آیه ۴۰ سوره هود

سوره هود، آیه ۴۰ · جزء ۱۲ · صفحه ۲۲۶

حَتَّى إِذَا جَاءَ أَمْرُنَا وَ فَارَ التَّنُّورُ قُلْنَا احْمِلْ فِيهَا مِنْ كُلٍ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَ أَهْلَكَ إِلاَّ مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ وَ مَنْ آمَنَ وَ مَا آمَنَ مَعَهُ إِلاَّ قَلِيلٌ

(این وضع همچنان ادامه یافت) تا آن زمان که فرمان ما فرا رسید، و تنور جوشیدن گرفت؛ (به نوح) گفتیم: «از هر جفتی از حیوانات (از نر و ماده) یک زوج در آن (کشتی) حمل کن! همچنین خاندانت را (بر آن سوار کن) -مگر آنها که قبلاً وعده هلاک آنان داده شده [= همسر و یکی از فرزندانت‌]- و همچنین مؤمنان را!» اما جز عده کمی همراه او ایمان نیاوردند!

معنی کلمات و عبارات
«حَتَّی»: غایت است برای (یَصْنَعُ) و کلام میان این دو واژه، حال ضمیر مستتر (هُوَ) در فعل مذکور است. «فَارَ»: فوران کرد. جوشیدن گرفت. «التَّنُّورُ»: سطح زمین (نگا: قمر / ). چشمه‌ساران. تنور پخت و پز نان. که جوشیدن آب از آن بیانگر دگرگونی و پیدایش حادثه‌ای نوظهور بود. «فَارَ التَّنُّورُ»: کنایه از آب زیاد و همچنین شدّت خشم خدا است. همان گونه که می‌گویند: (حَمیَ الْوَطیسُ): تنور گرم شد، که مراد گرمی معرکه و کارزار است. «اثْنَیْنِ»: دوتا. مراد نر و ماده است. مفعول (إِحْمِلْ) است. «سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ»: درباره او قبلاً سخن رفت که (إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ) است (نگا: هود / ). این فرمان شامل کافران به طور عام و شامل همسر نوح (واعِلَة) و پسرش (کَنْعان) به طور خاصّ است.
نزول

سال ۹ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال

نکات آیه
۱- ساخت کشتى نوح و درگیریهاى لفظى او و کفرپیشگان تا فرا رسیدن طوفان ، همچنان ادامه داشت. «یصنع الفلک و کلما مرّ علیه ... حتّى إذا جاء أمرنا» «حتى» بیانگر غایت گزارشها و حقایق مطرح شده در آیه قبل (ساختن کشتى و تمسخر کافران و پاسخ گویى حضرت نوح) مى باشد; یعنى ، اینها ادامه داشت تا زمانى که ... . ۲- حادثه طوفان نوح ، حادثه اى بس بزرگ و برخاسته از فرمان خداوند بود. «حتّى إذا جاء أمرنا» مراد از «أمر» عذاب است و اضافه آن به «نا» براى بیان عظمت عذاب (طوفان) مى باشد و آوردن «أمر» به جاى «عذاب» مى رساند که آن عذاب به فرمان خدابوده است. ۳- خداوند ، زمان بارگیرى کشتى نوح و سوار شدن بر آن را تعیین کرد. «حتّى إذا جاء أمرنا و فار التّنّور قلنا احمل فیها» ۴- جوشش شدید آب از تنورى خاص، پس از فرمان الهى به نزول عذاب بر قوم نوح «حتّى إذا جاء أمرنا و فار التّنّور» «تّنّور» - که در فارسى بدون تشدید تلفظ مى شود - جایى است که در آن نان پخته مى شود. فوران (مصدر فار) به معناى بیرون آمدن و جوشش کردن است. اسناد جوشش به تنور همانند «جرى المیزاب» حاکى از فوران شدید آب است. «ال» در «التّنّور» عهد ذهنى است و از آن تنورى خاص اراده شده است. ۵- جوشش آب از تنور ، علامت و سرآغازى براى حادثه طوفان نوح بود. «حتّى إذا جاء أمرنا و فار التّنّور قلنا احمل» ۶- بردن انواع حیوانات به کشتى و نجات دادن آنها از غرق شدن ، از وظایف نوح(ع) پس از پیدایش نشانه طوفان (فوران آب از تنور) «قلنا احمل فیها من کل زوجین