانذارهای موسیبنی اسرائیل در غیاب موسیتوصیه به بنی اسرائیلبازگشت موسیگمراهی بنی اسرائیلایمان به وعده های خداصفات بنی اسرائیلعوامل اندوهلجاجت بنی اسرائیلنزول توراتزمینه غضب خداآثار ارتدادمسؤولیت انبیابشر بودن انبیامسؤولیت رهبران دینیوعده های خداتاریخ بنی اسرائیلمراتب عذابموجبات عذابآثار ربوبیت خداقصه موسی
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۸۴)
- دخیل بودن اراده انسان در گناه
- غضب الهی، کیفر کفرورزی پس از ایمان+۲ آیه
- ارتداد بنیاسراییل، سبب سرزنش انان از سوی موسی(علیه السلام)+۴ آیه
- ارتداد بنیاسراییل، سبب غضب الهی+۱ آیه
- ارتداد بنیاسراییل، سبب غضب موسی(علیه السلام)+۳ آیه
- غیبت موسی(علیه السلام)، از عوامل ارتداد بنیاسراییل+۵ آیه
- خطر ارتداد و انحراف عقیدتی، در صورت عدم حضور رهبر دینی در جامعه+۶ آیه
- دچار شدن گوسالهپرستان به غضب خدا، به سبب ارتدادشان+۳ آیه
- گرفتار شدن به لعنت خدا، فرشتگان و همه مردم، از پیامدهای ارتداد+۲ آیه
- هشدار موسی(علیه السلام) به گوسالهپرستان بنیاسراییل از عذاب سخت الهی
- مبارزه موسی(علیه السلام) با بتپرستی بنیاسراییل، با نابود کردن و سوزاندن گوساله سامری+۶ آیه
- هشدار موسی(علیه السلام) به گوسالهپرستان بنیاسراییل از عذاب سخت الهی
- بیاختیار قلمداد کردن خود، از بهانههای بنیاسراییل برای توجیه پیمانشکنی با موسی(علیه السلام)و نفوذ ایین بتپرستی در میان انان+۱ آیه
- سرزنش موسی(علیه السلام) از بنیاسراییل، به سبب گرایش انان به گوسالهپرستی در غیاب وی+۵ آیه
- ارتداد و گمراه شدن بنیاسراییل به دست سامری، عامل خشم و غضب موسی(علیه السلام) بر انان+۱ آیه
- پیروی بنیاسراییل از سامری و بیتوجهی به وعده الهی، زمینهساز گرفتاری انان به غضب خداوند+۱ آیه
- رویاوردن بنیاسراییل به گوسالهپرستی بعد از خروج از مصر و عبورشان از دریا و رفتن موسی(علیه السلام)به میعادگاه برای مناجات+۴ آیه
- خشم و غضب همراه با اندوه موسی(علیه السلام)، از گمراهی و گوسالهپرستی قوم خویش+۳ آیه
- وعده نیکوی خداوند (نزول تورات) به بنیاسراییل، پیش از رفتن موسی(علیه السلام) به میقات
- وعده پاداش خداوند به بندگان+۱ آیه
- تبلیغ در میان قوم خود، دارای اولویت برای پیامبران+۳ آیه
- استفاده از تهییج عواطف، در مسیر تبلیغ معارف الهی+۴ آیه
- وعده پاداش، از روشهای تربیت انسانها+۱ آیه
- همه انسانها، تحت تربیت و ربوبیت خداوند+۳ آیه
- حرمت شکستن پیمانها و عهدها
- ارتداد بنی اسراییل و گمراه شدن انان، پس از هدایت، عامل اندوه موسی(علیه السلام)+۳ آیه
- گوسالهپرستی و گمراهی قوم موسی، علّت اندوه موسی(علیه السلام)+۳ آیه
- حرمت ارتداد و رویگردانی از ایمان به شرک+۷ آیه
- حرمت مخالفت و نافرمانی، در برابر خداوند+۲ آیه
- خشم خدا بر بت پرستان مشرک، مقتضای ربوبیّت او+۱ آیه
- دفاع موسی(علیه السلام) از توحید، در برابر بدعت گوساله پرستی بنی اسراییل+۳ آیه
- بدعت سامری، موجب خشم و تاسّف شدید موسی(علیه السلام)+۲ آیه
- طولانی شدن وعده خدا بر بنی اسراییل با فراهم کردن موجبات غضب او برای خود، سؤال انکارامیز موسی(علیه السلام) از انان
- سؤال نکوهش امیز موسی(علیه السلام) از بنی اسراییل، درباره عهدشکنی انان، به رغم وعده نیکوی خداوند، در اعطای تورات به انان
- سؤال نکوهش امیز موسی(علیه السلام) از بنی اسراییل، درباره عهدشکنی انان، به رغم وعده نیکوی خداوند، در اعطای تورات به انان
- طولانی شدن وعده خدا بر بنی اسراییل یا فراهم کردن موجبات غضب خدا برای خود، سؤال انکارامیز موسی(علیه السلام) از انان+۱ آیه
- موسی(علیه السلام) از ستیزه گران علیه شرک و بت پرستی+۷ آیه
- گمراهی، زمینه ساز گرفتاری به خشم و غضب الهی+۱ آیه
- سوء استفاده سامری از غیبت موسی(علیه السلام) برای گمراه ساختن بنی اسراییل+۱ آیه
- واکنش شدید موسی(علیه السلام) نسبت به اضلالگری سامری+۲ آیه
