=== قاموس قرآن ===
علی نبینا و اله و «علیه السلام». نام مبارکش 136 بار در کلام الله مجید بکار رفته است. موسی لفظ عبری است به معنی از آب گرفته شده. ظاهرا از آنجهت است که مأموران فرعون او را در بچگی از آب گرفتند. حالات موسی «علیه السلام» در قرآن مجید بیشتر از حالات دیگر پیغمبران ذکر شده و ظاهرا وجه آن اصطکاک بیشتر مسلمین با یهود وعناد و لجاجت یهود در مقابل قرآن بوده و یا علل دیگری هم داشته است. ولادت موسی «علیه السلام» ولادت موسی در روزگاری بود که فرعون پسران تازه مولود بنیاسرائیل را سر میبرید و دخترانشان را زنده نگاه میداشت. مشهور است که کاهنان به فرعون گفته بودند: فرزندی در بنیاسرائیل متولّد میشود که سلطنت تو را تهدید خواهد کرد. فرعون برای جلوگیری از تولّد چنین پسری به آن جنایت وحشتناک دست زده بود. میشود گفت: علت آن کشتار دلخراش و بیرحمانه آن بود که فرعون نمیخواست بنیاسرائیل در اثر کثرت مردان تقویت شده و خطری برای مصریان و فرعون باشند چون در صورت کشتار پسران، زنان هر قدر زیاد میشدند باز همه بصورت بردگان در مصر بودند و کاری نمیتوانستند کرد. آیه [قصص:6]. نشان میدهد که خوف از کثرت و قوّت بنیاسرائیل بوده است نه از ولادت یک پسر. و در قرآن مجید آمده: چون موسی به فرعون و ساحران غالب گردید، مصریان به فرعون گفتند: آیا از موسی و قومش دست میکشی که در زمین فساد کنند و تو و خدایانت را ترک کنند!؟ فرعون درجواب گفت: [اعراف:127]. اگر کشتن بچهها برای جلوگیری از ولادت موسی بود دیگر تهدید فرعون جای نداشت که موسی بدنیا آمده بود، ظاهراً نظر فرعون آن بوده که باز پسرانشان را میکشم و نمیگذارم تقویت شده و خطری ایجاد کنند. و اگر شبهه را قوی گرفتیم باید بگوییم: جریان ولادت موسی «علیه السلام» توسط انبیاء در بنیاسرائیل شهرت یافته و از آنها به سمع فرعون رسیده بود نه بوسیله ساحران که راهی بغیب ندارند. و اگر وجه دوّم صحیح باشد خدا خواسته با تربیت موسی در آغوش فرعون بفهماند که فرعونها از تغییر تقدیر خداوندی عاجزاند بلکه پسری را که برای او همه را میکشت باید خودش در آغوش خودش تربیت کند. بهرحال چون موسی متولد شد مادرش با الهام خداوندی او را شیر داد و در صندوقی گذاشته در آب رها کرد و با الهام خدایی میدانست که به وی باز خواهد گشت، غلامان فرعون صندوق را از آب گرفتند و چون بازکردند تازه مولودی در آن یافتند نظر فرعون آن بود روی قانون کلّی این بچه نیز مشمول قتل شود که وضع نشان میدهد از بنیاسرائیل است، ولی زن فرعون شیفته تازه مولود شد «وَالْقَیْتُ عَلَیْکَ مَحَبَّةً مِنی» زن در اثر علاقه شدید از کشتن وی مانع شد و گفت «قُرَّةُ عَیْن لی وَلَکَ لاتَقْتُلوُهُ عَسی اَنْ یَنْفَعَنا اَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً» بالاخره فرعون تسلیم شد که او را نکشد و برای خود نگه دارد، مساله اوّل و فوری آن بود که زن شیردهی باشد و او را شیر دهد، تقدیر خدا کار خود را کرد هر زنی که آوردند موسی پستانش را نگرفت، «وَ حَرَّمْنا عَلَیْهِ الْمَراضِعَ مِنْ قَبْلُ» حاضرین در این کار فروماندند. خواهر موسی که وارد آن مجمع شده و به توصیه مادرش ناظر جریان بود گفت: مادری را میشناسم که او را کفالت کند و شیر بدهد، به گفته او موسی را پیش مادرش آوردند آنگاه به فرعون بشارت دادند که مسأله حل شد و پستان فلان زن را گرفت، (پس حقوقی و ماهیانهای برای این زن مقرر کنید که پسر پادشاه را شیر میدهد) [قصص:7-13]. ترجمه آزاد. *** قصّه روی اراده خدا جریان داشت، دشمن فرعون و مایه اندوه فرعون در خانه فرعون تربیت میشد «وَاللهُ غالِبُ عَلی اَمْرِهِ» موسی چون به رشد و جوانی رسید خداوند به وی حکمت و درک و علم عنایت فرمود (تربیت شده اشراف ضدّ اشرافیت را در سر پروراند و آن خانه و حکومت آن را محکوم کرد) روزی وقت ظهر که مردم نوعاً در خانهها مشغول استراحت بودند از قصر بیرون آمد و در شهر گردش میکرد، اتفّاقاً دو نفر مصری و اسرائیلی مشغول مقاتله و نزاع بودند (گویی قبطی را نظر آن بود که سبطی را بکشد او نیز میخواست ازخود دفاع کند ولو به مرگ مصری تمام شود) لذا فرموده «فَوَجَدَ فیها رَجُلَیْنِ یَقْتَتِلانِ» بهرحال اسرائیلی موسی را به یاری طلبید موسی با یک مشت کار مصری را تمام کرد ولی از اینکه این مداخله به مرگ مصری انجامید ناراحت شد و گفت: این منازعه که میکردند کار شیطان است، خدایا من خویش را به زحمت انداختم، مصریان از این کار اغماض نخواهند کرد مرا فرجی پیش آور. دیگر به کاخ فرعون برنگشت فردای آن روز گوش به زنگ بود که قتل قبطی چه عکسالعملی به بار خواهد آورد، از قضا دید، اسرائیلی دیروز با شخص دیگری گلاویز شده باز موسی را به یاری طلبید، موسی گفت تو در ضلالت آشکاری که با این وضع و تسلط مصریان هر روز نغمهای ساز میکنی این بگفت و باز خواست از او دفاع کند، سبطی به خیال آنکه این دفعه موسی قصد وی را دارد و میخواهد کارش را تمام کند فریاد کشید:«یا موُسی اَتُریدُاَنْ تَقْتُلَنی کَما قَتَلْتَ نَفْساً بِالْاَمْسِ اِنْ تُریدُ اِلّا اَنْ تَکُونَ جَباراً فِی الْاَرْضِ...» درهمین وقت بود که مردی رسید و گفت: موسی اشراف دربار فرعون رأیگیری میکنند که