المیزان جلد۳ بخش۱
سوره آل عمران
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳
آيات ۶ - ۱ سوره آل عمران
* سوره «آل عمران»، در مدينه نازل شده، و دارای دويست آيه است.
بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَانِ الرَّحِيمِ *
الم (۱)
اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْحَىُّ الْقَيُّومُ(۲)
نَزَّلَ عَلَيْک الْکِتَاب بِالْحَقِّ مُصدِّقاً لِّمَا بَينَ يَدَيْهِ وَ أَنزَلَ التَّوْرَاةَ وَ الانجِيلَ(۳)
مِن قَبْلُ هُدًى لِّلنَّاسِ وَ أَنزَلَ الْفُرْقَانَ إِنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ شدِيدٌ وَ اللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انتِقَامٍ(۴)
إِنَّ اللَّهَ لا يخْفَى عَلَيْهِ شئٌ فى الاَرْضِ وَ لا فى السمَاءِ(۵)
هُوَ الَّذِى يُصوِّرُکمْ فى الاَرْحَامِ کَيْف يَشاءُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْعَزِيزُ الحَْکِيمُ(۶)
«ترجمه آیات»
به نام خداى رحمان رحيم.
الف - لام - ميم. (۱)
اللّه، که هيچ معبود به حقى جز او نيست، حىّ و قيوم است، و وجود تمام عالم به وجود او بستگى دارد. (۲)
او کتاب را به حق بر تو نازل کرد، در حالى که آن کتاب تصديق کننده کتب پيشين بود و نيز تورات و انجيل را قبل از قرآن به منظور هدايت مردم و سپس فرقان را نازل کرد. (۳)
محققا کسانى که به آيات خدا کفر ورزيدند، عذابى شديد دارند و خدا مقتدرى است داراى انتقام. (۴)
محققا هيچ چيز در زمين و آسمان بر خدا پوشيده نيست. (۵)
او کسى است که شما انسان ها را در رحم ها به هر طور که بخواهد صورتگرى مى کند، معبودى به جز او نيست که عزيز و حکيم است. (۶)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴
اشاره به آهنگ کلى سوره مبارکه آل عمران و زمان و موقعيت نزول آن
بيان آيات
سوره آل عمران ، اين مقصود را دنبال مى کند که مؤ منين را به توحيد کلمه بخواند، تشويقشان کند تا هر چه زودتر يک پارچه شوند، و خود را براى مقابله با دشمنان يعنى يهود و نصارا و مشرکين آماده سازند، بايد در مقابل ناملايماتى که مى بينند صبر کنند، زيرا موقعيتى بس خطرناک دارند، چون دشمنان مشغول جمع آورى نيرو هستند و در خاموش کردن نور خدا با دست و دهان خود يکدل و يک جهت شده اند.
اين احتمال خيلى به ذهن نزديک مى رسد که سوره آل عمران همه اش يکباره نازل شده باشد، براى اينکه آياتش که دويست آيه است ظهورى روشن در بهم پيوستگى و انسجام دارد، و از اول تا به آخر متناسب با هم است ، و پيداست که همه اغراض آنها بهم مربوط است .
و به همين جهت اين احتمال از هر احتمالى ديگر بنظر قوى تر مى آيد، که بگوئيم اين سوره وقتى به رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم ) نازل شده که تا حدودى دعوتش جا افتاده بود براى اينکه در بين آياتش ، هم سخنى از جنگ احد، و واقعه مباهله و نفرين کردن با نصاراى نجران ، و يادى از کار يهود ديده مى شود و هم تحريکى نسبت به مشرکين است . و نيز مسلمانان را به صبر مى خواند، و دستور مى دهد تا يکديگر را به صبر سفارش کنند، و دست به دست يکديگر داده وحدتى تشکيل دهند.
و همه اينها مويد اين معنا است که سوره مورد بحث ، در روزگارى نازل شده که مسلمانان ، مبتلا به دفاع از حوزه دين بودند، دفاعى که براى آن ، همه قوا و ارکان خود را بسيج کرده بودند.