اثنین» ۷- نوح(ع) ، موظف بود از هر نوع حیوان تنها یک جفت (نر و ماده) را به کشتى سوار کند. «قلنا احمل فیها من کل زوجین اثنین» مضاف الیه «کل» کلمه اى همانند «حیوان» است; یعنى: من کل حیوان .... کلمه «اثنین» تأکید براى زوجین است و اشاره به این معنا دارد که از هر حیوان ، بیشتر از یک جفت نباید به کشتى برده شود. ۸- لزوم حفظ حیوانات از خطر انقراض و نابودى «قلنا احمل فیها من کل زوجین اثنین» تصریح به این معنا که نوح(ع) مى بایست از هر حیوان یک جفت (نر و ماده) با خود به همراه برد ، ظاهراً هدفى جز این ندارد که نسل آن حیوان باقى بماند و نابود نشود. ۹- کشتى نوح ، سفینه اى فوق العاده بزرگ و عظیم «قلنا احمل فیها من کل زوجین اثنین» ظرفیت کشتى براى حمل یک جفت از هر حیوان ، حکایت از بزرگى و عظمت فوق العاده آن دارد. ۱۰- طوفان عصر نوح ، طوفانى گسترده و عالمگیر بود. «قلنا احمل فیها من کل زوجین اثنین» چنانچه طوفان عصر نوح، منطقه خاصى را فرا مى گرفت ضرورتى نداشت که هر نوع حیوانى در کشتى حمل شود تا از نابودى و انقراض نجات یابد; زیرا بسیارى از حیوانات در اکثر مناطق زمین یافت مى شوند. بنابراین طوفان نوح حداقل بخش بسیار عظیمى از قاره آسیا را فرا گرفته بود. ۱۱- نوح(ع) از ناحیه خداوند به نجات خانواده خویش و سوار کردن آنان به کشتى موظف شد. «قلنا احمل فیها ... أهلک» کلمه «أهل» در «أهلک» عطف بر «زوجین» و در حقیقت مفعول براى «احمل» است. ۱۲- برخى از افراد خانواده نوح (همسر و فرزندش) در زمره کافران و تکذیب کنندگان رسالت او بودند.* «و أهلک إلاّ من سبق علیه القول» «ال» در «القول» عهد ذکرى و یا ذهنى است و اشاره به جمله «لاتخاطبنى فى الذین ظلموا إنهم مغرقون/۳۷» دارد. بنابراین «إلاّ من ...»; یعنى، مگر آن کس که از پیش به خاطر کفر و ظلمش، حکم غرق شدن را براى او مقدر ساخته ایم. مفسران برآنند که مراد از «من سبق» همسرنوح به نام «واعله» و فرزندش به نام «یام» و یا «کنعان» است. ۱۳- خداوند ، نوح(ع) را از سوار کردن کفرپیشگان خانواده اش بر کشتى نجات ، منع کرد. «احمل فیها ... أهلک إلاّ من سبق علیه القول» ۱۴- تقدیر الهى بر غرق شدن و هلاک گشتن برخى از افراد خانواده نوح «و أهلک إلاّ من سبق علیه القول» ۱۵- روابط خانوادگى (نسبى یا سببى) با پیامبران ، تأثیرى در نجات آنان از عذابهاى الهى ندارد. «و أهلک إلاّ من سبق علیه القول» ۱۶- لزوم پرهیز از ملاحظه نسب و حسب انسانها در اجراى کیفرها و مجازاتهاى مطرح شده در دین «و أهلک إلاّ من سبق علیه القول» بیان این بخش از داستان نوح(ع) (احمل فیها... أهلک إلاّ من سبق علیه القول) رساننده این پیام است که: نباید به خاطر خویشى خطاکاران حتى با افراد برجسته اى چون پیامبران ، از کیفر آنان چشم پوشید. ۱۷- نوح(ع) موظف به سوارکردن مؤمنان بر کشتى و نجات دادن آنان از طوفان «قلنا احمل فیها ... من ءامن» ۱۸- تنها تعداد بسیار اندکى از قوم نوح ، به یکتایى خداوند ایمان آوردند و رسالت نوح را پذیرفتند. «و ما ءامن معه إلاّ قلیل» کلمه «قلیل» دلالت بر اندک بودن تعداد مؤمنان دارد و قرآن آن را با قیدى همانند «منهم» نیاورد تا به این نکته اشاره کند که: تعداد مؤمنان فى نفسه اندک بودند نه در قیاس با کفرپیشگان و لذا در برداشت با کلمه بسیار، بر قلّت مؤمنان تأکید شد(اقتباس از المیزان).
