المیزان جلد۲۰ بخش۳۰
ردّ پندار آن که مى پنداشت بازگشتی به سوى خدا و براى حساب ندارد
«فَسوْف يَدْعُوا ثُبُوراً»:
کلمۀ «ثُبُور» مانند کلمۀ «وَيل»، به معناى هلاکت است. و دعاى ثبور خواندنشان به اين معناست که مى گويند: «وَاثُبُورا»؛ مثل اين که مى گوييم: «وَاوِيلا».
«وَ يَصلى سَعِيراً»:
يعنى داخل آتشى مى شود و يا حرارتش را تحمّل مى کند، که در حال زبانه کشيدن است. آتشى است که نمى توان گفت چقدر شکنجه آور است .
«إِنَّهُ کَانَ فِى أَهْلِهِ مَسرُوراً»:
او در ميان اهلش مسرور بود، و از مال دنيا که به او مى رسيد، خوشحال مى شد، و دلش به سوى زينت هاى مادى مجذوب مى گشت. و همين باعث مى شد که آخرت از يادش برود. و خداى تعالى، انسان را در اين خوشحال شدن مذمّت کرده، و آن را فَرَح بی جا و به غير حق دانسته، مى فرمايد: «ذَلِکُم بِمَا کُنتُم تَفرَحُونَ فِى الأرضِ بِغَيرِ الحَقّ وَ بِمَا کُنتُم تَمرَحُون».
«إِنَّهُ ظنَّ أَن لَّن يَحُورَ»:
يعنى گمان مى کرد بر نمى گردد. و مراد برگشتن به سوى پروردگارش براى حساب و جزا است. و اين پندار غلط، هيچ علتى به جز اين ندارد که در گناهان غرق شدند. گناهانى که آدمى را از امر آخرت باز مى دارد و باعث مى شود انسان، آمدن قيامت را امرى بعيد بشمارد.
«بَلى إِنَّ رَبَّهُ کَانَ بِهِ بَصِيراً»:
اين جمله، پندار مذکور را رد مى کند و مى فرمايد: مسأله بدين قرار که او پنداشته (که بر نمى گردد) نيست، بلکه بر مى گردد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۰۴
و جملۀ «إنّ رَبّهُ کَانَ بِهِ بَصِيراً» ردّ پندار مذکور را تعليل مى کند. به اين بيان که: خداى سبحان، از ازل، ربّ و مالک و مدبّر امر او بود، و احاطه علمى به او داشت و هرچه او مى کرد، مى ديد و وى را به تکاليفى مکلّف کرده، جزاى خير و شرّى هم، در برابر اعمال خير و شرّش معين کرده بود. پس او به طور مسلّم، به سوى پروردگارش بر مى گردد، و جزايى را که در برابر اعمالش مستحق شده، مى بيند.
با اين بيان روشن مى شود که: جملۀ «إنّ رَبّهُ کَانَ بِهِ بَصِيراً»، از باب حجت آوردن بر وجوب معاد است. نظير آنچه که در آيه «إنّکَ کَادِحٌ إلى رَبّکَ ...» گذشت.
و نيز، از مجموع آيات نُه گانه به دست مى آيد که: دادن نامۀ اعمال و نشر آن، همه قبل از حساب انجام مى شود. همچنان که از آيه زير نيز، اين معنا بر مى آيد: «وَ کُلُّ إنسَانٍ ألزَمنَاهُ طَائِرَهُ فِى عُنُقِهِ وَ نُخرِجُ لَهُ يَومَ القِيَامَةِ کِتَاباً يَلقَيهُ مَنشُوراً * إقرَأ کِتَابَکَ کَفى بِنَفسِکَ اليَومَ عَلَيکَ حَسِيباً».
آیا مؤمنان گنهکار، در زمره «اصحاب یمین» هستند، یا «اصحاب شمال»؟
اين را هم بايد بدانيم که اين آيات، به طورى که ملاحظه مى کنيد، دادن نامه از پشت سر را مختص به کفّار دانسته؛ ناگزير گناهکاران از مؤمنان، مورد بحث قرار مى گيرند که: آيا از آن هايى هستند که نامۀ اعمالشان به دست راستشان داده مى شود و يا از آن هايى که نامه شان از پشت سر داده مى شود؟
آنچه از روايات شيعه و سنّى بر مى آيد، اين است که: اين طايفه، داخل دوزخ مى شوند و زمانى در آن جا عذاب مى بينند. سپس با شفاعت شفيعان، از دوزخ نجات مى يابند. پس اين طايفه، جزو طايفۀ دوم نيستند. چون گفتيم آيه شريفه، تنها «کفّار» را جزو آن طايفه دانسته. از سوى ديگر، جزو طايفۀ اول هم - که نامه شان را به دست راستشان مى دهند - نيستند. چون آيات، ظهور در اين دارد که «اصحاب يمين»، حسابى آسان پس داده و سپس داخل بهشت مى شوند. اين را هم نمى توان گفت که گنهکاران از مؤمنان، اصلا نامۀ عملى ندارند. براى اين که آيه شريفه: «وَ کُلُّ إنسَانٍ ألزَمنَاهُ طَائِرَهُ فِى عُنُقِهِ»، تصريح دارد که به طور کلّى، هر انسانى نامۀ اعمالى دارد.