از يک طرف در اثر فتنه جوئيهاى يهود و نصارا در داخل جمعيت خود، با درگيريها و فتنه و آشوبها روبرو بودند، فتنه هائى که تشکل آنان را سست مى کرد، بايد براى خاموش کردن آشوبهاى آنان قسمت عمده اى از وقت خود را صرف احتجاج و بگو مگوى با آنان کنند، و از سوى ديگر با مشرکين درگير بودند، و بايد با آنها بجنگند، و هميشه در حال آماده باش بوده و لحظه اى امنيت نداشته باشند، چون در آن ايام اسلام در حال انتشار بوده و آوزاه اش همه جا را پر کرده بود، و مردم دنيا چه يهودش و چه مسيحيش و چه مشرکش همه عليه اسلام قيام کرده بودند. از پشت سر اين سه طايفه دو امپراطورى بزرگ آنروز دنيا يعنى روم و ايران و غيره نيز چنگ و دندان نشان مى دادند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۵
خداى سبحان در اين سوره از حقايق و معارفى که بشر را به سوى آنها هدايت فرموده آن مقدارى را که باعث دلگرمى مؤ منين است يادآور مى شود تا مؤ منين ، هم دلخوش شوند و هم آلودگى شبهات و وساوس شيطانى و تسويلات اهل کتاب از دلهاشان زايل شود، و هم برايشان روشن گردد که خداى تعالى هرگز از تدبير ملک خود غافل نبوده ، و خلق او را عاجز نکرده اند، و اگر دين خود را تشريع نموده و جمعى از بندگانش را بسوى آن دين هدايت نموده ، همه بر طبق طريقه و عادت جاريه و سنت دائمى خود بوده ، و آن سنت عبارت است از سنت علل و اسباب پس مؤ من و کافر هم طبق همين سنت علل و اسباب زندگى مى کنند، يک روز دنيا به کام کافر و روزى ديگر به کام مؤ من است چون دنيا ميدان امتحان است ، و امروز روز عمل و فردا روز جزا است.
«اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْحَىُّ الْقَيُّومُ»:
بحث پيرامون اين آيه ، در تفسير آيه الکرسى گذشت ، و حاصل بحث در آنجا اين شد که اين آيه مى خواهد بفهماند که قيام خداى تعالى به ايجاد و تدبير عالم قيامى اتم است . پس نظام موجودات از هر جهت تحت قيمومت خداى تعالى است ، هم نظامى که در اعيان آنها است ، و هم نظامى که در آثار آنها برقرار است آنهم نه تنها قيمومت در تاءثير، نظير قيمومتى که اسباب طبيعى فاقد شعور در مسببات دارند، بلکه قيمومتى با حيات که مستلزم علم و قدرت است .
پس علم الهى نافذ در همه زواياى عالم است ، و هيچ چيز از عالم براى خدا پنهان نيست . قدرت او هم بر همه عالم مسلط است ، در هيچ گوشه عالم چيزى واقع نمى شود مگر آنچه او وقوعش را خواسته ، و اذن داده باشد.
و به همين جهت دنبال اين جمله بعد از دو آيه فرموده : «ان اللّه لا يخفى عليه شى ء فى الارض و لا فى السماء، هو الذى يصورکم فى الارحام کيف يشاء...».
و با در نظر گرفتن اينکه شش آيه اول سوره ، جنبه دورنما براى اين سوره دارد، و آنچه در اين سوره به تفصيل آمده در اين شش آيه به اجمال آمده - و با در نظر گرفتن غرض سوره که قبلا گفتيم - مى فهميم که : آيه مورد بحث ، مطالب شش آيه بلکه سراسر سوره را با بيانى کلى آغاز مى کند، بيانى که غرض سوره ، از همان استنتاج مى شود، همچنانکه از دو آيه اخير يعنى آيه : «ان اللّه لا يخفى عليه ...» و آيه «هوالذى يصورکم ...» استنتاج مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۶
بنابراين از اين شش آيه ، آن قسمتى که دورنماى سوره است دو آيه وسط است که مى فرمايد: «نزل عليک الکتاب - تا جمله - عزيز ذو انتقام ».
و بنابراين برگشت معناى آيه به اين مى شود که فرموده باشد بر مؤ منين واجب است متذکر شوند به اينکه آن خدايى که به وى ايمان آورده اند، خدايى است واحد در الوهيت . و قائم برخلقت و تدبير عالم ، آن هم قيامى با حيات ، پس او هرگز در ملکش مغلوب نمى شود، و چيزى بدون مشيت و اذن او واقع نمى شود.