تفسیر (۱۷)
روایات و احادیث

۱۹- «عن أبى عبدالله(ع) قال: لما أراد الله عزوجل هلاک قوم نوح عقم أرحام النساء أربعین سنة فلم یولد فیهم مولود فلما فرغ نوح من اتخاذ السفینة أمره الله أن ینادى بالسریانیة لایبقى بهیمة و لا حیوان إلاّ حضر [إلى أن قال ]فصاحت إمرأته لما فار التّنّور فجاء نوح إلى التّنّور فوضع علیها طیناً و ختمه حتى أدخل جمیع الحیوان السفینة ثم جاء إلى التّنّور ففضّ الخاتم و رفع الطین ...; [منبع: تفسیرقمى، ج ۱، ص ۳۲۶; بحارالأنوار، ج ۱۱، ص ۳۱۲، ح ۶.] از امام صادق(ع) روایت شده است که فرمود: آن گاه که خداوند عزوجل اراده کرد قوم نوح را هلاک کند، به مدت چهل سال زنان را عقیم کرد; در نتیجه فرزندى در میان آنان به دنیا نیامد. پس هنگامى که نوح از ساختن کشتى فارغ شد خداوند به وى امر کرد که با زبان سریانى ندا کند که: هیچ چهارپا و حیوانى باقى نماند مگر آنکه حاضر شوند... هنگامى که تنور فوران کرد، زنِ نوح فریادى کشید. پس نوح به طرف تنور آمد و بر تنور گِل زد و او را مهر کرد تا حیوانات را به داخل کشتى برد سپس به طرف تنور آمد و مهر را شکست و گِل را برداشت...». ۲۰- «عن أبى جعفر(ع) قال [فى وصف مسجد الکوفة]:... و منه فار التّنّور ...; [منبع: کافى ، ج ۳ ، ص ۴۹۳ ، ح ۹; تفسیرعیاشى ، ج ۲-  ، ص ۱۴۷ ، ح۲۳.] از امام باقر(ع) روایت شده است که [در وصف مسجد کوفه] فرمود: ... از مسجد کوفه تنور فوران کرد ...». ۲۱- «عن أبى عبدالله(ع) قال: جائت إمرءة نوح إلیه و هو یعمل السفینة فقالت له: إن التّنّور قد خرج منه ماء فقام إلیه مسرعاً حتى جعل الطبق علیه فختمه بخاتمه فقام الماء، فلما فرغ نوح من السفینة جاء إلى خاتمه ففضّه و کشف الطبق ففار الماء; [منبع: تفسیرعیاشى، ج ۲، ص ۱۴۷، ح۲۲; نورالثقلین، ج۲، ص۳۵۶، ح ۸۳.] از امام صادق(ع) روایت شده است که فرمود: همسر نوح درحالى که شوهرش مشغول ساختن کشتى بود، به نزد او آمد و گفت: تنور آب درآورده. نوح باسرعت بر سر تنور رفت و سرپوشى بر روى