بعضى از مفسّران، براى اين که خود را از اين اشکال خلاص کنند، گفته اند: گنهکاران بعد از خروج از آتش، جزو اصحاب يمين مى شوند، و نامه شان را به دست راستشان مى دهند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۰۵
ليکن اين توجيه درست نيست. زيرا ظاهر آيات (اگر نگوييم صريح آن)، اين است که: داخل آتش و يا بهشت شدن، نتيجه اى است که بر داورى دستگاه الهى مترتب مى شود و داورى، نتيجۀ حساب است که بر داشتن نامۀ عمل مترتب مى شود. تا چندى که نامه هاى اعمال را به دست صاحبانش نداده اند، حساب معنا ندارد، و تا حساب تمام نشود، داورى معنا ندارد، و تا داورى نشود، داخل بهشت و يا دوزخ شدن معنا ندارد.
بعضى ديگر احتمال داده اند: نامۀ اعمال اهل کبائر از مؤمنان را به دست چپ آنان بدهند، و از پشت سر دادن، مخصوص کفّار باشد که آيات هم، همين را افاده مى کند.
اين وجه نيز، درست به نظر نمى رسد. براى اين که آياتى که راجع به اصحاب شمال سخن مى گويد: - مانند آيات سوره واقعه و الحاقه و تا حدودى سوره اسراء - اين خصيصه را مختص به کفّار دانسته، و از مجموع آياتى که در اين باب هست، استفاده مى شود: کسانى که نامۀ اعمالشان به دست چپشان داده مى شود، همان هايند که نامه هايشان از پشت سر داده مى شود. پس اين وجه هم، اشکال را برطرف نمى کند.
بعضى ديگر گفته اند: ممکن است گنهکاران هم، نامه هايشان به دست راستشان داده شود و خلاصه، «اصحاب يمين» دو طايفه باشند: يکى بى گناهان، و يکى گنهکاران. آنگاه خصوصيتى را که در جملۀ «فَسَوفَ يُحَاسَبُ حِسَاباً يَسِيراً» براى آنان آورده، مختص به بى گناهان باشد، و هر دو طايفه را، با صفت يک طايفه توصيف کرده باشد.
اين وجه نيز درست نيست. براى اين که هرچند توصيف «کل» به صفت «بعض» مجازا در بعضى موارد جايز است، ليکن مقام آيات، که مقام جداسازى سُعَدا از اشقيا و مشخص کردن پاداش و کيفر هر يک از آن دو است، اجازه چنين مجازگويى را نمى دهد. پس هيچ مجوّزى نيست که جمعى از اهل عذاب را داخل در اهل بهشت کند.
افزون بر اين، جملۀ «فَسَوفَ يُحَاسَبُ...»، وعدۀ جميلى است که معنا ندارد وعدۀ خدا، شامل غير مستحقين هم بشود، هرچند به طور مجاز و به ظاهر کلام.
بله، ممکن است صاحبان اين توجيه را کمک کنيم و بگوييم: «يُسر» و «عُسر»، دو معناى نسبى است، و بر اين حساب مى توان گفت: حساب گنهکاران هم، آسان است. چون دشوارى حساب کفّار را - که تا ابد در آتش اند - ندارد، هرچند که نسبت به حساب مؤمنان با تقوا، دشوار است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۰۶
کلّی نبودن تقسيم اهل محشر، به دو طائفه «اصحاب يمين» و «اصحاب شمال»
و نيز ممکن است گفته شود: تقسيم اهل محشر به «اصحاب يمين» و «اصحاب شمال»، تقسيمى کلّى نيست که تمامى افراد و حتى مؤمنان گنهکار را هم شامل شود. همچنان که مى بينيم در آيه: «وَ کُنتُم أزوَاجاً ثَلَاثة * فَأصحَابُ المَيمَنَة مَا أصحَابُ المَيمَنَة * وَ أصحَابُ المَشئَمَةِ مَا أصحَابُ المَشئَمَة * وَ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ * أُولئِکَ المُقَرَّبُونَ»، اهل محشر را سه طايفه کرده.
و بنابراين، مثل اين که در آيات مورد بحث، طايفۀ سوم در سوره بقره، يعنى مقرّبين، خارج از تقسيم اند. همچنان که از آيه: «وَ آخَرُونَ مُرجَونَ لِأمرِ اللّه إمّا يُعَذّبُهُم وَ إمّا يَتُوبُ عَلَيهم»، نيز استفاده مى شود مستضعفين نيز، از اين تقسيم خارجند.