مؤ منين وقتى متذکر اين معانى بشوند آن وقت يقين مى کنند که هم او اين کتاب را که هادى به سوى حق و فارق و مميز ميان حق و باطل است نازل کرده ، و نيز مى فهمند که خداى تعالى در فرستادن اين کتاب و هدايت خلق به سوى حق و جدا سازى حق از باطل همان روشى را جارى ساخته که در عالم اسباب و ظرف اختيار جارى ساخته است .
پس هرکس به اختيار خود ايمان آورد به پاداش عمل خود مى رسد، و هرکس هم کفر بورزد او نيز به کيفر رفتار خود خواهد رسيد، براى اينکه خداى سبحان ، عزيز و داراى انتقام است .
اما عزيز است : براى اينکه او خدايى است که هيچ معبودى و حاکمى جز او نيست ، تا در اين جهات حکمى براند، و خدا را در حکمش مقهور خود سازد.
و اما اينکه داراى انتقام است : براى اينکه ، اولا امور بندگان بر او پوشيده نيست ، و ثانيا هيچ مخلوقى نمى تواند در عمل خود و کفرش از تحت اراده و مشيت او خارج شود.
«تنزيل» بر تدريج نزول دلالت دارد
«نَزَّلَ عَلَيْک الْکِتَب بِالْحَقِّ مُصدِّقاً لِّمَا بَينَ يَدَيْهِ»:
در سابق گفتيم : کلمه «تنزيل » بر تدريج دلالت دارد، همچنان که کلمه «انزال » بر نزول يکپارچه دلالت مى کند.
ممکن است شما به گفته ما خرده گرفته و بگوييد: همه جا کلمه «تنزيل » به معناى نزول تدريجى نيست ، به شهادت اينکه در آيه :«لو لا نزل عليه القرآن جمله واحده » مى بينيم که مشرکين صريحا اعتراض مى کنند که چرا قرآن يکپارچه بر آنجناب نازل نشده ، پس تنزيل در اين آيه به معناى نزول دفعى است ، نه تدريجى .
و در آيه : «ان ينزل علينا مائده » که حواريين عيسى (عليه السلام ) از آنجناب تقاضا مى کنند تا مائده اى از آسمان برايشان فرستاده شود نيز به اين معنا است ، چون معلوم است نزول مائده دفعى بوده نه تدريجى ، و در آيه شريفه «لو لا نزل عليه آيه » که کلمه «تنزيل » در نزول دفعى يک آيه استعمال شده از اين جهت بوده که يک آيه اگر نازل شود دفعتا مى شود نه به تدريج ، و اگر در آيه «قل ان اللّه قادر على ان ينزل آيه » کلمه «تنزيل » ظهور در نزول دفعى دارد نه تدريجى ، باز به خاطر اين است که پاسخ از سؤ ال جمله قبلى است که مى گفتند: «لو لا نزل عليه آيه ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۷
و به همين جهت بعضى از مفسرين گفته اند: بهتر آنست که بگوئيم معناى «نزل عليک الکتاب » انزال بعد از انزال و به عبارت ديگر انزال دفعى است تا اين اشکال وارد نشود.
ليکن ما در پاسخ مى گوييم : اينکه گفتيم تنزيل به معناى نزول تدريجى است ، لازمه اش اين نيست که بين نزول يک آيه و آيه ديگر زمان قابل توجهى فاصله شده باشد.
توضيح اينکه : هر مرکبى را از چند جزء ترکيب يافته در نظر بگيريم ، وجودش يک نسبت به مجموع و کل اجزا دارد، و يک نسبت به وجود تک تک اجزاى خود، اگر نسبتى را که به کل اجزا دارد در نظر بگيريم موجود واحدى خواهد بود، موجودى که نه تدريج مى پذيرد و نه تقسيم ، و اگر نسبتى را که وجود آن با وجود تک تک اجزايش دارد در نظر بگيريم البته يک چيز، چند چيز خواهد بود، و تدريج هم مى پذيرد، همچنان که مى بينيم قرآن کريم فرود آمدن باران را هم به «انزال » تعبير کرده و هم به «تنزيل »، چنانکه فرموده : «انزل من السماء ماء»، و هم فرموده : «و هو الذى ينزل الغيث ».
در تعبير اول نسبت وجود باران با سراسر اجزاى آن در نظر گرفته شده و در نتيجه يک امر اعتبار شده ، و در تعبير دوم نسبت وجود باران با اجزاى آن که يکى پس از ديگرى فرود مى آيد در نظر گرفته شده ، و قهرا يک امر تدريجى اعتبار شده است .