تو را بکشند هرچه زودتر خودت را نجات ده، موسی چارهای جز فرار نداشت لذا پا به فرار گذاشت و از مصر خارج شد. [قصص:14-21]. ترجمه آزاد. موسی و شعیب موسای جوان از مصر خارج شده راه «مدین» را در پیش گرفت و گفت: «عَسی رَبّی اَنْ یَهْدِیَنی سَواءَ السَّبیلِ» چون به چاه مدین رسید دید گروهی به گوسفندان خویش آب میدهند ولی دو نفر زن چند رأس گوسفند را از آب خوردن باز میدارند، گفت چرا چنین میکنید دختران گفتند: ما پس از برگشتن چوپانها به گوسفندان آب میدهیم، پدر ما پیرمرد است نمیتواند خودش گوسفندان را آب دهد، موسی به آن گوسفندان آب داد و در سایهای استراحت کرد، پس از رفتن دختران یکی از آن دو بازگشت و به موسی گفت: پدرم تو را میخواهد تا مزد این کار را که کردی بدهد. موسی پیش شعیب «علیه السلام» آمد و ماجرای خویش را باز گفت، شعیب پس از شنیدن سرگذشت او گفت: «لاتَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمَ الظَّالِمینَ» یکی از دختران گفت: پدر جان این جوان را اجیر کن که هم نیرومند است و هم درستکار. شعیب گفت: میخواهم یکی از دخترانم را به عقد نکاح تو در آورم که هشت سال به من اجیر باشی و اگر ده سال کار کردی به اختیار تو است و من نمیخواهم تو را به زحمت اندازم و کار زیاد رجوع کنم خواهی دید که از نیکوکارانم «سَتَجِدُنی اِنْشاءَاللَّهُ مِنَ الصَّالِحینَ». موسی گفت: این کار میان من و تو باشد هر کدام از هشت سال یا ده سال را کار کردم به من تحمیل نخواهی کرد [قصص:22-28]. ترجمه آزاد. موسای رسول موسی چون مدت خدمتش را در نزد شعیب تمام کرد خواست به وطنش مصر بازگردد با خانوادهاش از مدین به راه افتاد چون به صحرای سینا رسید ظاهراً راه را گم کرد و از سرما تا حدّی ناراحت بودند، موسی از دور آتشی دید «فَلَمَّا قَضی مُوسَی الْاَجَلَ وَ سارَ بِاَهْلِهِ آنَسَ مِنْ جانِبِ الطُّورِ ناراً» به خانوادهاش گفت: اینجا باشید من آتشی به نظرم آمد شاید در کنار آن جمعی باشند راه را از آنها بپرسم و یا مقداری آتش بیاورم تا گرم شوید، موسی به سوی آتش به راه افتاد چون به نزدیک آتش رسید ناگاه از ناحیه راست وادی از جانب درختی که در آنجا بودی ندائی بلند شد: «اَنْ یا مُوسی اِنّی اَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعالَمینَ وَ اَنْ أَلْقِ عَصاکَ...» ای موسی منم خدا، پرورش دهنده همه مخلوقات ای موسی عصایت را بیانداز. (سر تا پای موسی را لرزشی فرا گرفت و با آرامشی از جانب خدا خویشتن را باز یافت و آرام گردید) سپس در پیروی از همان ندا عصا را به زمین انداخت دید عصا به صورت مار در آمد و همچون مار حرکت میکند، موسی از دیدن آن پا به فرار گذاشت و به پشت سرش نگاه نکرد. بار دیگر ندا بلند شد «یا مُوسی أَقْبَلْ وَ لاتَخَفْ اِنَّکَ مِنَ الْآمِنینَ» موسی برگرد و نترس تو ایمنی، چون بازگشت ندا چنین ادامه یافت: دستت را بگریبانت فروبر چون بیرون آوری خواهی دید سفید و نورانی شده بیآنکه صدمهای ببیند... عصا و ید بیضاء دو معجزهاند با این دو معجزه پیش فرعون و قومش برو و هدایتشان کن که گروهی فاسقاند. گفت خدایا من یک نفر از آنها را کشتهام میترسم مرا بکشند، برادرم هارون از من فصیحتر است او را با من بفرست که تصدیقم کند میترسم تکذیبم نمایند، خطاب رسید [قصص:29-35]. موسی و فرعون موسی با برادرش هارون پیش فرعون آمده و رسالت خویش را بیان داشتند و گفتند: ما دو فرستاده پرودگار تو هستیم بنی اسرائیل را به ماواگذار و عذابشان نکن برتو معجزهای از خدایت آوردهایم سلام بر آنکه تابع راه هدایت است، خداوند فرموده هر که ما را تکذیب کند و از حق روی گرداند عذاب خدا در کمین اوست. فرعون گفت:«فَمَنْ رَبُّکُما یا مُوسی؟» موسی پروردگار شما دو برادر کیست؟ گفت: «رَبُّنَا الَّذی اَعْطی کُلَّ شَیْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدی» پروردگار ما آن است که هر چیز را آفریده و به راههای ادامه زندگی هدایت فرموده است. فرعون گفت: «فَما بالُ الْقُرُونِ الْاَوْلی» حال مردمان گذشته (که بخدا ایمان نیاوردند) چیست؟ موسی گفت: «فی کِتابٍ لایَضِلٌ رَبی وَلایَنْسی» ماجرای آنها در کتابی موجود است خدایم نه یکی را جای دیگری میگیرد و نه فراموش میکند همان خداییکه زمین را برای زندگی آماده کرد و در آن راهها قرارداد و از آسمان آب بارانید و اصناف مختلف نباتات را بوسیله آن بوجود آورد، بخورید و چهارپایانتان را بچرانید و در آنها خردمندان رادلائلی است بر وجود و تربیت پروردگار، شما را از این زمین آفریدهایم و در آن باز میگردانیم و بار دیگر از آن بیرون میآوریم «مَنْها خَلَقْنا کُمْ وَ فیها نُعیدُکُمْ وَ مِنْها نُخْرِجُکُمْ تارِةً اُخْری». فرعون که نخوت سلطنت وجودش را فرا گرفته بود درمقابل موسی و هارون تسلیم نشد نبوت آنها را تکذیب کرد و از پذیرش امتناع نمود و با کمال غرور گفت: «أَجِئْتَنا لِتُخْرِجَنا مِنْ اَرْضِنا بِسِحْرِکَ یا مُوسی» موسی آمدهای تا با جادوی خودت ما را از دیارمان بیرون کنی؟!! ما هم سحری در مقابل سحر تو میآوریم روزی را معین کن که بدون عذر در آنروز گرد آییم و با جادوگران ما مبارزه کن تا جواب جادوی تو را بدهند. موسی فرمود: روزعید و آنگاه که مردم