پس ممکن است بگوييم: آيات مورد بحث - که اهل جمع را به دو قسم «اصحاب يمين» و «اصحاب شمال» تقسیم مى کند - منظورش تمامى اهل جمع نيست، تا مقرّبان و مستضعفان و کفّار و مؤمنان گنهکار را شامل شود؛ بلکه مى خواهد تنها اهل بهشت و مخلّدين در آتش را ذکر نموده، اولى را به «اصحاب يمين» و دومى را به «اصحاب شمال» توصيف کند. چون مقام، مقام دعوت کفّار است به ايمان، و دعوت گنهکاران است به تقوا. در چنين مقامى، مقرّبان و مستضعفان، اصلا مورد نظر نيستند.
نظير اين بحث در سوره مرسلات گذشت، که اول «يَومُ الفصل» را به ميان مى آورد و سپس به حال متّقين و مکذّبين مى پردازد، و متعرض حال ساير طوايف نمى شود. باز نظير آنچه در سورۀ «نبأ» و «نازعات» و «عبس» و «انفطار» و «مُطفّفين» و غيره آمده.
پس غرض در اين مقامات، ذکر نمونه اى از اهل ايمان و اطاعت، و اهل کفر و تکذيب است، و از طوايف ديگر ساکت است، تا بفهماند که سعادت در جانب تقوا، و شقاوت در جانب تمرّد و طغيان است.
«فَلا أُقْسِمُ بِالشَّفَقِ»:
کلمۀ «شَفَق»، به معناى سرخى و بالاى آن زردى و روى آن سفيدى است، که در کرانه افق، در هنگام غروب خورشيد پيدا مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۰۷
«وَ الَّيْلِ وَ مَا وَسقَ»:
کلمۀ «وَسَق»، فعل ماضى است و معناى جمع شدن چند چيز متفرق را مى دهد. مى فرمايد: به شب سوگند، که آنچه در روز متفرق شده جمع مى کند، انسان ها و حيوان ها که هر يک به طرفى رفته اند، در هنگام شب دور هم جمع مى شوند.
بعضى هم، کلمۀ «وَسَق» را به معناى طرد گرفته، آيه را چنين معنا کرده اند: «به شب سوگند که ستارگان را از خفاء به ظهور مى اندازد».
«وَ الْقَمَرِ إِذَا اتَّسقَ»:
يعنى: به قمر سوگند، وقتى که نورش جمع مى شود، نور همه اطرافش به هم منضم مى شود، و به صورت ماه شب چهارده درمى آيد.
معناى آيه: «لَتَرکَبُنَّ طَبَقاً عَن طَبَق»
«لَترْکَبُنَّ طبَقاً عَن طبَقٍ»:
اين آيه، جواب همه سوگندهاى قبلى است و خطاب در آن، به مردم است. و کلمۀ «طَبَق» به معناى چيزى و يا حالى است که مطابق چيز ديگر و يا حال ديگر باشد. چه اين که يکى بالاى ديگرى قرار بگيرد و چه نگيرد، (بلکه پهلوى هم باشند). و به هر حال، منظور مراحل زندگى است که انسان، آن را در تلاشش به سوى پروردگارش طى مى کند. مرحلۀ زندگى دنيا و سپس مرحلۀ مرگ و آنگاه مرحلۀ حيات برزخى. (و سپس مرگ در برزخ و هنگام دميدن صور)، و در آخر، انتقال به زندگى آخرت و حساب و جزا.
و اين سوگندها، هم تأکيد مضمون «يَا أيُّهَا الإنسان إنَّکَ کَادِحٌ ...» و آيات بعد است، که خبر از بعث مى دهد. و هم زمينه چينى است براى آيه: «فَمَا لَهُم لا يُؤمِنُون»، که از درِ تعجب و به منظور توبيخ مى فرمايد: «پس چه مى شود ايشان را که ايمان نمى آورند»؟ و هم براى آيه: «فَبَشِّرهُم بِعَذَاب ...» که مشتمل است بر تهديد و بشارت.
و در اين آيه، اشاره اى است به اين که مراحلى که انسان در مسيرش به سوى پروردگارش طى مى کند، مراحلى مترتب و با يکديگر متطابق است.