آن گذاشت و با مُهر خود آن را ممهور کرد. پس آب ایستاد. هنگامى که از ساختن کشتى فارغ شد مهر خود را شکست و سرپوش را کنار زد; پس آب فوران کرد». ۲۲- «عن أبى عبدالله(ع) قال: حمل نوح(ع) فى السفینة الأزواج الثمانیة التى قال الله عزوجل: «ثمانیة أزواج من الضأن اثنین و من المعز اثنین و من الإبل اثنین و من البقر اثنین» فکان من الضأن اثنین زوج داجنة یربّیها الناس و الزوج الأخر الضأن التى تکون فى الجبال الوحشیّة ... و من المعز اثنین زوج داجنة ... والزوج الأخر الظبى التى تکون فى المفاوز و من الإبل اثنین البخاتى والعراب و من البقر اثنین زوج داجنة للناس و الزوج الآخر البقر الوحشیة; [منبع: کافى، ج ۸، ص ۲۸۴، ح ۴۲۷; نورالثقلین، ج ۲، ص ۳۵۸، ح ۹۱.] از امام صادق(ع) روایت شده است که فرمود: نوح هشت زوجى را که خدا فرموده «ثمانیة أزواج من الضأن اثنین ...» در کشتى قرار داد: از میش دو جفت یک جفت اهلى که مردم تربیت مى کنند و جفت دیگر وحشى که در کوههاست ... و از بز دو جفت: یکى اهلى ... و دیگرى آهو که در بیابانهاست و از شتر دو جفت: یکى بخاتى (شتر خراسانى که از شتر عربى و شتر فالج به وجود آید) و دیگرى عربى و از گاو دو جفت: یکى اهلى و دیگرى وحشى». ۲۳- «عن أبى عبدالله(ع): لماأراد الله عزوجل هلاک قوم نوح... کان الذین آمنوا به من جمیع الدنیا ثمانین رجلاً فقال الله عزوجل:«... و ما آمن معه إلاّ قلیل»...; [منبع: تفسیرقمى، ج ۱، ص ۳۲۷; نورالثقلین، ج ۲، ص ۳۵۷- ، ح ۸۵.] از امام صادق(ع) روایت شده است: هنگامى که خداى عزوجل اراده کرد قوم نوح را هلاک کند ... کسانى که به او ایمان آورده بودند در همه دنیا هشتاد مرد بودند. پس خداوند عزوجل فرمود: ... و ما آمن معه إلاّ قلیل ...». ۲۴- «عن أبى عبد الله(ع): ... و کانت لنوح إبنة رکبت معه فى السفینة ...; [منبع: تفسیر قمى ، ج ۱ ، ص ۳۲۸; نورالثقلین ، ج ۲-  ، ص ۳۷۰ ، ح ۱۴۳.] از امام صادق (ع) روایت شده است: نوح دخترى داشت که با آن حضرت سوار کشتى شد».