در وقت چاشت جمع گردند روزملاقات ما باشد. [طه:47-59]. موسی و ساحران فرعون مأمورانی با اطراف فرستاد تا عده زیادی ساحر از هر طرف جمع کرده به پایتخت آوردند فرعون قول داد که در صورت غلبه به موسی از مقربین درگاهش خواهند بود. موسی به ساحران فرمود( وَیْلَکُمْ لاتَفْتَرُوا عَلَیاللهِ کَذِباً فَیُسْحِتَکُمْ بِعَذابٍ وَ قَدْخابَ مَنِ افْتَری) وای بر شما بخدا نسبت دروغ ندهید و با این آمادگی خود مرا مانند خودتان جادوگر قلمداد نکنید من مأموری از جانب آفریدگارم، خدا شما را با عذابی در این صورت خواهد کوبید هرکه به خدادروغ بندد زیانکار است... عدهای گفتند: این دو برادر دو جادوگراند، میخواهند شما را بوسیله جادو از دیارتان برانند و طریقه شریفتان را از بین ببرند و شما را به خود برده کنند، حیله خود را یکجا کنیدو در برابرشان صف آرایی نمایید هر که امروز پیروز گردید نجات یافته است. ساحران گفتند: موسی تو اول سحر خودت را بکار میبندی یا ما اول بکار بندیم؟ موسی گفت: نه شما اول بیاندازید، جادوگران سحر خویش را بکار بردند، مردم از سحر آنها چنان خیال کردند که ریسمانها و عصاهائیکه به زمین انداختهاند به مارها مبدل شده و حرکت میکنند و حتی خود موسی نیز چنان خیال کرد« فَاِذا حِبالُهُمْ وَ عِصِیُهُمْ یُخَیِلُ اِلَیْه مِنْ سِحْرِهِمْ اَنَّها تَسْعی». موسی با دیدن آن منظره ترسید (از اینکه مردم گمان کنند اینها واقعیت است) خطاب رسید: نترس تو پیروزی، عصایت را بیانداز آنچه به باطل کردهاند خواهد بلعید کاراینان کار ساحر است و رستگاری از ساحر بدور. عصا در دم اژدها شد و همه آن ابزار را بکام خویش فروبرد جادوگران ازدیدن آن دانستند که موسی ساحر نیست و مبعوث از طرف خداو کارش معجزه است لذا به موسی ایمان آوردند. فرعون در کارش فروماند و به تهدید و ارعاب دست زد و به ساحران فریاد کشید: آیابی آنکه من اجازه دهم به موسی ایمان آوردید او استاد شما است که تعلیمتان داده، بدانید که دست و پاهایتان را به عکس میبرم و در درختان خرما بدارتان میآویزم وخواهید دانست که عذاب کدام یک ما سختتر است و شاخ و شانه کشیدن فرعون مؤمنان را ارعاب نکرد و درجواب فرعون گفتند: [طه:60-72]. بحران موسی پس از این غلبه عملا دارای دارودسته شد و جمعیتی مخالف دولت فرعون در مصر بوجود آمد فرعون بر شدت خفقان افزود و پیروان موسی را مورد اذیت و اهانت قرار داد [شعراء:53-56]. فرعون مأمورانی برای جمع لشگریان در شهر فرستاد و به مردم پیغام داد که موسی و پیروان او گروهاندکی هستند و دولت را خشمگین کردهاند ولی دولت بر اوضاع مسلط و مراقب کارها است. گروهی از درباریان به فرعون گفتند: این فتنه را هر چه زودتر بخوابان و نگذار موسی و قومش از حکومت تو و تقدیس خدایانت دست برداشته و در مملکت افساد کنند. فرعون در جواب گفت:« سَنُقَتِلُ اَبْناءَهُمْ وَ نَسْتَحْیی نِساءَهُمْ وَ اِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ» همچنان پسرانشان را سر بریده و زنانشان را زنده نگاه خواهم داشت ما برتریم، حکومت و قهر در دست ما است. موسی درجواب این تهدید گفت: قوم من از خدا یاری جویید و خویشتندار باشید زمین و مملکت مال خدا است بهر کس از بندگان که خواهد میدهد و عاقبت مال پرهیزکاران است. گفتند: ای موسی پیش از آنکه توآیی در اذیّت بودیم و اکنون که تو آمدهای باز در اذیّت و ناراحت هستیم. موسی گفت: امید است که خدا دشمنتان را هلاک کند و شما را جانشین گرداند و ببیند چطور کار میکنید [اعراف:127-129]. در آن دوران بود که معجزات موسی «علیهالسلام» از قبیل طوفان، ملخ و غیره به 9 واحد رسید چنانکه در «تسع» گذشت. هر وقت یکی از آن بلاها و معجزهها ظاهر میشد در مقام عجز از موسی میخواستند که از خدا بخواهد تا بلا را از بین ببرد و در آنصورت ایمان خواهند آورد ولی پس از کشف بلا به قول خود عمل نمیکردند جریان بدین منوال بود که موسی مأمور شد بنی اسرائیل را از مصر بیرون برد. خروج از خدا دستور صریح رسید که بنی اسرائیل را شبانگاه از مصر خارج کند، بدستور موسی مردم آماده کوچ شدند و شب هنگام از مصر حرکت کردند. فرعون از رفتن موسی و یارانش مطلع گردید و در تعقیب آنها براه افتاد، بنی اسرائیل بکنار دریای سرخ نزدیک شده بودند که لشکریان فرعون از دور دیده شدند، بنی اسرائیل در مخمصه عجیبی قرار گرفتند ازجلو امواج خروشان دریا و ازعقب دشمن بی امان که به سرعت نزدیک میشد «فَلِمَّا تَراءَ الْجَمْعان ِ قالَ اَصْحابُ مُوسی اِنَّا لَمُدْرَ کُونَ قالَ کَلاَّ اِنَّ مَعِیَ رَبی سَیَهْدینِ» چون دوگروه همدیگر را دیدند یاران موسی گفتند: ماحتما گرفتار خواهیم شد این دریا و این دشمن. شب تاریک و بیم موج و گردابی چنین حائل کجا دانند حال ما سبکباران ساحلها. (ای بسا که زبانهای ملامت به سوی موسی «علیه السلام» گشوده شد). موسی گفت: نه خدایم با من و یارمن و من با طرح نقشه خدایی بیرون شدهام در همین هنگام عصا کارخودش را برای چندمین بارکرد. «فَاَوْحَیْنا اِلی مُوسی اَنِ اضْرِبْ بِعَصکَ الْبَحْرِفَانْفَلَقَ فَکانَ کُلُّ فِرْقٍکَالطَّوْدِ الْعَظیمِ» به محض رسیدن عصا بدریا، آبهای دریا بشکافت و متحجر گردید و راهی باز شد و در دو طرف آن