پس منظور از نازل شدن «تدريجى » قرآن ، اين نيست که بين نزول يک جزء و جزء ديگر، زمانى طولانى فاصله شده باشد و آياتى که به عنوان نقض و اشکال ذکر شد، گفتار ما را نقض نمى کند، براى اينکه منظور از نزول قرآن «جملة واحدة » در آيه ۳۲ سوره فرقان اين است که خوب بود اجزاى قرآن بدون وقفه ، و پشت سرهم نازل شود، چنان که آيات يک واقعه ، پشت سر هم نازل مى شده ، بدون اينکه فاصله زيادى ميان آنها افتاده باشد و اين نوع نزول هم نزول تدريجى است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۸
پس آيه نامبرده گفتار ما را نقض نمى کند و همچنين ساير آياتى که به عنوان نقض ذکر کردند، هيچيک نقض نيست (داستان مائده نيز ناقض نيست ، براى اينکه نزول آن هم به تدريج است ، اول بايد سفره را انداخت بعد نان و سپس خورش را در آن نهاد «مترجم ») و با اين بيان ، جواب از بقيه آياتى که ذکر شده بود روشن مى شود.
و اما اينکه بعضى براى دفع نقض نامبرده گفته اند که : بهتر آنست بگوييم معناى «نزل عليک الکتاب » انزال بعد از انزال و به عبارت ديگر انزال دفعى است علاوه بر اينکه صرف استحسانى است که به هيچ وجه نبايد در استعمال لغت ها راه يابد، نقض هاى نامبرده را جواب نمى گويد، براى اينکه انزال بعد از انزال نيز تنزيل است ، يعنى نزول تدريجى است ، و بايد از آن به تنزيل تعبير کرد پس اين سؤ ال باقى است که چرا فرمود: «لو لا نزل عليه القرآن جملة واحده » و يا فرمود: «ان ينزل علينا مائدة » و يا «لو لا نزل عليه ...».
وجه اين که قرآن کريم درباره وحى، تعبير «انزال» و «تنزيل» را به کار برده است
و اما اين سؤال که اصلا چرا قرآن کريم وحى را به تنزيل و انزال که لازمه معنايش فرود آمدن از مکانى والا و يا مقامى والا است تعبير فرموده؟
جوابش اين است که وقتى مقام خداى تعالى بلندترين مقام باشد و آيات قرآنى و يا اوامر و نواهى از آن مقام بسوى بندگان صادر مى شود قهرا مقام بندگان مقامى پايين تر خواهد بود، که دستورات الهى در آن مقام مستقر مى شود و خداى تعالى مقام خود را بلند و درجات خود را رفيع خوانده ، فرموده : «انه على حکيم ».
و نيز قرآن کريم را نازل از ناحيه خود خوانده و فرموده : «و لما جاءهم کتاب من عند اللّه مصدق لما معهم ».
پس به اين دو اعتبار، يعنى بلندى مقام خدا، و پستى مقام عبوديت ، صحيح است که آمدن قرآن از آن مقام به اين مقام را نزول خواند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۹
و به عبارت ديگر، استقرار وحى در قلب شريف رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) را نازل شدن وحى از خدا به آن حضرت دانست . چون خداى تعالى در آيه : «انه على حکيم » مقام خود را مقامى والا و بلند خوانده ، البته در آيه : «و لما جاءهم کتاب من عند اللّه مصدق لما معهم » استقرار وحى در قلب رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) را به آمدن کتاب هم تعبير کرده است .
و اما اينکه در آيه مورد بحث فرمود: «بالحق » مفسرين در معناى آن گفته اند: بطور کلى حق و صدق عبارت است از خبر مطابق با واقع ، با اين تفاوت که چنين خبرى را از آن جهت که در مقابلش واقعيتى خارجى و ثابت ، وجود دارد حق گويند، و از اين جهت که خود خبر مطابق با آن واقعيت خارجى است صدق مى نامند.
بنابراين اطلاق کلمه «حق » که به معناى اعيان خارجى و امور واقعى است بر خداى تعالى و گفتن اينکه «خدا حق است » و نيز اطلاقش بر حقايق خارجيه و گفتن اينکه «موجودات خارجى حق هستند» از اين بابت است که خبر دادن از خدا و از حقايق خارجيه خبرى است مطابق با واقع ، و به هر حال مراد از «حق » در آيه شريفه ، امر ثابت است ، امرى است که بطلان نمى پذيرد.