موضوعات

دسته‌بندی موضوعی

فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۷۸)
  • فوران اب از تنور در طوفان نوح(علیه السلام)+۲ آیه
  • طغیان اب فرو ریخته از اسمان و جوشیده از زمین به صورتی خارقالعاده در طوفان نوح(علیه السلام)+۴ آیه
  • نابودی قوم نوح در اثر طغیان اب به فرمان الهی+۵ آیه
  • فوران اب از تنور به صورت خارقالعاده در طوفان نوح(علیه السلام)+۲ آیه
  • جوشش اب تنور، اغاز تحوّلی بزرگ در قومنوح+۳ آیه
  • اب، وسیلهای برای نابودی قوم نوح در طوفان نوح(علیه السلام)+۹ آیه
  • جا دادن دوتا از هر جُفت حیوان در کشتی فرمان خداوند به نوح(علیه السلام)+۱ آیه
  • مؤمنان قوم نوح، گروهی اندک+۳ آیه
  • رهایی اقلّیّت مؤمن قوم نوح از نابودی
  • کفر اکثریّت قوم نوح+۴ آیه
  • نابودی اکثریّت قوم نوح در اثر کفر و تکذیب ان حضرت+۶ آیه
  • فوران اب از تنور در طوفان نوح، به امر خداوند+۲ آیه
  • طغیان اب در طوفان نوح به فرمان خداوند+۴ آیه
  • نابودی قوم نوح در اثر طغیان اب به فرمان الهی+۷ آیه
  • انذار نوح(علیه السلام) به کافران قوم خویش، از گرفتارشدن به عذاب خوارکننده در دنیا+۱ آیه
  • ایمان برخی از امّتهای پیشین، عامل رهایی انان از عذاب استیصال+۲ آیه
  • ایمان گروهی از قوم نوح(علیه السلام) به رسالت وی+۴ آیه
  • استفاده نوح(علیه السلام) از کشتی، برای حمل و نقل همراهان خویش+۹ آیه
  • حمل و نقل یک جفت (نر و ماده) از حیوانات، در کشتی نوح، هنگام توفان+۴ آیه
  • اهمّیّت حفظ حیوانات، از خطر انقراض و نابودی
  • بردن انواع حیوانات به کشتی و حفظ انها از غرق شدن، به وسیله نوح(علیه السلام)، پس از پیدایش نشانه توفان (فوران اب تنور)
  • قانون زوجیّت، میان حیوانات
  • نر یا ماده بودن، از ملاکهای طبقه بندی حیوانات
  • قصّه نوح(علیه السلام)، از اخبار غیبی خدا به محمّد(صلی الله علیه واله)+۲ آیه
  • سرنشینان کشتی نوح (مؤمنان)، مشمول رحمت الهی+۱ آیه
  • برخورداری مؤمنان، از رحمت خداوند+۱ آیه
  • موظّف بودن نوح(علیه السلام) به سوار کردن یک جفت از هر حیوان به کشتی خود+۱ آیه
  • پیروزی نوح(علیه السلام) و یارانش بر مخالفان دلیلی بر غلبه نهایی صابران بر کافران+۳ آیه
  • امکان عذاب الهی بودن بلایای طبیعی، مانند طوفان+۲ آیه
  • کفر به خداوند، موجب عذاب با طوفان+۳ آیه
  • نجات مؤمنان قوم نوح، از طوفان
  • خداوند، منشا نجات انسانها از طوفان+۲ آیه
  • ظلم و ستمگری قوم نوح، از عوامل هلاکت انان با طوفان+۲ آیه
  • جوشش ابهایی سیل اسا، نمونه ای از عذابهای خداوند بر قوم نوح+۴ آیه
  • کفر از اسباب گرفتاری به عذاب الهی+۱ آیه
  • پیوند خانوادگی با انبیا فاقد تاثیر در نجات از عذاب الهی+۳ آیه
  • غرق شدن پسر نوح، در امواج کوهْ، مانندِ توفان+۲ آیه
  • غرق شدن همسر نوح، در حادثه توفان+۲ آیه
  • نجات انواع حیوانات از غرق شدن، با اوردن انان به داخل کشتی، از وظایف نوح(علیه السلام)+۲ آیه
  • ایمان تعداد بسیار اندکی از قوم نوح، به یکتایی خداوند و رسالت نوح(علیه السلام)+۳ آیه