راه آبها مانند کوه بزرگی جامد و بی حرکت ماندند خالق کاینات صفت میعان و جریان را از آب برداشت همچنانکه سوزاندن را از آتش در قصه ابراهیم «علیهالسلام»، بنی اسرائیل به سرعت وارد آن راه شده وبه طرف صحرای سینا رفتند در این وقت فرعون با لشگریانش رسیدند و راه را بازدیده وارد شدند تا بنی اسرائیل را تعقیب نمایند پس از ورود آنها آبهای دریا بهم آمد فرعونیان شروع بدست و پا زدن نمودند. (شعراء:61-64). فرعون چون مرگ را معاینه دید گفت: «آمَنْتُ اَنَّهُ لااِلهَ اِلاّ الَّذی آمَنَتْ بِهِ بَنُواِسْرائیلَ وَ اَنَا مِنَ الْمُسْلِمنَ» ولی خداوند توبه او را قبول نکرده ودر جوابش (که فرعون نشنید) فرمود: اکنون ایمان میآوری حال آنکه پیشتر عصیان کردی و از مفسدان بودی، امروز فقط جسد تو را بیرون انداخته و در دسترس مردمان قرار خواهیم داد تا به آیندگان عبرتی باشی و بدانند عاقبت دشمنان حق و عاقبت جباران چنین است. (یونس:90-92). در صحرای سینا [یونس:93]. بنی اسرائیل چون به صحرای سینا وارد شدند زندگی نوینی را آغاز کردند و از اسارت فرعونیان رستند ولی روی جهالتی که داشتند قدر آنهمه نعمت را ندانسته مرتبا خدا را عصیان کردند و موسی و هارون علیهماالسلام را به زحمت انداختند، خداوند برای آنها من وسلوی نازل فرمود مدتها از آن دو ارتزاق کردند رجوع شود به «منَ» و «سلوی» با این همه معجزات چون در آبادیهای سینا بگروهی بت پرست برخوردند گفتند: [اعراف:138]. موسی برای ما نیز خدایانی بساز. از لحاظ آب در مضیقه شدند بدستور خدا موسی عصا را به سنگ زد، دوازده چشمه ازآن جاری گردید بنا شد هر یک از دوازده گروه از چشمهای آب گیرند. [بقره:60]. از جمله وقایع صحرای سینا داستان گاوکشی است که بنی اسرائیل در مورد پیداکردن قاتلی انجام دادند، آن ماجری کاری بس مهم بود که در «بقر» ذیل عنوان بقره بنی اسرائیل مشروحاً گفته شده است. سامری موسی «علیه السلام» در سینا مأموریت یافت که مدتی دور از قوم خود در محلی به مناجات خدا پرداخته وازخداوند قانونی برای اداره بنی اسرائیل دریافته بیاورد یعنی الواح تورات را. در آیهای میخوانیم که مدت خدا چهل روز بوده و در آیه دیگر سی روز ولی ده روز بر آن افزوده شد. [بقره:51]. این آیه در چهل بودن صریح است ولی آیه [اعراف:142]. وعده ملاقات را سی روز ذکر میکند که ده روز دیگر بر آن افزوده شده. به نظرم وعده از اول چهل شب بوده ولی ذکر سی شب و افزودن ده شب برای امتحان بوده است یعنی بنی اسرائیل اول بدانند که موسی پس از 30 روز مراجعت خواهد کرد و چون بنا شد ده روز دیگر بماند آیا در این ده روز استقامت خواهند ورزید یا نه و چون سی روز گذشت وموسی نیامد سامری فورا جریان گوساله را پیش آورد و با یاران خویش مردم را به عبادت آن خواند. بهرحال چون برگشتن موسی «علیه السلام» بطول انجامید سامری مقداری زیورآلات از مردم و مقداری از خویش جمع کرده و آنها را ذوب کرده بصورت گوسالهای درآورد و آن صدای گاو داشت (به نظر میآید که درجوف آن دستگاههایی گذاشته بود بادکه از عقب آن وارد میشد در اصطکاک با آن دستگاه بصورت صدای گاو از دهانش خارج میشد که فرموده [طه:88].) سامری چون از ساختن گوساله فارغ شد با عدهای از همدستان خویش مردم را بعبادت گوساله خواندندو گفتند: «هذا اِلَهُکُمْ وَاِلهُ مُوسی» این معبود شما و معبود موسی است، موسی معبود خویش را که در اینجا است از یاد برد و در طلب آن بطور رفت. هارون که جانشین موسی بود با این امر به مخالفت برخاست و گفت:مردم پروردگار شما خدای رحمن است نه این گوساله از من پیروی کنید واز عبادت آن دست بردارید گفتند: تا برگشتن موسی به آن عبادت خواهیم کرد. خداوند در طور به موسی از ماجرای سامری خبرداد، موسی به عجله و اندوهناک و خشمگین بمیان بنی اسرائیل بازگشت و آنها را به باد ملامت گرفت و گفت:«یا قَوْمِ أَلَمْ یَعِدْ أَمْ رَبُّکُّمْ وَعْداًَحَسناًأَفَطالَ عَلَیْکُمُ الْعَهْدَ أَمْ اَرَدْتُمْأَنْ یَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبٌ مَنْ رَبِکُمْ فَأَخْلَهُمْ مَوْعِدی؟!» مردم تقصیر را به گردن سامری انداختند و گفتند او این کار را کرد. موسی آنگاه به برادرش هارون پرخاش کرد :چرا گذاشتی اینکار کنند و سرهارون را گرفت و پیش خود کشید. هارون گفت: پسر مادرم سر و ریش مرا مگیر مردم مرا بیچاره کردند و خواستند بکشندم، ترسیدم بگویی میان بین اسرائیل نفاق افکندی و فرمانم را مراعات نکردی. موسی «علیه السلام» آنگاه به سراغ سامری آمد: این چه وضعی است پیش آوردی؟! سامری گفت: آنچه این مردم ندانستند من دانستم مقداری از دین تو اخذ کرده سپس رها کردم و نفس من این چنین وادارم کرد رجوع شود به «اثر». موسی گفت: برو حق نداری با کسی افت و خیز و گفتگو ومعاشرت کنی وباید تنها زندگی نمایی و این معبودیکه به آن عبادت کردی ریزریز کرده وبدست باد در دریا پراکنده خواهم کرد، (طه:85-97) عبادت گنندگان گوساله توبه کردند، فتنه فرونشست. نکاتی چند در باره موسی * قتل قبطی* در گذشته خواندیم که موسی «علیه السلام» در دفاع از اسرائیل یک نفر مصری را کشت باید دید این چه قتلی بوده است اگر قضیه را از نظر اسلام پیجویی کنیم باید گفت: قتل قبطی اشکالی