«فَمَا لهَُمْ لا يُؤْمِنُونَ وَ إِذَا قُرِىَ عَلَيهِمُ الْقُرْءَانُ لا يَسجُدُونَ»:
گفتيم: اين استفهام براى برانگيختن تعجب شنونده از ايمان نياوردن کفّار و توبيخ خود کفّار است. و به همين جهت، مناسب بود که از خطاب آيه قبل «تَرکَبُنَّ»، به غيب «فَمَا َلَهُم» التفات شود. گويا وقتى ديد که کفّار با تذکّر او، متذکّر نمى شوند و با اندرز او، پند نمى گيرند، روى از ايشان بگردانيد و روى سخن را متوجه رسول خدا «صّلى اللّه عليه و آله و سلّم» کرده، او را مخاطب قرار داد و فرمود: «پس چه مى شود ايشان را...».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۰۸
معناى جمله «والله أعلَمُ بِمَا يُوعُون»
«بَلِ الَّذِينَ کَفَرُوا يُکَذِّبُونَ * وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُوعُونَ»:
کلمۀ «يُکَذّبُون» (به خاطر اين که مضارع است)، استمرار را مى رساند. و اگر از آنان به «الَّذِينَ کَفَرُوا» تعبير کرد، براى اين بود که بر علت تکذيب دلالت کند. و کلمۀ «يُوعُون» (مضارع از مصدر «ايعاء» است) - و به طورى که گفته شده - به معناى قرار دادن چيزى در وعاء - ظرف - است.
و معناى آيه اين است که: اينان، اگر ايمان را ترک گفتند، براى آن نبوده که بيان دعوت کنندۀ به ايمان، قاصر و يا دليلش کُند بوده، بلکه براى اين بوده که کفّار پابند سنت گذشتگان و رؤساى خويش اند، و همين باعث شده که کفر در دل هايشان رسوخ کند، و به کار تکذيب خود ادامه دهند و خدا، بدانچه در سينه هاى خود جمع کرده اند و کفر و شرکى که در دل هاى خود پنهان نموده اند، آگاه است.
بعضى گفته اند: مراد از جملۀ «وَ اللّه أعلَمُ بِمَا يُوعُون» اين است که کفّار، علاوه بر تکذيب، نيات سوئى هم در دل هاى خود پنهان دارند که مردم از آن آگاهى ندارند، و تنها خداى تعالى بدان آگاه است؛ ولى اين معنا از نظر سياق بعيد است.
«فَبَشرْهُم بِعَذَابٍ أَلِيمٍ»:
در اين جمله (و در موارد بسيار ديگر)، خداى تعالى، تهديد به عذاب را تعبير فرموده به «مژدۀ به عذاب» و اين، از باب تهکّم و استهزاء است. و چون در ابتداى جمله، حرف «فاء» آمده، مى فهماند اين تهديد، نتيجۀ تکذيب است.
«إِلا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصالِحَاتِ لهَُمْ أَجْرٌ غَيرُ مَمْنُونِ»:
اين استثنا - به اصطلاح - استثناى منقطع است. يعنى داخل در مستثنى منه نبوده، تا خارج شود. چون مستثنى منه آن، ضمير در «فَبَشِّرهُم» است که به کفّار تکذيب گر بر مى گردد، و «کسانى که ايمان آورده، اعمال صالح مى کنند»، جزو آنان نبودند تا با استثنا خارج شوند. و مراد از اين که فرمود: «اجرشان ممنون نيست»، اين است که به دنبال دادن اجر، بر آنان منت نمى گذارند، و با منّت، آن اجر را سنگين و ناگوار نمى سازند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۰۹
بحث روایتی: (رواياتى درباره محاسبۀ اعمال در قيامت)
در تفسير قمى، در ذيل آيه «إذا السَّمَاءُ انشَقَّت» آمده که: منظور روز قيامت است.
و در الدرّ المنثور است که ابن ابى حاتم، از على «عليه السلام» نقل کرده که گفت: آسمان از مجره (کهکشان)، شکافته مى شود.
و در تفسير قمى، در ذيل آيه «وَإذَا الأرضُ مُدَّت وَ ألقَت مَا فِيهَا وَ تَخَلّت» آمده که: زمين کشيده مى شود، سپس مى شکافد و انسان ها از شکمش بيرون مى آيند.
و در الدرّ المنثور است که حاکم، به سندى خوب و معتبر، از جابر، از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّمم روايت کرده که فرموده: زمين در روز قيامت کشيده مى شود، آن طور که چرم کشيده مى شود. تازه، آن قدر انسان محشور مى شود که براى هر يک نفر، بيش از جاى دو پايش، محل نيست.
و در احتجاج از على «عليه السلام» روايت کرده که در حديثى فرمود: و مردم، آن روز صفات و منزل هايى دارند: بعضى از مردم مشغول حساب پس دادن هستند، و به حسابشان آسان مى رسند و به خوشى و مسرت، به سوى اهلشان مى روند. و بعضى هستند که اصلا بدون حساب داخل بهشت مى شوند. براى اين که در دنيا کارى به لذائذ آن نداشتند و خلاصه دست و دامنشان آلوده نشده؛ چون در آن روز، به حساب کسانى مى رسند که مال دنيا را زير و رو کرده باشند. بعضى ديگر هستند که در خُرد و کلان حسابشان مى رسند، و در آخر هم، به سوى آتش باز مى گردند.