و ظاهرا حرف «با» در کلمه «بالحق » مصاحبت را مى رساند، و آيه چنين معنا مى دهد که : خداى تعالى کتاب را بر تو نازل کرد نازل کردنى همراه با حق ، به طورى که حق از آن جدا نخواهد بود، و همراه بودنش با حق باعث مى شود که نه بعدها بطلان عارضش بشود، و نه در حين نزول آميخته با بطلان باشد. پس اين کتاب از اينکه روزى بطلان بر او چيره گردد ايمن است ، پس در جمله «نزل عليک الکتاب بالحق » استعاره به کنايه بکار رفته البته مفسرين در معناى حرف «با» وجوهى ديگر ذکر کرده اند که خالى از اشکال نيست .
و اما اينکه فرمود: «مصدقا» تصديق از ماده صدق است ، وقتى گفته مى شود من گفتار فلانى را تصديق کردم ، معنايش اين است که با آن معامله صدق نمودم و اعتراف دارم که او راست مى گويد، و همچنين وقتى گفته مى شود: فلان گفتار را تصديق دارم معنايش اين است که به راستى و درستى آن اعتراف کردم .
و مراد از جمله : «لما بين يديه » کتب آسمانى حاضر در عصر نزول قرآن يعنى تورات و انجيل است ، چنانکه در سوره مائده آيه ۴۸ صريحا بيان کرده که مراد از اين جمله ، تورات و انجيل است که در هر دو هدايت است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۱۰
و اين آيه شريفه خالى از دلالت بر اين معنا نيست که تورات و انجيلى که آن روز در دست يهود و نصارا بوده ، همه اش تحريف شده نبوده بلکه پاره اى از مطالب آن همان تورات و انجيل واقعى بوده ، که بر موسى و عيسى (عليهماالسلام ) نازل شده ، اما همه آنها آياتى که از طرف خدا نازل شده باشد نبوده ، بلکه دستخوش سقط و تحريف شده است.
و اين نيز مسلم است که تورات و انجيل زمان رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) همين تورات و انجيل چهارگانه (مرقس ، يوحنا، متى و لوقا) زمان ما بوده است .
پس قرآن کريم اين تورات و اناجيل را فى الجمله نه صد در صد قبول دارد، و نيز به وقوع تحريف ، و دست خوردگى آن شهادت داده مى فرمايد: «و لقد اخذ اللّه ميثاق بنى اسرائيل - تا آنجا که مى فرمايد: و جعلنا قلوبهم قاسيه يحرفون الکلم عن مواضعه ، و نسوا حظا مما ذکروا به - تا آنجا که مى فرمايد و من الذين قالوا انا نصارى ، اخذنا ميثاقهم ، فنسوا حظا مما ذکروا به ...» که ترجمه اش در همين سوره مى آيد و در سه جا از اين آيه از وقوع تحريف و سقط در تورات و انجيل خبر داده است .
معناى کلمه «تورات» و «انجيل»
«وَ ما أَنزَلَ التَّوْرَاةَ وَ الانجِيلَ مِن قَبْلُ هُدًى لِّلنَّاسِ»:
کلمه تورات لغتى است که در زبان عبرانى به معناى شريعت در زبان عربى است ، و کلمه «انجيل » به قول بعضى ، يونانى و بقول بعضى ديگر در اصل فارسى بوده ، و به معناى بشارت است و ما ان شاء اللّه در سوره مائده آن جا که مى فرمايد: «انا انزلنا التورايه فيها هدى و نور...» بحث مفصلى در باره اين دو کتاب خواهيم کرد.
قرآن کريم اصرار دارد که هميشه از کتاب عيسى به لفظ انجيل تعبير کند نه اناجيل ، و نيز اصرار دارد آن يک انجيل را نازل از ناحيه خدا بداند، و با در نظر گرفتن اينکه انجيل ها متعدد هستند، و از آنها آنچه قبل از قرآن و در عصر نزول آن در دست مردم موجود بوده چهار عدد بوده ۱ - لوقا ۲ - مرقس ، ۳ - متى ، ۴ - يوحنا.