نداشت زیرا مصریان نسبت به بنی اسرائیل کافر حربی بودند، پسران آنها را سربریده و دخترانشان را زنده نگاه داشته و برده خویش به حساب میآوردند موسی «علیه السلام» بفرعون گفت، [شعراء:22]. یعنی بنی اسرائیل رابرده گرفتهای و نیز به فرعون میگفت [طه:47]. بنی اسرائیل را با ما بفرست و عذابشان نکن. قبطیان راجع به موسی و هارون میگفتند: [مؤمنون:47]. آیا به دو بشر مثل خودمان ایمان بیاوریم حال آنکه قوم اینها بردگان مااند. علی هذا شکی در کافر حربی بودن آنها نمیماند. وانگهی آیه [قصص:15]. ظهورش آن است که هر دو میخواستند همدیگر را بکشند، به نظرم قبطی میخواسته اسرائیلی را بکشد او هم میخواسته از خود دفاع کند هر چند به قتل مصری تمام شود، در اینصورت قتل مصری برای دفاع از اسرائیلی اشکال نداشته در صورتیکه دفاع بدون قتل مقدور نبود. این دو وجه در صورتی است که قتل را عمدی بگیریم. ولی قتل مصری غیرعمدی بود و موسی نمیدانست که مشت کار قبطی را تمام خواهد کردظهور [قصص:15]. در آن است که موسی از این اتفاق دلخوش نبوده است لفظ «هذا» ظاهرا اشاره به منازعه آن دونفر است یعنی این کاریکه میکردند کار شیطانی است مرا نیز بزحمت انداخت و اینکه موسی پس از آن واقعه گفت: [قصص:16]. مرادش آن نیست که خدایا من گناه کردم و مستحق عذاب شدم بلکه ظاهرا نظرش به وضع روز بود که خدایا من خودم را به زحمت انداختم فرعون این کار را نادیده نخواهد گرفت برای من چارهای پیش آور. بنابر این «فَغَفَرَلَهُ» همان بود که به توفیق خدا از مصر فرار کرد و نجات یافت، در جای دیگر میخوانیم که خدا این کار به موسی منت نهاده میفرماید: [طه:40]. اگر قتل مصری گناه بود میبایست بفرماید: نفسی را کشتی و مستحق عقوبت شدی- وباز میبینیم که موسی در موقع مناجات میگوید: آنها مرا در باره قتل مصری گناهکار میدانند نه اینکه بگوید: من گناهکار شدهام [قصص:33]. در جای دیگر گفته: [شعراء:14]. درهیچ یک از این آیات مسئولیتی از جانب خدا بر موسی ذکر نشده است. لن ترانی آیا موسی در اثر اصرار آن هفتاد نفر که با خود به کوه طور برده بود گفت: «رَبِّ أَرِنی أَنْطُرْاِلَیْکَ» یا خودش این تقاضا را کرد؟ آیا موسی دوبار با خدا میقات داشته و به طور رفته یا فقط یکبار؟ معنی «رَبِّ أَرِنی» چه بود آیا در صورت دوم از موسی بعید نبود که چنان تقاضائی از خدا بکند؟! در سوره اعراف از آیه 141 جریان میقات چنین شروع میشود: «وَواعَدْنا مُوسی ثَلثینَ لَیْلَةً وَ أَنْمَمْناها بِعَشْرٍ...» و در آیه مابعد آمده «وَلَمَّا جاءَمُوسی لمیقاتِنا وَکَلَّمَهُ رَبُّهُ قالَ رَبِ أَرِنی أَنْظُرِاَلَیْکَ قالَ لَنْ تَرانی وَلکِنِ انْظُرْ اِلَی الْجَبَلِ فَاِنِ اسْتَقَرَّ مَکانَهُ فَسَوْفَ تَرانی...» ظهور آیه در تنهایی موسی است که خودش این تقاضا را از خدا کرده و گفته:« خدایا خودت را به من بنمایان تا تو را ببینم» خدا فرموده توهرگز مرا نتوانی دید ولی به کوه بنگر و در اثر تجلّی خدا کوه ریزریز شد و موسی بیهوش افتاد و چون بیدار شد و بحال آمد گفت: «سُبْحانَکَ تُبْتُ اِلَیْکَ وَ أَنَا أَوَلُ الْمُؤْمِنینَ». در آیات بعدی سخن از آمدن تورات است و آنگاه خدا جریان سامری را به موسی خبر میدهد، موسی خشمگین به سوی قوم برمیگردد و مردم را ملامت میکند و به هارون پرخاش مینماید و الواح تورات را بکناری میاندازد و آنگاه میگوید: «وَلَمّا سَکَتَ عَنْ مُوسَی الْغَضَبُ أَخَذَ الْاَلْواحَ...» پس از همه این ماجراها میرسیم به این آیه [اعراف:155]. از آیه اخیر هم روشن میشود که موسی «علیه السلام» بار دیگر با آن هفتاد نفر به طور رفته و آنها را لرزه گرفته است مگر آنکه بگوییم مراد از «میقاتِنا» در این آیه همان میقات اوّل است و بردن آن هفتاد نفر بعداً بطور مستقل ذکر شده است . علّت اینکه آنها را لرزه گرفته و مردهاند ظاهراً همان است که به موسی «علیه السلام» گفتند: خدا را آشکارا به ما نشان بده [بقره:55]. ایضاً آیه [نساء:153]. چون علّت رجفه آن هفتاد نفر در آیه «وَاخْتارمُوسی...» ذکر نشده به نظر میآید که گویندگان «أَرِنَا اللهَ جَهْرَةً» همان هفتاد نفر بودهاند وانگهی در دو آیه اخیر که اخذ صاعقه بدنبال آن درخواست، آمده مسلّماً برای همه بنیاسرائیل نبوده است. به نظر میآید چنانکه بعضی از بزرگان نیز احتمال دادهاند حضور در میقات فقط یکبار بوده برای نزول تورات و آن همبا حضور آن هفتاد نفر، آنوقت باید دید چرا در سؤال «أَرِنَا اللهَ جَهْرَةً» آنها را صاعقه گرفته و مرده و سپس زنده شدند ولی در جواب «أَرِنی أَنْظُرِ اِلَیْکَ» که از جانب موسی بود فقط «لَنْ تَرانی» و ریزریز شدن کوه به وقوع پیوسته است. به نظر بعضی: موسی «علیه السلام» این درخواست را در اثر اصرار آن هفتاد نفر کرده است، ولی ظهور «أَرِنی أَنْظُرْ اِلَیْکَ» مفید آن است که موسی این درخواست را به استقلال برای خود کرده است و گرنه میگفت: خدایا اینها چنین درخواست میکنند. جای گفتگو است که پس از درخواست موسی کوه ریزریز شده و موسی بیهوش افتاده است ولی آن هفتاد نفر پس از درخواست از شدت صاعقه مردهاند آیا این دو واقعه در یک وقت و دریک میقات اتفّاق افتاده است یا در دوبار الله اعلم. درخاتمه باید گفت: مقصود