و در معانى الاخبار، به سند خود، از ابن سنان، از امام ابى جعفر «عليه السلام» روايت آورده که فرمود: رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: همه حساب پس مى دهند و همه عذاب مى شوند. شخصى عرضه داشت: يا رسول اللّه! پس آيه «فَسَوفَ يُحَاسَبُ حِسَاباً يَسيراً: به زودى حساب مى شود، حسابى آسان» چه مى شود؟ فرمود: اين آيه راجع به «عرض» است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۱۰
يعنى بررسى ابتدايى براى تشخيص اين که وى، از کدام طبقه است. از آن ها که بايد به حساب خُرد و کلانشان رسيد؛ يا آن ها که بى حساب، داخل بهشت مى شوند.
مؤلّف: در الدُرِّ المنثور هم، از بخارى و مسلم و ترمذى و ديگران، از عايشه نظير آن را روايت کرده.
و در تفسير قمى و در روايت ابى الجارود، از امام باقر «عليه السلام» آمده که در تفسير آيه: «فَأمّا من أُوتِىَ کِتَابَهُ بِيَمِينِهِ» فرمود: اين آيه، راجع به ابوسلمه عبداللّه بن عبدالاسود بن هلال مخزومى نازل شده، که مردى از قبيله بنى مخزوم بود. و امّا آيه: «وَأمّا مَن أوتِى کِتابَهُ وَرَاء ظَهرِهِ»، درباره برادرش اسود بن عبدالاسود مخزومى نازل شده، که حمزه، او را در جنگ بدر به قتل رسانيد.
و در مجمع البيان، در تفسير آيه: «لَتَرکَبُنَّ طَبَقاً عَن طَبَق» مى گويد: بعضى گفته اند: معنايش، شدّت بعد از شدّت است. يعنى حيات و سپس مرگ، و بعد از آن بعث، و سپس جزا. و اين معنا، در روايتى - که راويان وسط آن ذکر نشده - آمده است.
و از جوامع الجامع نقل شده که در تفسير اين آيه گفته: و از ابى عبيد نقل شده که گفته: معنايش اين است که شما، همان احوالى را به خود مى گيريد و داراى همان سنت هايى مى شويد که امّت هاى قبل از شما داشتند. و اين معنا از امام صادق «عليه السلام» رسيده است.
* * *
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۱۱
«سوره بروج»
آيات ۱ - ۲۲ سوره بروج
* سوره «بروج»، مکّى است و بيست و دو آيه دارد.
بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ *
وَ السمَاءِ ذَاتِ الْبرُوج (۱)
وَ الْيَوْمِ المَْوْعُودِ(۲)
وَ شاهِدٍ وَ مَشهُودٍ(۳)
قُتِلَ أَصحَابُ الاُخْدُودِ(۴)
النَّارِ ذَاتِ الْوَقُودِ(۵)
إِذْ هُمْ عَلَيهَا قُعُودٌ(۶)
وَ هُمْ عَلى مَا يَفْعَلُونَ بِالْمُؤْمِنِينَ شهُودٌ(۷)
وَ مَا نَقَمُوا مِنهُمْ إِلّا أَن يُؤْمِنُوا بِاللَّهِ الْعَزِيزِ الحَْمِيدِ(۸)
الَّذِى لَهُ مُلْکُ السمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ اللَّهُ عَلى کُلِّ شىْءٍ شهِيدٌ(۹)
إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا المُْؤْمِنِينَ وَ المُْؤْمِنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَتُوبُوا فَلَهُمْ عَذَابُ جَهَنَّمَ وَ لهَُمْ عَذَابُ الحَْرِيقِ(۱۰)
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصالِحَاتِ لهَُمْ جَنَّاتٌ تجْرِى مِن تحْتهَا الاَنهَارُ ذَلِک الْفَوْزُ الْکَبِيرُ(۱۱)
إِنَّ بَطش رَبِّک لَشدِيدٌ(۱۲)
إِنَّهُ هُوَ يُبْدِىُ وَ يُعِيدُ(۱۳)
وَ هُوَ الْغَفُورُ الْوَدُودُ(۱۴)
ذُو الْعَرْشِ المَْجِيدُ(۱۵)
فَعَّالٌ لِّمَا يُرِيدُ(۱۶)
هَلْ أَتَاک حَدِيث الجُْنُودِ(۱۷)
فِرْعَوْنَ وَ ثَمُودَ(۱۸)
بَلِ الَّذِينَ کَفَرُوا فى تَکْذِيبٍ(۱۹)
وَ اللَّهُ مِن وَرَائهِم محِيط(۲۰)
بَلْ هُوَ قُرْءَانٌ مجِيدٌ(۲۱)
فى لَوْحٍ محْفُوظِ(۲۲)
«ترجمه آيات»
به نام خداى رحمان و رحيم.