معلوم مى شود از اينها آن انجيلى که از ناحيه خداى تعالى نازل شده يکى بوده باقى انجيل ها کتاب آسمانى نبوده ، يعنى همه انجيل هاى موجود دست خورده و تحريف شده اند، و بهر حال ذکر تورات و انجيل در آيه مورد بحث يعنى در اول سوره ، خالى از نوعى تعريض و کنايه به يهود و نصارا نيست ، تعريض و طعنه به اعمالى که کردند، و به سخنانى که در مورد تولد عيسى و نبوت و به آسمان رفتنش زدند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۱۱
معناى «فرقان» و موارد استعمال آن، در قرآن مجيد
«وَ أَنزَلَ الْفُرْقَانَ»:
کلمه فرقان بطورى که در صحاح آمده به معناى چيزى است . که ميان حق و باطل جدائى بيندازد، ولى دلالت ماده اين کلمه اعم است يعنى دلالت بر صرف جدا سازى دارد، چه جدا سازى حق از باطل و چه جدا سازى نخود از کشمش مثلا، و يا هر جدا سازى ديگر، همچنان که مى بينيم در قرآن کريم در مورد جدا سازى مردم استعمال شده آنجا که فرموده : «يوم الفرقان يوم التقى الجمعان ».
و نيز فرموده : «يجعل لکم فرقانا».
چيزى که هست مطلوب از اين جدا سازى در درگاه خداى تعالى حتما امرى است که به هدايت برگشت کند، و درباره آن باشد، و جدا سازى مربوط به اين مساءله حتما همان جدا سازى بين حق و باطل خواهد بود حق و باطل در عقايد و در معارف ، و نيز تعيين اينکه بنده خدا چه وظايفى دارد، و چه چيزهايى جزء وظايف او نيست .
در نتيجه معناى جمله مورد بحث ، با مطلق معارف الهيه منطبق مى شود، چه معارف اصلى و چه فرعى ، چه آنهايى که در کتابش بيان شده و چه آنهايى که به زبان انبيايش جارى گشته ، و لذا مى بينيم در آيه : «و لقد آتينا موسى و هرون الفرقان » همه آنچه را که بر موسى و هارون نازل کرده فرقان ناميده است .
و نيز در آيه : «و اذ آتينا موسى الکتاب و الفرقان » غير از کتاب تورات ساير دستورات نازله بر موسى (عليه السلام ) را نيز فرقان خوانده است .
و در آيه : «تبارک الذى نزل الفرقان على عبده ليکون للعالمين نذيرا» فرموده : بلند مرتبه است آن خدايى که فرقان را بر بنده اش نازل کرد تا براى همه عالميان نذير باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۱۲
و اين فرقان از نظر معنا، با ميزان منطبق است ، چون در آيه : «لقد ارسلنا رسلنا بالبينات و انزلنا معهم الکتاب و الميزان ليقوم الناس بالقسط» بجاى کتاب و فرقان کتاب و ميزان را ذکر کرده است .
و نيز اين آيه در معناى آيه : «کان الناس امة واحده فبعث اللّه النبيين مبشرين و منذرين و انزل معهم الکتاب بال حق ليحکم بين الناس فيما اختلفوا فيه » است .
پس ميزان مثل فرقان عبارت است از دينى که ميان مردم بحق و عدالت حکم مى کند، در عين حال معارف و وظايف بندگى را هم در برداشته است (و خدا داناتر است ).
ولى بعضى از مفسرين گفته اند: مراد از فرقان ، تنها قرآن است . بعضى ديگر گفته اند: فرقان هر دليلى است که ميان حق و باطل جدايى مى اندازد.
بعضى ديگر گفته اند: مراد، حجت قاطعى است که رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) عليه کسانى اقامه مى کرد که با آن حضرت بر سر عيسى (عليه السلام ) احتجاج و مشاجره مى کردند، ليکن بهترين وجه همان است که ما ذکر کرديم .
«إِنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا بِئَايَتِ اللَّهِ... ذُو انتِقَامٍ»:
کلمه «انتقام » بطوريکه گفته اند به معناى مجازات بدکاران بر طبق بدکارى آنان است ، و لازمه اين معنا آن نيست که حتما غرض داغ دل گرفتن هم در بين باشد، چون داغ دل گرفتن از لوازم انتقامهاى معمول در بين ما است ، نه از لوازم معناى لغوى اين کلمه ، چون بدى بدکاران در ميان ما انسان ها باعث منقصت و ضررى براى ما مى شود و ما با مجازات بدکار، مى خواهيم قلب خود را التيام دهيم ، و اگر نمى توانيم ضررى را که بدکار متوجه ما کرده جبران کنيم ، لااقل داغ دلى از وى بگيريم .