بنیاسرائیل از «أَرِنَا اللهَ جَهْرِةً» دیدن خدا به صورت جسم و مادّه بود (نعوذ بالله) ولی غرض موسی از «أَرِنی أَنْظُرْ اِلَیْکَ» رؤیت قلبی بود چنانکه گفتهاند و چون رؤیت قلبی را بصورت علم ضروری میخواست که خدا آنی از نظرش دور نباشد لذا خدا در جوابش «لَنْ تَرانی» گفت یعنی وجود تو آن قدرت را ندارد. ناگفته نماند: در حالات حضرت رسول «صلیالله علیه وآله» نقل شده چون توجّه به ملکوت اعلی میکرد طوری وضعش منقلب میشد که دست به پای عایشه زده میفرمود: «کَلِمینی یا حُمَیْراءُ» ای عایشه با من حرف بزن، گویا منظور موسی «علیه السلام» آن بود که در مقام توجّه به خدا همیشه در چنین حالی باشد، پیداست که وجود بشر طاقت آن را ندارد. توبه و کشتار درباره توبه بنیاسرائیل از گوسالهپرستی چنین میخوانیم [بقره:54]. «طَلَمْتُمْ اَنْفُسَکُمْ» نشان میدهد که طرف خطاب فقط پرستشکنندگان گوسالهاند نه همه بنیاسرائیل «فَتُوبُوا اِلی بارِئِکُمْ» دلالت بر وجوب توبه و ندامت از عمل را دارد «فَاقْتُلُوا اَنْفَسَکُمْ» که بافاء آمده مبیّن آن است که این توبه در اوّل ندامت و پس از آن کشتن یکدیگر است. و نیز معنیاش آن است که بعضی بعضی را بکشند مثل [نور:61]. یعنی بعضی بر بعضی سلام کنید و چون ازنظر قرآن ملّت و جامعه به حکم یک تن است لذا «اَنْفُسَکُمْ» فرموده چنانکه گفتهاند. عملی شدن آیه آن بود که گوسالهپرستان پس از ندامت به جان هم افتاده یکدیگر را بکشند تا وقتی که موسی «علیه السلام» بفرماید دیگر بس است. و یا عدهای از آنانکه عبادت نکرده بودند بجان عبادتکنندگان بیافتند و آنها را بکشند تا آنگاه که موسی بفرماید کافی است صدق توبه شما معلوم شد. در تورات سفر خروج باب 32 نقل شده که موسی گفت هر کس خواستار خداست پیش من آید، بنی لاوی پیش او جمع شدند، موسی گفت: خدا میگوید: هر کس برادر، دوست و همسایه خود را بکشد بنی لاوی موافق سخن موسی عمل کردند در آنروز قریب به سه هزار تن کشته شدند. درباره آیه فوق فقط دو روایت در تفسیر صافی و برهان نقل شده که قابل اعتماد نیستند و متن هر دو مشوش است و در یکی از آن دو عدد کشتگان ده هزار نقل شده و بعضیها که عدد آنها را هفتاد هزار کشته ذکر کردهاند معلوم میشود که اغراق میباشد. المیزان ظهور آیه را پذیرفته و المنار آنچه را که از تورات نقل کردیم نقل نموده و قضیّه را حتمی دانسته است و احتمال داده مراد از:«فَاقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ» انتحار باشد. به نظر بعضی مراد غصّه مرگ شدن و یا قتل شهوات نفسانی است ولی ظهور آیه مخالف این احتمالات است.
و (به یاد آورید) هنگامی را که با موسی چهل شب وعده گذاردیم؛ (و او، برای گرفتن فرمانهای الهی، به میعادگاه آمد؛) سپس شما گوساله را بعد از او (معبود خود) انتخاب نمودید؛ در حالی که ستمکار بودید.
و زمانی را که موسی به قوم خود گفت: «ای قوم من! شما با انتخاب گوساله (برای پرستش) به خود ستم کردید! پس توبه کنید؛ و به سوی خالق خود باز گردید! و خود را [=یکدیگر را] به قتل برسانید! این کار، برای شما در پیشگاه پروردگارتان بهتر است.» سپس خداوند توبه شما را پذیرفت؛ زیرا که او توبهپذیر و رحیم است.
و (نیز به یاد آورید) هنگامی را که گفتید: «ای موسی! ما هرگز به تو ایمان نخواهیم آورد؛ مگر اینکه خدا را آشکارا (با چشم خود) ببینیم!» پس صاعقه شما را گرفت؛ در حالی که تماشا میکردید.
و (به یاد آورید) زمانی را که موسی برای قوم خویش، آب طلبید، به او دستور دادیم: «عصای خود را بر آن سنگ مخصوص بزن!» ناگاه دوازده چشمه آب از آن جوشید؛ آنگونه که هر یک (از طوایف دوازدهگانه بنی اسرائیل)، چشمه مخصوص خود را میشناختند! (و گفتیم:) «از روزیهای الهی بخورید و بیاشامید! و در زمین فساد نکنید!»
و (نیز به خاطر بیاورید) زمانی را که گفتید: «ای موسی! هرگز حاضر نیستیم به یک نوع غذا اکتفا کنیم! از خدای خود بخواه که از آنچه زمین میرویاند، از سبزیجات و خیار و سیر و عدس و پیازش، برای ما فراهم سازد.» موسی گفت: «آیا غذای پستتر را به جای غذای بهتر انتخاب میکنید؟! (اکنون که چنین است، بکوشید از این بیابان) در شهری فرود آئید؛ زیرا هر چه خواستید، در آنجا برای شما هست.» و (مهر) ذلت و نیاز، بر پیشانی آنها زده شد؛ و باز گرفتار خشم خدائی شدند؛ چرا که آنان نسبت به آیات الهی، کفر میورزیدند؛ و پیامبران را به ناحق میکشتند. اینها به خاطر آن بود که گناهکار و متجاوز بودند.
و (به یاد آورید) هنگامی را که موسی به قوم خود گفت: «خداوند به شما دستور میدهد مادهگاوی را ذبح کنید (و قطعهای از بدن آن را به مقتولی که قاتل او شناخته نشده بزنید، تا زنده شود و قاتل خویش را معرفی کند؛ و غوغا خاموش گردد.)» گفتند: «آیا ما را مسخره میکنی؟» (موسی) گفت: «به خدا پناه میبرم از اینکه از جاهلان باشم!»
ما به موسی کتاب (تورات) دادیم؛ و بعد از او، پیامبرانی پشت سر هم فرستادیم؛ و به عیسی بن مریم دلایل روشن دادیم؛ و او را به وسیله روح القدس تأیید کردیم. آیا چنین نیست که هر زمان، پیامبری چیزی بر خلاف هوای نفس شما آورد، در برابر او تکبر کردید (و از ایمان آوردن به او خودداری نمودید)؛ پس عدهای را تکذیب کرده، و جمعی را به قتل رساندید؟!
