سوره ق، آیه ۴ · جزء ۲۶ · صفحه ۵۱۸
قَدْ عَلِمْنَا مَا تَنقُصُ الْأَرْضُ مِنْهُمْ وَعِندَنَا كِتَابٌ حَفِيظٌ
उनके जिस्मों से ज़मीन जिस चीज़ को (खा खा कर) कम करती है वह हमको मालूम है और हमारे पास तो तहरीरी याददाश्त किताब लौहे महफूज़ मौजूद है
معنی کلمات و عبارات
«کِتَابٌ»: مراد لوح محفوظ است (نگا: انعام / ، یس / ). «حَفِیظٌ»: صیغه مبالغه است و به معنی بسیار نگاهدارنده تفصیلات و دقائق هر چیزی است (نگا: هود / ) و یا این که فَعیل به معنی فاعِل، یعنی حافِظ است (نگا: انعام / . یا فَعیل به معنی مَفْعول، یعنی مَحْفوظ از خطر اشتباه و بدور از دسترس است (نگا: بروج / ).
نزول
سال ۵ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال
در آن زمان چه میگذشت (۳ رویداد)
نکات آیه
۱- آگاهى خداوند، از کاستى هایى که زمین، پس از مرگ در جسم آدمیان ایجاد مى کند. «قد علمنا ما تنقص الأرض منهم»
۲- علم الهى، به سازمان و اجزاى وجودى انسان، علمى ازلى است. «قد علمنا ما تنقص الأرض منهم»
ماضى آمدن فعل «قد علمنا»، اشاره به ازلیت علم الهى دارد.
۳- آگاهى خداوند، به شمار مشخّصات یکایک انسان هاى نهفته در دل خاک * «قد علمنا ما تنقص الأرض منهم»
برداشت یاد شده بر این اساس است که مراد از «ما تنقص الأرض»، اجزاى بدن انسان نباشد; بلکه مراد انسان هایى باشد که از جمع زندگان به دل خاک مى پیوندند. در این احتمال، بیشتر نظر به افراد است تا به اجزا.
۴- توجّه به علم گسترده الهى، زداینده شبهات انسان در امکان معاد «ذلک رجع بعید . قد علمنا ما تنقص الأرض منهم»
از این که خداوند، در قبال شبهه کافران نسبت به معاد، علم ازلى خود را یاد آور شده است، مطلب بالا استفاده مى شود.
۵- اضمحلال بخشى از اجزاى وجود انسان در خاک و نه همه آن * «قد علمنا ما تنقص الأرض منهم»
برداشت بالا در صورتى است که «منهم» براى تبعیض باشد که احتمال مى رود منظور از جمله «علمنا ما تنقص...» این باشد که: «شما گمان مى کنید همه وجود آدمى در خاک مضمحل مى شود; در حالى که چنین نیست و ما مقدارى را که اضمحلال پذیر است و جذب خاک مى شود، مى دانیم».
۶- وجود کتابى بس دقیق و نگهدارنده آمار و جزئیات هستى، نزد خداوند «و عندنا کتب حفیظ»
۷- نظام هستى و برنامه حیات و معاد، داراى قوانینى دقیق و تخلف ناپذیر* «و عندنا کتب حفیظ»
برداشت بالا بدان احتمال است که واژه «کتاب»، اشاره به قوانین تنظیم شده از سوى خداوند، داشته باشد. گفتنى است که نظام هستى براساس آن قوانین، به گونه اى دقیق راه خود را مى پیماید; یعنى، با همان قانونى که نخستین بار آمده اند، دوباره گردآورى مى شوند.
۸- اعمال آدمیان، محفوظ در کتابى نزد خداوند* «و عندنا کتب حفیظ»
برداشت یاد شده بنابراین نکته است که صدر آیه «قد علمنا...» نظر به معاد خود انسان و «عندنا...» نظر به احضار و نمایاندن اعمال وى داشته باشد; زیرا تعبیر «کتاب...» در مورد ثبت اعمال به کار رفته است.
تفسیر (۷)
موضوعات
دستهبندی موضوعی
اعضای بدنقانونمندی حیاتکاستیهای جسد انسانقانونمندی معادعلم خدا به مردگانتلاشی بدن در قبربانک اطلاعات موجوداتزمینه رفع شبهات معادازلیت علم خدانقش لوح محفوظانسان پس از مرگنقش زمینثبت عملقانونمندی آفرینشآثار ذکر علم خداعلم خدا
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۱۴)
- احتجاج خداوند به علم خویش به اجزای متلاشیشده انسان و قدرت خود بر حفظ و احیای دوباره ان، در ردّ استبعاد معاد+۲ آیه
- توجّه به احاطه علمی خدا، از عوامل رفع تعجّب+۲ آیه
- علم خدا به اجزای متلاشی شده انسان و قدرت او بر حفظ و احیای دوباره ان، مبنای احتجاج او در برابر استبعاد معاد، از سوی منکران+۲ آیه
- اگاهی خداوند، از مردگان+۴ آیه
- نکوهش کافران قریش از سوی خداوند، به علّت نیندیشیدن در عظمت، زیبایی و اتقان نظام افرینش، برای راهیابی به درستی اعتقاد به معاد+۳ آیه
- سردرگمی کافران قریش، به سبب انکار حق و معاد+۳ آیه
- کاستیهای ایجاد شده در بدن انسان پس از مرگ و اضمحلال انها در خاک، مشخص شده در لوح محفوظ+۱ آیه
- لوح محفوظ، کتابی محفوظ و مصون از تغییر و نابودی+۲ آیه
- لوح محفوظ، کتابی با عظمت در نزد خدا+۵ آیه
- لوح محفوظ، جلوه علم الهی+۴ آیه
- از بین رفتن و متلاشی شدن بدن انسان پس از مرگ، مورد علم خداوند
- اگاهی و علم خداوند از مرگ انسانها و سپرده شدن بدن انان به خاک+۱ آیه
- توجه به علم الهی زداینده شبهات منکران در معاد+۲ آیه
- استدلال خدا به علم خود به اجزای متلاشی شده انسان، بر ردّ استبعاد معاد+۱ آیه