سوگند به آسمان داراى برج هاى بسيار. (۱)
و به روز موعود. (۲)
و به همه بينندگان آن روز و به خود آن روز، که مشهود همه مى شود. (۳)
که هلاک شدند ستمگرانى که براى سوزاندن مؤمنان، چاله هايى پر از آتش می ساختند. (۴)
آتشی که براى گيراندنش، وسيله اى درست کرده بودند. (۵)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۱۲
در حالى که خودشان براى تماشاى ناله و جان دادن و سوختن مؤمنان، بر لبۀ آن آتش مى نشستند. (۶)
و خود نظاره گر جنايتى بودند که بر مؤمنان روا مى داشتند. (۷)
در حالى که هيچ نقطه ضعفى و تقصيرى از مؤمنان سراغ نداشتند، جز اين که به خدا ايمان آورده بودند. (۸)
خداى مقتدر حميدى که مُلک آسمان ها و زمين از آنِ اوست و خدا بر همه چيز شاهد و نظاره گر است. (۹)
محققا اين ستمگران و همه ستمگران روزگار که مؤمنين و مؤمنات را گرفتار مى کنند و بعدا از کرده خود پشيمان هم نمى شوند، عذاب جهنم در پيش دارند و عذابى سوزاننده. (۱۰)
محققا کسانى که ايمان آورده و اعمال شايسته مى کنند، باغ هايى در پيش دارند که نهرها از زير درختانش جارى است و اين، خود رستگارى بزرگ است. (۱۱)
و محققا دستگير کردن پروردگار تو، بسيار سخت است. (۱۲)
آرى اوست آغازگر پيدايش عالَم و اوست که بعد از فناى آن، دوباره اعاده اش مى دهد. (۱۳)
و آمرزگار و محبوب و مهربان هم اوست. (۱۴ )
صاحب عرش پر عظمت. (۱۵)
و تنها کسى است که هرچه بخواهد، مى کند. (۱۶)
آيا داستان لشکريان را شنيده اى؟ (۱۷)
لشکريان فرعون و ثمود. (۱۸)
کفّار قوم تو، از سرنوشت آنان پند نخواهند گرفت، چون تکذيب، خوى آنان شده است. (۱۹)
و خداى تعالى از خارج وجودشان، محيط به وجودشان است. (۲۰)
و اين قرآن افسانه نيست، بلکه قرآنى است مجيد. (۲۱)
که در لوح محفوظ جاى دارد. (۲۲)
«بيان آيات»
مضامين سوره مبارکه بروج
اين سوره، مشتمل بر انذار و بشارت است و در آن، به سختى کسانى را انذار کرده که مردان و زنان مسلمان را به جرم اين که به خدا ايمان آورده اند، شکنجه مى کنند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۱۳
نظير مشرکان مکّه که با گروندگان به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» چنين مى کردند؛ آنان را شکنجه مى کردند تا از دين اسلام به شرک سابق خود برگردند. بعضى از اين مسلمانان صبر مى کردند و بر نمى گشتند و لو شکنجه به هرجا که خواست برسد، و بعضى برگشته مرتد مى شدند و اين ها، افرادى بودند که ايمانى ضعيف داشتند؛ همچنان که دو آيه «وَ مِنَ النّاس مَن يَقُولُ آمَنّا بِاللّه فَإذا أُوذِىَ فِى اللّهِ جَعَلَ فِتنَةَ النَّاس کَعَذَابِ الله»، «وَ مِنَ النَّاسِ مَن يَعبُدُ اللّهَ عَلَى حَرفٍ فَإن أصَابَهُ خَيرً اطمَأنّ بِهِ وَ إن أصَابَتهُ فِتنَة انقَلَبَ عَلَى وَجهِهِ». به وضع آنان اشاره مى کند.
خداى سبحان، در اين آيات، قبل از اين مطالب اشاره اى به «اصحاب اخدود» مى کند و اين، خود تشويق مؤمنان به صبر در راه خداى تعالى است. دنبال اين داستان، اشاره اى هم به سرگذشت لشکريان فرعون و ثمود دارد، و اين مايۀ دلخوشى رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» و وعدۀ نصرت به آن جناب و تهديد مشرکان است. و اين سوره، به شهادت سياق آياتش، در مکّه نازل شده.