و اما خداى عزوجل ساحتش عزيزتر و مقدس تر از آن است که از اعمال بندگان بد کارش متضرر شود، و يا العياذ باللّه نقصى بر او وارد آيد، ليکن وعده داده - و وعده او حق است - که بزودى در ميان بندگانش به حق قضاوت کند، و اعمال آنان را جزا دهد، اگر خير است خير و اگر شر است شر، چنانک ه فرمود: «و اللّه يقضى بالحق ».
و نيز فرمود: «ليجزى الذين اساوا بما عملوا و يجزى الذين احسنوا بالحسنى » و چگونه چنين نباشد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۱
با اينکه عزيز على الاطلاق است ، ساحت او منيع تر از آن است که حرمتش هتک شود. ديگران هم گفته اند، که کلمه عزيز در اصل به معناى امتناع است .
«إِنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا بِئَايَتِ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ شدِيدٌ ...»:
اين آيه از آن جهت که مطلق است يعنى معين نکرده است که مقصود از عذاب شديد چيست ، آيا عذاب دنيا است يا آخرت ، ممکن است شامل عذاب دنيوى هم بشود. و اين خود يکى از حقايق قرآنى است که چه بسا مفسرين از آن غافل مانده ، و آنطور که بايد پيرامون آن بحث نکرده اند، و اين بى توجهى ، علتى جز اين نداشته که ما چيزى را عذاب نمى شماريم ، مگر وقتى که جسم ما را به درد آورد، و متاءلم سازد و يا نقص و يا فسادى در نعمت هاى مادى ما پديد آورد. مثلا مال ما را از بين ببرد، و يا يکى از عزيزان ما را بميراند، يا بدن ما را مريض کند، با اينکه آنچه قرآن در تعليمات خود از عذاب اراده کرده غير اين است.
گفتارى در اين که: کلمه «عذاب»، در اصطلاح قرآن، به چه معنا است؟
شادى و غم، رنج و راحت، دائر مدار طرز فکر آدمى است
حال ببينيم از آيات قرآنى ، درباره عذاب ، چه معنايى را استفاده مى کنيم ؟ قرآن کريم زندگانى کسانى را که پروردگار خود را فراموش کرده اند هر قدر هم زندگى بسيار وسيعى داشته باشند زندگانى بسيار تنگ و سختى مى داند و مى فرمايد: «و من اعرض عن ذکرى فان له معيشة ضنکا».
و باز قرآن کريم مال و اولاد را که در نظر ما نعمت گوارا مى آيد، عذاب خوانده ، مى فرمايد: «و لا تعجبک اموالهم و اولادهم ، انما يريد اللّه ان يعذبهم بها، فى الدنيا و تزهق انفسهم و هم کافرون».
و حقيقت امر همانطور که بيان اجمالى آن در تفسير آيه : «و قلنا يا آدم اسکن انت و زوجک الجنة » گذشت ، اين است که مسرت و اندوه و شادى و غم و رغبت و نفرت و رنج و راحت آدمى داير مدار طرز فکر آدمى در مساءله سعادت و شقاوت است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۱۴
اين اولا، و در ثانى سعادت و شقاوت و آن عناوين ديگرى که همان معنا را مى رساند، به اختلاف موردش مختلف مى شود، سعادت و شقاوت روح ، امرى است و سعادت و شقاوت جسم ، امرى ديگر، و همچنين سعادت و شقاوت انسان ، امرى است و سعادت و شقاوت حيوان امرى ديگر، و به همين مقياس .
سعادت و شقاوت روحى و جسمى، و پریشان حالی افراد بى خدا
و انسان دنياپرست و مادى که هنوز متخلق به اخلاق خدايى نشده و با ادب الهى بار نيامده تنها و تنها کاميابى هاى مادى را سعادت مى داند، و کمترين اعتنايى به سعادت روح و کاميابى هاى معنوى ندارد.
قهرا چنين کسى هرچه زور دارد در اين مصرف مى کند که مال بيشتر و فرزندان (دغلکارتر) و جاه و مقام منيع تر و سلطه و قدرت بيشترى به دست آورد و در آغاز، راه به دست آوردن خالص و بى دردسر آنها را، آرزو مى کند، و اين خيال را در سر مى پروراند که اين امور، تنعم و لذت خالص است . مادام که به دست نياورده اينطور خيال مى کند و از نداشتن آن حسرت مى خورد، ولى وقتى بدست مى آورد مى بيند: نه ، آنطور هم که خيال مى کرده نيست ، اگر يک لذت در آن هست هزار الم و ناراحتى هم همراه دارد، براى اينکه آن طور که مى پنداشت کامل به تمام معنا نيست بلکه نواقصى دارد، و رفع همان نواقص ، گرفتاريها دارد، و اسبابى مى خواهد، در اينجا بشدت ، دل به آن اسباب مى بندد، ولى وقتى به سراغ اسباب مى رود متوجه مى شود که آنها هم هيچکاره هستند،در نتيجه يک حسرت ديگر هم از اين بابت بر دلش مى نشيند.