- مطرود شدن سامری از جامعه بنی اسراییل با امر موسی(علیه السلام)، در پی اضلال انان+۲ آیه
- غیبت و جدایی موسی(علیه السلام) از قوم بنی اسراییل، زمینه ساز گمراهی انان از سوی سامری+۲ آیه
- اگاهی موسی(علیه السلام) از ضلالت بنی اسراییل، پس از میقات، موجب خشم ان حضرت+۳ آیه
- عکس العمل شدید موسی(علیه السلام) در برابر اغواگری سامری و گمراهی بنی اسراییل از سوی او+۴ آیه
- طرد و قطع رابطه بنی اسراییل با سامری، در پی اضلال او و فرمان موسی(علیه السلام)+۲ آیه
- جدایی از رهبران دینی، زمینه گمراهی مردم+۱ آیه
- ناتوانی هارون(علیه السلام)، در بازداشتن بنی اسراییل، از پرستش گوساله سامری+۳ آیه
- بنی اسراییل، مستحقّ کیفر و عذاب به سبب گوساله پرستی+۴ آیه
- عهدشکنی با پیامبر(صلی الله علیه واله) و تخلّف از قول و قرار با ان، زمینه ساز گرفتار شدن به غضب الهی
- عهد موسی(علیه السلام) با بنی اسراییل، قبل از عزیمت به میقات
- بنی اسراییل، گرفتار خشم و غضب خدا+۲ آیه
- سامری، مورد خشم و غضب الهی+۲ آیه
- ارتداد و پرستش غیر خدا، موجب گرفتار شدن به غضب الهی+۵ آیه
- گوساله پرستی، سبب ابتلا به غضب خدا+۱ آیه
- خشم و غضب موسی(علیه السلام) به سبب گوساله پرستی قومش+۳ آیه
- خشم و غضب موسی(علیه السلام) از هارون(علیه السلام) و درگیر شدن با او، به جهت ممانعت نکردن از گوساله پرستی قومش+۴ آیه
- خشم و غضب موسی(علیه السلام) از سامری، برای گمراه ساختن بنی اسراییل+۲ آیه
- غضبان / اسماوصفات+۳ آیه
- تصمیم لجوجانه و مصرّانه گوسالهپرستان بنیاسراییل بر عبادت گوساله سامری تا زمان بازگشتن موسی علیه السلام از میقات و تعیین تکلیف+۳ آیه
- برخورد لجوجانه بنیاسراییل از پذیرش فرمانهای هارون علیه السلام و توبه از گوسالهپرستی+۴ آیه
- مجسّمهسازیِ منجر به پرستش غیر خدا، صنعتی حرام+۷ آیه
- ارتداد، از موجبات ملامت و نکوهش+۵ آیه
- پرسش نکوهشامیز موسی علیه السلام از بنیاسراییل، درباره عهدشکنی انان، به رغم وعده نیکوی خدا در اعطای تورات به انان
- نکوهش مرتدّان از جانب خدا+۵ آیه
- اعتراض موسی علیه السلام به هارون علیه السلام در پی گمراهی بنیاسراییل و ترس هارون علیه السلام از اعتراض وی، مبنی بر ایجاد تفرقه در میان انان+۳ آیه
- هارون علیه السلام، برادر موسی+۳ آیه
- عهد موسی علیه السلام با بنیاسراییل قبل از عزیمت به میقات
- خشم موسی علیه السلام، به سبب گوسالهپرستی قومش+۲ آیه
- محدودیّت علم موسی علیه السلام و بیخبری وی از ماجرای قوم خود و گمراهی انان به وسیله سامری، در غیاب خود+۳ آیه
- استفاده موسی علیه السلام از تحریک عواطف در تبلیغ قوم خود+۳ آیه
- تبلیغ در میان قوم خود، دارای اولویت برای موسی علیه السلام+۲ آیه
- سرزنش موسی علیه السلام از بنیاسراییل به دلیل گوسالهپرستی انان+۳ آیه
- سؤال نکوهشامیز موسی علیه السلام از بنیاسراییل، درباره پیمان شکنی انان، به رغم وعده نیکوی خداوند، در اعطای تورات به انان
- سرزنش بنیاسراییل از سوی موسی علیه السلام به دلیل خلف وعده با وی و ارتکاب موجبات خشم الهی+۲ آیه
- توبیخ بنیاسراییل از جانب موسی علیه السلام به دلیل انحراف و گوسالهپرستی انان در غیاب وی+۳ آیه
- وعده مناسب موسی علیه السلام به بنیاسراییل، برای حفظ ایمان انان پیش از عزیمت به میقات
- تخلّف بنیاسراییل از وعدههای خود، نسبت به موسی علیه السلام
- سؤال موسی علیه السلام از بنی اسراییل، از وعدههای نیکوی خدا با انان
- لزوم ایمان به وعدههای خدا و پرهیز از بی اعتنایی به انها
- پیروی بنیاسراییل از سامری و بیتوجّهی به وعده الهی، زمینهساز گرفتاری انان به غضب خداوند+۱ آیه
- وعده و وعیدهای خداوند، برخاسته از ربوبیت او برای رشد و تربیت انسانها+۱ آیه
- به تاخیر نیفتادن وعده اعطای تورات به بنیاسراییل
- تخلف بنی اسراییل، از وعدههای موسی علیه السلام با انان
- ترس از ایجاد تفرقه در میان بنیاسراییل، پاسخ هارون علیه السلام به اعتراض موسی علیه السلام+۲ آیه