مراد از ذات البروج بودن آسمان
«وَ السمَاءِ ذَاتِ الْبرُوج»:
کلمۀ «بروج»، جمع برج است، و «برج» به معناى هر چيز پيدا و ظاهر است. و اگر بيشتر در کاخ هاى عالى استعمال مى شود، براى اين است که کاخ ها در نظر تماشا کنندگان و بينندگان ظاهر و هويدا است. ساختمان استوانه اى شکلى که در چار گوشه قلعه ها براى دفاع مى سازند، نيز برج ناميده مى شود. و همين معنا، منظور آيه است؛ چون مى فرمايد: «وَ لَقَد جَعَلنَا فِى السّماء بُرُوجاً و زَيّنَاهَا لِلنَّاظِرين وَ حَفِظنَاهَا مِن کُلّ شَيطَانٍ رَجِيم». پس مراد از کلمه «بروج»، موضع ستارگان در آسمان است.
با اين بيان روشن مى شود: اين که بعضى از مفسّران، بروج را به دوازده برج اصطلاحى علم نجوم معنا کرده اند، درست نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۱۴
و در آيه مورد بحث، سوگند به آسمانى ياد شده که به وسيله برج ها محفوظ مى شود، و مناسبت اين سوگند با قصه اى که به زودى بدان اشاره مى کند و با وعده و وعيدى که مى دهد، بر کسى پوشيده نماند و ما به زودى، به اين مناسبت اشاره مى کنيم.
«وَ الْيَوْمِ المَْوْعُودِ»:
اين جمله، عطف است بر کلمه «السَّمَاء»، يعنى سوگند به آسمان داراى برج ها، و «سوگند به روز موعود»، که منظور از آن، روز قيامتى است که خداى تعالى وعده داده؛ در آن روز ميان بندگانش داورى کند.
«وَ شاهِدٍ وَ مَشهُودٍ»:
اين دو کلمه نيز، عطف بر «سماء» است، و همۀ اين مذکورات، سوگند بعد از سوگند است بر مطلبى که مى خواهد در اين سوره بيان کند، و آن - همانطور که اشاره کرديم - تهديد شديد است به کسانى که مؤمنان را فريب مى دهند و يا شکنجه مى کنند که چرا ايمان آورده ايد. و نيز، وعدۀ جميلى است به کسانى که ايمان آورده و عمل صالح مى کنند.
پس گويا فرموده: سوگند مى خورم به آسمان داراى بروج که شيطان ها به وسيله آن رانده مى شوند، که خدا کيد شيطان ها و اولياى کافرشان را از ايمان مؤمنان دفع مى کند. و سوگند مى خورم به روز موعودى که هر انسانى به جزاى اعمالش مى رسد. و سوگند مى خورم به شاهدى که اعمال اين کفار را و رفتارشان با مؤمنان را مى بينند. و سوگند مى خورم به آيندۀ مشهودى که همه آن را به زودى، خواهند ديد که آن افرادى که مؤمنان را اذيت مى کنند، چنين و چنان مى شوند، تا آخر دو آيه.
از اين جا روشن مى گردد که شهادت در دو کلمۀ «شاهد» و «مشهود» به يک معناست و آن، عبارت است از حاضر بودن و به چشم خود ديدن؛ نه به معناى اقامه شهادت. براى اين که اگر به آن معنا مى بود، جا داشت بفرمايد: «و مشهود عليه». چون شهادت به اين معنا حتما بايد با حرف «عَلى» متعدّى شود.
بنابراين، کلمۀ «شاهد» قابل انطباق است بر رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم». براى اين که آن جناب، امروز شاهد اعمال امّت است و فرداى قيامت، بدانچه ديده، شهادت مى دهد. و کلمۀ «مشهود» هم، قابل انطباق است با شکنجه اى که کفّار به اين مؤمنان مى دادند، و وضعى که در آخرت به خود مى گيرند.
و يا به عبارتى، جزاى آن رفتار، و يا به عبارتى ديگر، آنچه در روز قيامت براى اين ظالمان و مظلومان رُخ مى دهد، چه ثواب و چه عقاب. و بنابراين، احتمال نکره آمدن اين دو کلمه به منظور تعظيم بوده و خواسته است بفهماند، شاهد و مشهودى که از حيطۀ تعريف بيرون است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۱۵
==اقوال مفسّران درباره مراد از «شاهد و مشهود»==
مفسّران در تفسير «شاهد» و «مشهود»، سخنان بسيار دارند که بعضى، آن ها را تا سى وجه شمرده اند. از قبيل اين که بعضى گفته اند: «شاهد» روز جمعه و «مشهود» روز عرفه است. يا شاهد روز عيد قربان و مشهود روز عرفه است. و يا شاهد روز عرفه و مشهود، روز قيامت است. يا شاهد فرشته است که عليه انسان شهادت مى دهد و مشهود، روز قيامت است. و يا اين که شاهد گواهانند که عليه مردم شهادت مى دهند و مشهود، مردمى هستند که عليه شان شهادت داده شده.