آرى او مسبب الاسباب را نيافته و به وى دل نبسته تا همواره و در هر حال دلى آرام ، و در برابر هر مصيبتى تسليتى در داخل جان خود داشته باشد، لذا در برخورد با هر سببى حسرتى ديگر بر دلش مى نشيند.
پس افراد مادى و بى خبر از خداى لايزال ، در حسرت بسر مى برند، تا چيزى را ندارند از نداشتن آن حسرت مى خورند، و وقتى به آن دست مى يابند باز متاسف گشته و از آن اعراض نموده چيزى بهتر از آن را مى جويند، تا بلکه با به دست آوردن آن عطش درونى خود را تسکين دهند، حال افراد مادى ، در دو حال (دارايى و ندارى ) چنين است .
سعادت و شقاوت از ديدگاه اسلام
و اما قرآن کريم انسان را موجودى مرکب از روحى جاودانى ، و بدنى مادى و متغير مى داند، انسان از نظر قرآن همواره با چنين وصفى قرار دارد،تا بسوى پروردگار خود برگردد، در آن موقع است که خلود و جاودانگى آدمى شروع مى شود و ديگر دچار زوال (و دگرگونگى ) نمى گردد.
پس ، از نعمتهاى دنيا بعضى مانند علم ، تنها مايه سعادت روح آدمى است ، و بعضى مانند مال و فرزندى که او را از ياد خدا باز ندارد، مايه سعادت روح و جسم او خواهد بود، آنهم چه سعادت بزرگى .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۱۵
و همچنين بعضى از حوادث که مايه محروميت و نقص جسم آدمى است ، ولى براى روح جاودانه او سعادت است ، مانند شهادت در راه خدا، و انفاق مال و ساير امکانات در اين راه ، که اين نيز از سعادت آدمى است ، همچون تحمل نوشيدن دواى تلخ است که دقايقى آدمى را ناراحت مى کند ولى مدت طولانى مزاجش را سالم مى سازد.
و اما آنچه که خوش آيند جسم و مضر به روح آدمى است ، مايه شقاوت آدمى و عذاب او است ، و قرآن کريم اينگونه اعمال را که تنها لذت جسمانى دارد، متاعى قليل خوانده ، که نبايد به آن اعتنا کرد. و در اين باره فرموده است : «لا يغرنک تقلب الذين کفروا فى البلاد، متاع قليل ثم ماويهم جهنم و بئس المهاد».
و همچنين هر چيزى که مضر به روح و جسم ، هر دو است ، قرآن آنرا نيز عذاب خوانده همچنان که خود ماديين هم آنرا عذاب مى شمارند.
اما قرآن آنرا از جهتى ، و ماديين از نظرى ديگر عذاب مى دانند. قرآن آنرا از اين نظر عذاب مى داند که مايه ناراحتى روح است ، و ماديين از اين نظر عذاب مى دانند که مايه بدبختى و ناراحتى بدن است ، نظير انواع عذابهايى که بر امتهاى گذشته نازل شده .
و قرآن در اين باره مى فرمايد: «الم تر کيف فعل ربک بعاد؟ ارم ذات العماد، التى لم يخلق مثلها فى البلاد، و ثمود الذين جابوا الصخر بالواد، و فرعون ذى الاوتاد، الذين طغوا فى البلاد، فاکثروا فيها الفساد، فصب عليهم ربک سوط عذاب ، ان ربک لبا لمرصاد».
سعادت و شقاوت موجودات با شعور، بستگى به شعور و اراده آنها دارد چون ما يک امرى را که در نظر ديگران لذيذ است ولى ما لذت آنرا احساس نمى کنيم ، سعادت خود نمى دانيم ، همچنانکه امرى را که براى ديگران الم انگيز است ولى ما از آن احساس الم و ناراحتى نمى کنيم ، شقاوت نمى شماريم .
رده:تفسیر المیزان