آیا میخواهید از پیامبر خود، همان تقاضای (نامعقولی را) بکنید که پیش از این، از موسی کردند؟! (و با این بهانهجوییها، از ایمان آوردن سر باز زدند.) کسی که کفر را به جای ایمان بپذیرد، از راه مستقیم (عقل و فطرت) گمراه شده است.
بگویید: «ما به خدا ایمان آوردهایم؛ و به آنچه بر ما نازل شده؛ و آنچه بر ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و پیامبران از فرزندان او نازل گردید، و (همچنین) آنچه به موسی و عیسی و پیامبران (دیگر) از طرف پروردگار داده شده است، و در میان هیچ یک از آنها جدایی قائل نمیشویم، و در برابر فرمان خدا تسلیم هستیم؛ (و تعصبات نژادی و اغراض شخصی، سبب نمیشود که بعضی را بپذیریم و بعضی را رها کنیم.)»
آیا مشاهده نکردی جمعی از بنی اسرائیل را بعد از موسی، که به پیامبر خود گفتند: «زمامدار (و فرماندهی) برای ما انتخاب کن! تا (زیر فرمان او) در راه خدا پیکار کنیم. پیامبر آنها گفت: «شاید اگر دستور پیکار به شما داده شود، (سرپیچی کنید، و) در راه خدا، جهاد و پیکار نکنید!» گفتند: «چگونه ممکن است در راه خدا پیکار نکنیم، در حالی که از خانهها و فرزندانمان رانده شدهایم، (و شهرهای ما به وسیله دشمن اشغال، و فرزندان ما اسیر شدهاند)؟!» اما هنگامی که دستور پیکار به آنها داده شد، جز عدّه کمی از آنان، همه سرپیچی کردند. و خداوند از ستمکاران، آگاه است.
و پیامبرشان به آنها گفت: «نشانه حکومت او، این است که (*صندوق عهد*) به سوی شما خواهد آمد. (همان صندوقی که) در آن، آرامشی از پروردگار شما، و یادگارهای خاندان موسی و هارون قرار دارد؛ در حالی که فرشتگان، آن را حمل میکنند. در این موضوع، نشانهای (روشن) برای شماست؛ اگر ایمان داشته باشید.»
بگو: «به خدا ایمان آوردیم؛ و (همچنین) به آنچه بر ما و بر ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و اسباط نازل گردیده؛ و آنچه به موسی و عیسی و (دیگر) پیامبران، از طرف پروردگارشان داده شده است؛ ما در میان هیچ یک از آنان فرقی نمیگذاریم؛ و در برابرِ (فرمان) او تسلیم هستیم.»
اهل کتاب از تو میخواهند کتابی از آسمان (یکجا) بر آنها نازل کنی؛ (در حالی که این یک بهانه است؛) آنها از موسی، بزرگتر از این را خواستند، و گفتند: «خدا را آشکارا به ما نشان ده!» و بخاطر این ظلم و ستم، صاعقه آنها را فرا گرفت. سپس گوساله (سامری) را، پس از آن همه دلایل روشن که برای آنها آمد، (به خدایی) انتخاب کردند، ولی ما از آن درگذشتیم (و عفو کردیم) و به موسی، برهان آشکاری دادیم.
و پیامبرانی که سرگذشت آنها را پیش از این، برای تو باز گفتهایم؛ و پیامبرانی که سرگذشت آنها را بیان نکردهایم؛ و خداوند با موسی سخن گفت. (و این امتیاز، از آن او بود.)
(به یاد آورید) هنگامی را که موسی به قوم خود گفت: «ای قوم من! نعمت خدا را بر خود متذکّر شوید هنگامی که در میان شما، پیامبرانی قرار داد؛ (و زنجیر بندگی و اسارت فرعونی را شکست) و شما را حاکم و صاحب اختیار خود قرار داد؛ و به شما چیزهایی بخشید که به هیچ یک از جهانیان نداده بود!
گفتند: «ای موسی! در آن (سرزمین)، جمعیّتی (نیرومند و) ستمگرند؛ و ما هرگز وارد آن نمیشویم تا آنها از آن خارج شوند؛ اگر آنها از آن خارج شوند، ما وارد خواهیم شد!»
و اسحاق و یعقوب را به او [= ابراهیم] بخشیدیم؛ و هر دو را هدایت کردیم؛ و نوح را (نیز) پیش از آن هدایت نمودیم؛ و از فرزندان او، داوود و سلیمان و ایّوب و یوسف و موسی و هارون را (هدایت کردیم)؛ اینگونه نیکوکاران را پاداش میدهیم!
آنها خدا را درست نشناختند که گفتند: «خدا، هیچ چیز بر هیچ انسانی، نفرستاده است!» بگو: «چه کسی کتابی را که موسی آورد، نازل کرد؟! کتابی که برای مردم، نور و هدایت بود؛ 0امّا شما) آن را بصورت پراکنده قرارمیدهید؛ قسمتی را آشکار، و قسمت زیادی را پنهان میدارید؛ و مطالبی به شما تعلیم داده شده که نه شما و نه پدرانتان، از آن با خبر نبودید!» بگو: «خدا!» سپس آنها را در گفتگوهای لجاجتآمیزشان رها کن، تا بازی کنند!
سپس به موسی کتاب (آسمانی) دادیم؛ (و نعمت خود را) بر آنها که نیکوکار بودند، کامل کردیم؛ و همه چیز را (که مورد نیاز آنها بود، در آن) روشن ساختیم؛ کتابی که مایه هدایت و رحمت بود؛ شاید به لقای پروردگارشان (و روز رستاخیز)، ایمان بیاورند!
سپس بدنبال آنها [= پیامبران پیشین] موسی را با آیات خویش به سوی فرعون و اطرافیان او فرستادیم؛ اما آنها (با عدم پذیرش)، به آن (آیات) ظلم کردند. ببین عاقبت مفسدان چگونه بود!
و اشراف قوم فرعون (به او) گفتند: «آیا موسی و قومش را رها میکنی که در زمین فساد کنند، و تو و خدایانت را رها سازد؟!» گفت: «بزودی پسرانشان را میکشیم، و دخترانشان را زنده نگه میداریم (تا به ما خدمت کنند)؛ و ما بر آنها کاملاً مسلّطیم!»
موسی به قوم خود گفت: «از خدا یاری جویید، و استقامت پیشه کنید، که زمین از آن خداست، و آن را به هر کس از بندگانش که بخواهد، واگذار میکند؛ و سرانجام (نیک) برای پرهیزکاران است!»