و يا اين که: «شاهد» امّت اسلام و «مشهود» ساير امّت ها هستند. و يا شاهد اعضاى بنى آدم و مشهود، خود آدمى است. و يا شاهد حَجَرالاسود و مشهود، حاجيان هستند. و يا شاهد شب و روزها و مشهود، بنى آدم است. و يا شاهد انبيا و مشهود، محمّد «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» است. و يا شاهد خداى سبحان و مشهود، کلمۀ «لا إله إلا الله» است.
و يا اين که: «شاهد» خلق و «مشهود» حق است. يا «شاهد» خداى تعالى و «مشهود» روز قيامت است. يا شاهد آدم و ذرّيه او، و مشهود روز قيامت است. يا شاهد روز ترويه، و مشهود روز عرفه است. و يا روز دوشنبه و روز جمعه است. و يا اين که «شاهد» مقربين و «مشهود» عليّين هستند. و يا «شاهد» طفل در داستان اخدود است که به مادرش گفت: «صبر کن که تو بر حقى»، و «مشهود» خودِ واقعه است. و يا اين که: «شاهد» ملائکۀ دنبال رو و نويسندۀ اعمال، و «مشهود» قرآن فجر است. و اقوال ديگرى از اين قبيل.
و اکثر اين اقوال - به طورى که ملاحظه مى کنيد - مبنى بر اين است که «شهادت» را به معناى اداى شهادت بگيريم. و بعضى مبنى بر اين است که براى «شاهد و مشهود»، دو معنا قائل شويم. و خوانندۀ محترم، ضعف اين دو اساس را به دست آورد و توجه فرمود که: مناسب تر با سياق اين است که اين دو کلمه را به معناى «مشاهده» بگيريم، هرچند که مستلزم شهادت به معناى ادا در روز قيامت هم باشد، و «شاهد» قابل انطباق بر رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلّم» نيز باشد.
و چطور ممکن است منطبق نباشد، با اين که خود خداى تعالى، او را «شاهد» خوانده و فرموده: «يَا أيُّهَا النّبىّ إنّا أرسلناک شاهداً و مُبشّراً و نذيراً». و نيز او را «شهيد» خوانده و فرموده: «ليکونَ الرّسُولُ شهيداً عليکم»، و خواننده توجه فرمود که گفتيم شهادت بر اعمال از ناحيۀ شاهدان اعمال، چه معنا دارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۴۱۶
در اين سوگندها جواب حذف شده. چون با بودن آيه «إنّ الّذين فتنُوا المُؤمنينَ و المؤمنات... ذلک الفَوزُ الکبير»، احتياجى به ذکر آن نبود. و آيه «قُتِل أصحابُ الأخدُود...» هم، إشعار به آن داشت، و خوانندۀ اين آيات مى فهمد که تقدير کلام چنين است: «به آسمان داراى برج ها و به روز موعود و به شاهد و مشهود سوگند، که آزار دهندگان مؤمنان عذابى در جهنم دارند و خداوند، مؤمنان صالح را - اگر خلوص به خرج دهند - موفق به صبر مى کند، و در حفظ ايمانشان از کيد دشمنان ياريشان مى فرمايد؛ همانطور که در داستان اخدود کرد».
رده:تفسیر المیزان
آیات این صفحه
آیه ۱ سوره انشقاقآیه ۲ سوره انشقاقآیه ۳ سوره انشقاقآیه ۴ سوره انشقاقآیه ۵ سوره انشقاقآیه ۶ سوره انشقاقآیه ۷ سوره انشقاقآیه ۸ سوره انشقاقآیه ۹ سوره انشقاقآیه ۱۰ سوره انشقاقآیه ۱۱ سوره انشقاقآیه ۱۲ سوره انشقاقآیه ۱۳ سوره انشقاقآیه ۱۴ سوره انشقاقآیه ۱۵ سوره انشقاقآیه ۱۶ سوره انشقاقآیه ۱۷ سوره انشقاقآیه ۱۸ سوره انشقاقآیه ۱۹ سوره انشقاقآیه ۲۰ سوره انشقاقآیه ۲۱ سوره انشقاقآیه ۲۲ سوره انشقاقآیه ۲۳ سوره انشقاقآیه ۲۴ سوره انشقاقآیه ۲۵ سوره انشقاقآیه ۱ سوره بروجآیه ۲ سوره بروجآیه ۳ سوره بروجآیه ۴ سوره بروجآیه ۵ سوره بروجآیه ۶ سوره بروجآیه ۷ سوره بروجآیه ۸ سوره بروجآیه ۹ سوره بروجآیه ۱۰ سوره بروجآیه ۱۱ سوره بروجآیه ۱۲ سوره بروجآیه ۱۳ سوره بروجآیه ۱۴ سوره بروجآیه ۱۵ سوره بروجآیه ۱۶ سوره بروجآیه ۱۷ سوره بروجآیه ۱۸ سوره بروجآیه ۱۹ سوره بروجآیه ۲۰ سوره بروجآیه ۲۱ سوره بروجآیه ۲۲ سوره بروج