  • رهایی و نجات اقلّیّت مؤمن قوم نوح، از هلاکت و نابودی+۲ آیه
  • نجات اقلّیّت مؤمن قوم نوح، از حادثه توفان، پرتویی از مغفرت و رحمت الهی+۱ آیه
  • کفر اکثریّت قوم نوح+۴ آیه
  • نابودی اکثریّت کافر قوم نوح، با حادثه توفان+۴ آیه
  • منع شدن اکثریّت کفرپیشه قوم نوح، از سوار شدن بر کشتی ان حضرت
  • هلاکت اکثریت قوم نوح با غرق شدن در اب، سرنوشتی حتمی و قضای الهی برای انان+۱ آیه
  • عذاب و هلاکت قوم نوح، با غرق شدن در اب+۱۳ آیه
  • ظهور خشم و غضب خداوند بر قوم نوح، برای هلاکت انان، با جوشیدن چشمه ها از زمین و بالا امدن اب+۱ آیه
  • غرق شدن قوم نوح در موج و اب جوشیده از تنور، به سبب استهزا کردن ان حضرت+۲ آیه
  • کفر قوم نوح، عامل به هلاکت رسیدن انان با غرق شدن در اب+۱۴ آیه
  • نابودی قوم نوح با طغیان اب و غرق شدن انان در اب با فرمان خداوند+۸ آیه
  • سوار شدن مؤمنان قوم نوح بر کشتی ان حضرت و نجات انان از عذاب+۳ آیه
  • کشتی، دارای سابقه طولانی، در تاریخ بشر+۷ آیه
  • خداوند، تعیین کننده زمان بارگیری کشتی نوح و سوار و پیاده شدن مسافران ان+۳ آیه
  • نوح(علیه السلام) مامور سوار کردن یک جفت (نر و مادّه)، از هر حیوانی، به کشتی خود+۴ آیه
  • کشتی نوح، دارای هشتاد مسافر از پیروان ان حضرت+۱ آیه
  • کفرپیشگان و ستمگران قوم نوح، ممنوع از سوار شدن بر کشتی نجات+۳ آیه
  • نوح(علیه السلام)، موظّف به سوار کردن خانواده خود (غیر از همسرش) به کشتی
  • کشتی نوح، موجب نجات نوح(علیه السلام) و همراهانش، از توفان پدید امده+۸ آیه
  • کفرپیشگی اکثر قوم نوح+۴ آیه
  • کفرورزی قوم نوح، سبب هلاکت و نابودی انها+۶ آیه
  • حادثه توفان نوح علیه السلام و نجات یافتن وی و همراهانش، ارایه معجزهای تاریخی و عبرت اموز+۹ آیه
  • نجات نوح علیه السلام و همراهانش از هلاکت و غرق شدن، پرتوی از مغفرت و رحمت پروردگار+۱ آیه
  • ایمان موجب مغفرت و امرزش الهی+۱ آیه
  • مؤمنان، بهرهمند از مغفرت و امرزش الهی+۱ آیه
  • گروهی از قوم نوح، مؤمن به رسالت وی+۵ آیه
  • مؤمنان در کشتی نوح علیه السلام از جمله نجات یافتگان از توفان+۴ آیه
  • برخورداری مؤمنان از رحمت خدا+۱ آیه
  • نجات مؤمنان از عذاب الهی+۲ آیه
  • فوران اب از تنور نوح علیه السلام، حادثهای مهم در توفان و اغاز تحوّلی شگرف در زمین+۲ آیه
  • خانواده نوح (غیر از همسر و فرزندش) از جمله همراهان نوح در کشتی و نجاتیافتگان از توفان+۲ آیه
  • قصّه نوح علیه السلام از خبرهای غیبی خدا به محمّد صلی الله علیه و اله+۲ آیه
  • نوح علیه السلام، مامور سوار کردن یک جفت از هر نوع جنبندگان به کشتی جهت جلوگیری از انقراض انها+۳ آیه
  • توفان فراگیر و کشتی نجات، از معجزات نوح علیه السلام+۶ آیه
  • ایمان اوردن تعداد اندکی به نوح علیه السلام در عهد ان حضرت+۱ آیه
  • ایمان اوردن هشتاد نفر به نوح علیه السلام در دوران رسالت ان حضرت+۱ آیه
  • غرق شدن همسر نوح، در حادثه توفان+۱ آیه
  • وعده خداوند به نجات خانواده نوح، مبنای درخواست او برای نجات فرزندش
واژه‌ها