هنگامی که بلا بر آنها مسلط میشد، میگفتند: «ای موسی! از خدایت برای ما بخواه به عهدی که با تو کرده، رفتار کند! اگر این بلا را از ما مرتفع سازی، قطعاً به تو ایمان میآوریم، و بنی اسرائیل را با تو خواهیم فرستاد!»
و بنی اسرائیل را (سالم) از دریا عبور دادیم؛ (ناگاه) در راه خود به گروهی رسیدند که اطراف بتهایشان، با تواضع و خضوع، گرد آمده بودند. (در این هنگام، بنی اسرائیل) به موسی گفتند: «تو هم برای ما معبودی قرار ده، همانگونه که آنها معبودان (و خدایانی) دارند!» گفت: «شما جمعیّتی جاهل و نادان هستید!
و ما با موسی، سی شب وعده گذاشتیم؛ سپس آن را با ده شب (دیگر) تکمیل نمودیم؛ به این ترتیب، میعاد پروردگارش (با او)، چهل شب تمام شد. و موسی به برادرش هارون گفت: «جانشین من در میان قومم باش. و (آنها) را اصلاح کن! و از روش مفسدان، پیروی منما!»
و هنگامی که موسی به میعادگاه ما آمد، و پروردگارش با او سخن گفت، عرض کرد: «پروردگارا! خودت را به من نشان ده، تا تو را ببینم!» گفت: «هرگز مرا نخواهی دید! ولی به کوه بنگر، اگر در جای خود ثابت ماند، مرا خواهی دید!» اما هنگامی که پروردگارش بر کوه جلوه کرد، آن را همسان خاک قرار داد؛ و موسی مدهوش به زمین افتاد. چون به هوش آمد، عرض کرد: «خداوندا! منزهی تو (از اینکه با چشم تو را ببینم)! من به سوی تو بازگشتم! و من نخستین مؤمنانم!»
(خداوند) فرمود: «ای موسی! من تو را با رسالتهای خویش، و با سخنگفتنم (با تو)، بر مردم برتری دادم و برگزیدم؛ پس آنچه را به تو دادهام بگیر و از شکرگزاران باش!»
قوم موسی بعد (از رفتن) او (به میعادگاه خدا)، از زیورهای خود گوسالهای ساختند؛ جسد بیجانی که صدای گوساله داشت! آیا آنها نمیدیدند که با آنان سخن نمیگوید، و به راه (راست) هدایتشان نمیکند؟! آن را (خدای خود) انتخاب کردند، و ظالم بودند!
و هنگامی که موسی خشمگین و اندوهناک به سوی قوم خود بازگشت، گفت: «پس از من، بد جانشینانی برایم بودید (و آیین مرا ضایع کردید)! آیا درمورد فرمان پروردگارتان (و تمدید مدّت میعاد او)، عجله نمودید (و زود قضاوت کردید؟!)» سپس الواح را افکند، و سر برادر خود را گرفت (و با عصبانیت) به سوی خود کشید؛ او گفت: «فرزند مادرم! این گروه، مرا در فشار گذاردند و ناتوان کردند؛ و نزدیک بود مرا بکشند، پس کاری نکن که دشمنان مرا شماتت کنند و مرا با گروه ستمکاران قرار مده!»
هنگامی که خشم موسی فرو نشست؛ الواح (تورات) را برگرفت؛ و در نوشتههای آن، هدایت و رحمت برای کسانی بود که از پروردگار خویش میترسند (و از مخالفت فرمانش بیم دارند).
موسی از قوم خود، هفتاد تن از مردان را برای میعادگاه ما برگزید؛ و هنگامی که زمینلرزه آنها را فرا گرفت (و هلاک شدند)، گفت: «پروردگارا! اگر میخواستی، می توانستی آنها و مرا پیش از این نیز هلاک کنی! آیا ما را به آنچه سفیهانمان انجام دادهاند، (مجازات و) هلاک میکنی؟! این، جز آزمایش تو، چیز دیگر نیست؛ که هر کس را بخواهی (و مستحق بدانی)، به وسیله آن گمراه میسازی؛ و هر کس را بخواهی (و شایسته ببینی)، هدایت میکنی! تو ولیّ مایی، و ما را بیامرز، بر ما رحم کن، و تو بهترین آمرزندگانی!
ما آنها را به دوازده گروه -که هر یک شاخهای (از دودمان اسرائیل) بود - تقسیم کردیم. و هنگامی که قوم موسی (در بیابان) از او تقاضای آب کردند، به او وحی فرستادیم که: «عصای خود را بر سنگ بزن!» ناگهان دوازده چشمه از آن بیرون جست؛ آنچنان که هر گروه، چشمه و آبشخور خود را میشناخت. و ابر را بر سر آنها سایبان ساختیم؛ و بر آنها «مَن» و «سَلوی» فرستادیم؛ (و به آنان گفتیم:) از روزیهای پاکیزهای که به شما دادهایم، بخورید! (و شکر خدا را بجا آورید! آنها نافرمانی و ستم کردند؛ ولی) به ما ستم نکردند، لکن به خودشان ستم مینمودند.
و به موسی و برادرش وحی کردیم که: «برای قوم خود، خانههایی در سرزمین مصر انتخاب کنید؛ و خانههایتان را مقابل یکدیگر (و متمرکز) قرار دهید! و نماز را برپا دارید! و به مؤمنان بشارت ده (که سرانجام پیروز میشوند!)»
موسی گفت: «پروردگارا! تو فرعون و اطرافیانش را زینت و اموالی (سرشار) در زندگی دنیا دادهای، پروردگارا! در نتیجه (بندگانت را) از راه تو گمراه میسازند! پروردگارا! اموالشان را نابود کن! و (بجرم گناهانشان،) دلهایشان را سخت و سنگین ساز، به گونهای که ایمان نیاورند تا عذاب دردناک را ببینند!»
آیا آن کس که دلیل آشکاری از پروردگار خویش دارد، و بدنبال آن، شاهدی از سوی او میباشد، و پیش از آن، کتاب موسی که پیشوا و رحمت بود (گواهی بر آن میدهد، همچون کسی است که چنین نباشد)؟! آنها [= حقطلبان و حقیقتجویان] به او (که دارای این ویژگیهاست،) ایمان میآورند! و هر کس از گروههای مختلف به او کافر شود، آتش وعدهگاه اوست! پس، تردیدی در آن نداشته باش که آن حق است از پروردگارت! ولی بیشتر مردم ایمان نمیآورند!
ما به موسی کتاب آسمانی دادیم؛ سپس در آن اختلاف شد؛ و اگر فرمان قبلی خدا (در زمینه آزمایش و اتمام حجّت بر آنها) نبود، در میان آنان داوری میشد! و آنها (هنوز) در شکّاند، شکّی آمیخته به بدگمانی!