=== قاموس قرآن ===
«علیه الاسلام» جَدّ اوّل حضرت رسول «صلی اللّه علیه و آله» و پیامبران بنی اسرائیل، مورد تصدیق مسلمین و یهود و نصاری است. نام مبارکش 69 بار در قرآن مجید آمده، و دین مبین اسلام همان دین ابراهیم است [نحل:123] این پیامبر بزرگ در شهر «اور» از شهرهای بابل بدنیا آمد و نیز تولّد او را در شهر «فدّام آرام» نوشتهاند و در آنجا بزرگ شد و با بت پرستان به مبارزه برخاست و سپس بشام هجرت فرمود قرآن مجید قسمتهای بزرگی از زندگی و مبارزات وی را برای معرّفی او و ارشاد دیگران نقل کرده است و ما بخشهائی از آن را در زیر میآوریم. نا گفته نماند: سلیقه ما در این کتاب، استخراج حالات پیامبران از قرآن است، و به خرافات و اسرائیلیات نیز که در احوال آن بزرگواران بافته شده نظر خواهیم نمود. سیر در آفاق خداوند به ابراهیم «علیهالسلام» رشد فکری داد و او را بسوی حق هدایت فرمود. در قرآن مجید میخوانیم: ابراهیم به پدرش آزر (به «آزر» رجوع شود. آیا آزر پدر اصلی آنحضرت بود، آیا استغفار آن حضرت برای او چه صورت داشت؟ توضیح داده شده است.) گفت: آیا بتها را معبود میگیری؟ من تو و قومت را در ضلالی آشکار میبینم بدینسان حکومت و تدبیر آسمانها و زمین را به ابراهیم نشان میدهیم (روی عللی) و تا از اهل یقین شود. چون تاریکی شب او را فرا گرفت ستارهای دید گفت: این پروردگار من است و چون غروب کرد گفت: غروب کنندهها (زوال پذیران) را دوست نمیدارم. و همین که ماه را طالع دید گفت: این پروردگار من است و چون غروب کرد، گفت: اگر پروردگارم مرا هدایت نکند حتماً از گمراهان خواهم بود. و همین که خورشید را طالع دید گفت: این پروردگار من است، این از آن دو بزرگتر است و چون در افق ناپدید گردید گفت: ای مردم، من از آنچه شریک خدا قرار میدهید بیزارم، من رو کردم به کسی که آسمانها و زمین را آفرید، مایل به حقّم و از مشرکان نیستم. قوم با او به محاجّه برخاستند، گفت: آیا با من درباره خدا که هدایتم کرده محاجّه میکنید من از آنچه بخدا شریک مِیَنگارید بیم ندارم.... چطور از بتهائی که شریک خدا میدانید بترسم و شما بیدلیل بخدا شریک مِیانگارید و نمیترسید؟... اینهاست حجّت ما که به ابراهیم در برابر قومش دادیم [انعام: 74-83] به ابراهیم از پیش، درک و رشد دادیم و به حال او دانا بودیم، به پدرش و قومش گفت: این تمثالها چیست که بر عبادت آنها کمر بستهاید؟ [انبیاء:51 -52]. این آیات ترجمه یک بخش از احوال این پیامبر بزرگ است و از آنها سه مطلب به دست میآید. یکی اینکه خداوند به ابراهیم «علیه السلام» رشد و درک عنایت فرمود و او بزودی دریافت که پرستش بتها باطل و عاری از حقیقت است. آنچه نمیبیند و نمیفهمد و نمیگوید وَلا یَضُرُّ و لاینفع است چگونه قابل پرستش تواند بود؟ لذا به آن مردم میگفت: آیا اینها آنگاه که میخوانید میشوند؟ یا به شما نفعی یا ضرری میرسانند؟ [شعراء:73] این بود که با بت پرستی به مبارزه برخاست. دوّم اینکه: ابراهیم «علیه السلام» و بت پرستان در وجود خالق توافق داشتند و اختلاف در این بود که آفتاب و ماه و ستارگان و بتها در تدبیر و اداره عالم تأثیری دارند یا نه؟ ابراهیم «علیه السلام» میخواست اثبات کند که تدبیر عالم مثل خلقت آن، هر دو کار خداست این مطلب از «اِنّی بری ء مَمّا نُشرکُونَ» و از «اِنَّکُم اَشرَکتُمُ بِاللّهِ» آشکارا فهمیده میشود. اگر بخدا عقیده نداشتند گفتن اینکه: بخدا شریک قرار میدهید معنی نداشت. آن حضرت میخواست بفهماند تا خلق و امر را از خدا بدانند و آنها زیر بار نمیرفتند لذاست که میفرمود: آنکه مرا آفرید هم او هدایتم میکند. او اطعام میکند و سیرابم میگرداند و چون مریض شوم شفایم میبخشد و اوست که مرا میمیراند سپس زندهام میکند و از او انتظار دارم که روز جزا گناهم را ببخشد [شعراء:78 -82]. اینها برای آنست که اثبات کند: تدبیر و گرداندن کارهای جهان مثل آفریدن، کار خالق است و در نتیجه پرستش و عبادت نیز خاصّ اوست. و از اینکه مشرکین و یا لااقل بسیاری از آنها بوجود خدا عقیده داشتند، و اختلاف بر سر تأثیر بتها و اجسام طبیعی دیگر (البتّه تأثیر اجسام طبیعی بالاستقلال) در امور عالم بود، نباید وحشت کرد. که قرآن از مشرکان نقل میگفتند: [زمر:3]، [یونس:18]، [لقمان:25]، یعنی بتها را برای آن عبادت میکنیم که ما را پیش خدا مقرَّب کنند. و اینان نزد خدا واسطههای مااند. و ای پیامبر اگر از آنها بپرسی آسمانها و زمین را کی آفرید؟ حتماً خواهند گفت: خدا. مطلب سوّم آن است که نفی پرستش آفتاب و ماه نظیر بتها ساده نبود و احتیاج بتدبّر و تفکّر داشت که اوّلا ابراهیم خود یقین کند حکومت و تدبیر دست خداست و آنها معبود و پروردگار نیستند «لِیَکُونَ مِن الْموْقِنینَ» ثانیاً با پرستش آنها به مبارزه برخیزد لذا آن حضرت با رشد و درکی که خدا داده بود طلوع و غروب و محکوم بحکم و مسلوب الاختیار بودن آنها را به حساب آورد و یقین کرد که پروردگار نیستند و پروردگار همان خالق و آفریننده زمین و آسمانهاست و آنوقت گفت:«یا قوم اِنّی بریء مِمّا تُشْرِکُونَ. اِنّی وَجَهْتُ وَجْهیَ لِلَّذی فَطَرَ السَّمواتِ وَ الْاَرْضَ». هیچ مانعی ندارد که بگوئیم: ابراهیم «علیه السلام» به خدا ایمان داشت و درباره ربوبیّت آفتاب و ماه و غیره که مردم میپرستیدند در کاوش و تحقیق بود و ابتدا درباره هریک از آنها گفت: این پرورش دهنده من است سپس به حسابش رسید و دید هیچ یک رَبّ نیستند و آنگاه گفت: پروردگار من همان خالق من و آفریننده مخلوقات است. اگر بظاهر قرآن دقت کنیم و از حق گویی باک ننمائیم مطلب همین است. از امام صادق «علیه السلام» سئوال شد: آیا ابراهیم در گفتن هذا رَبّی مشرک شد؟ فرمود:... این از او شرک نبود زیرا او در طلب پروردگارش بود. چه مانعی دارد که بگوئیم: ابراهیم «علیهالسلام» در همان وضع و در کاوش بود و گفت «هذا ربّی» و بعد بطلانش بروی روشن شد. مگر نه این است که همه با سیر در آفاق و انفس بوجود خدا پی میبرند، مگر نه این است که خدا فرمود: «نُرِی اِبراهیمَ مَلَکوتُ السَمواتِ و الاَرضِ وَ لِیَکون من المُوقِنین». ممکن است بعضی ساده لوح چنین پندارند که پیامبران «علیهم السلام» همه چیز را از اوّل میدانستند و یقین آنها بدون تفکّر و تدبّر بود و احتیاج به آن نداشتند. ما در مقابل این سخن تفّکر، 15 ساله حضرت رسول «صلی اللّه علیه و آله و سلم» را در کوه حراء و آیه [شوری:52] و آیه [هود:49] را دلیل میآوریم که صریحاند: حضرت رسول (ص) پیش از وحی از این چیزها اطلاع نداشت. آری خداوند ابراهیم «علیه السلام» را هدایت کرد ولی با تفکّر و تدبّر در امور عالم و ملکوت آسمانها و زمین. و سپس وحی آسمانی آن هدایت را محکمتر کرد. شکستن بتها نادره دیگری که قرآن از این مرد بزرگ نقل میکند شکستن بتها و تکه پاره کردن آنهاست چه تصمیم بزرگ و چه کار پر مخاطرهای؟!! چه شجاعت و اقدام مؤثری و ضربت مهلکی؟!! هر چه بود آن حضرت خواست بتها را در هم شکند تا مردم بدانند: این معبوهای انگل حتّی به دفاع از خود نیز قدرت ندارند. او به پدرش و قومش گفت: این صورتها چیست که پرستش میکنید؟ گفتند: پدران خود را در چنین کار یافتهایم (و از آنها پیروی میکنیم) گفت: بی شک شما و پدرانتان در ضلالی آشکار بودهاید. گفتند جدّی میگوئی یا شوخی میکنی؟ گفت: نه جدّی میگویم، اینها ربّ نیستند ربّ شما ربّ آسمانها و زمین است که آنها را آفریده و من براین حقیقت گواهم [انبیاء:52 -56] آنگاه به ستارگان نظر کرد (عظمت و ملکوت خداوندی در نظرش مجسّم شد و نادانی مردم ناراحتش کرد) گفت: «انّی سَقیم» من پریشانم. روی از او بگردانیدند و پی کارشان رفتند. ابراهیم به سوی خدایشان رفت (پیشوای توحید از دیدن آن مجسّمههای بیجان که در اثر حکومت جهل، مقام الوهیّت را احراز کرده بودند بسختی تکان خورد و بر آنها فریاد کشید و گفت آیا نمیخورید؟!! چه شده چرا سخن نمیگوئید پس شروع کرد بکوبیدن آنها «صافات:89-93.» آنها را تکه تکه کرد و فقط بزرگشان را گذاشت که شاید به او مراجعه کنند (مردم چون وارد بتخانه شدند و از ماجرا آگاهی یافتند) گفتند کی با خدایان ما این چنین کرد؟ او بیشک ستمکار است گفتند: شنیدیم جوانی ابراهیم نام آنها را به بدی یاد میکرد. گفتند: او را به محضر مردمان بیاورید، تا گواهی دهند (که خدایان را به بدی یاد میکرده و این گواهی وسیله اقرار او باشد چون ابراهیم را آوردند) گفتند: ای ابراهیم آیا تو با خدایان ما چنین کردهای؟ گفت: بلکه (شاهد حال که همه قطعه قطعه شدهاند و بزرگشان سالم مانده، نشان میدهد که) بزرگشان این کار را کرده است. از خودشان بپرسید اگر سخن میگویند. مردم به ضمیرهای خود رجوع کردند و گفتند: که شما ستمگرید (نه ابراهیم بعد باطلشان را بجای حق گرفته و خود را در محاکمه او ذیحق دانسته) گفتند: تو میدانی که اینها سخن نمیگویند (و احاله به گفتگو با خدایان دلیل آنست که تو این کار را کردهای) گفت: پس جز خدا، چیزی میپرستید که نه سودی به شما میرساند و نه زیانی میزند؟!! قباحت بر شما و بر آنچه غیر خدا میپرستید آیا نمیفهمید؟!! (از این سخنان روشن شد که ابراهیم در مقام دفاع از خود نیست و نمیخواهد بگوید: من نکردهام بلکه غرضش ابطال خدائی خدایان است . گفتند: اگر میخواهید مجازاتش کنید، او را بسوزانید و خدایانتان را یاری کنید (تا در آینده کسی به این فکر نیافتد و بدانند جزای اهانت به خدایان سوزاندن است) گفتیم: ای آتش بر ابراهیم خنک و سالم باش. خواستند با این نیرنگ او را مغلوب کنند ولی آنها را زیانکارتر کردیم [انبیاء:58-70]. حقانیت ابراهیم کاملا روشن گردید. تا اینجا آنچه زیر عنوان سیر در آفاق و شکستن بتها گفته شد، مُتَّخَذاز قرآن مجید و کاملا ساده و طبیعی است، ولی برای توضیح بیشتر به سه مطلب از آنچه گذشت دوباره اشاره میکنیم. 1- ابراهیم بآذر، خطاب کرد. آیا آزر پدر اصلی آنحضرت بود یا جدامی او؟ این مطلب در (آزر) تحقیق خواهد شد. 2 - [صافات:89] در ترجمه این آیه گفتیم که: ابراهیم «علیه السلام» آنها را توبیخ کرد و از پرستیدن بتها بر حذر نمود،آنگاه به ستارگان نگاه کرد و عظمت خدادر نظرش مجسم شد و از نادانی آن قوم بر آشفت و گفت: من پریشان حالم. در لغت به مکان خوفناک و بقلب کینه ور مکان سقیم گفته شده است. لازم نیست سقیم در آیه به معنی مریض بگیریم و هیچ مانعی ندارد که مراد از سقیم پریشان حالی باشد و مسلماً ابراهیم در آن وقت ناراحت و پریشان حال بود و ایضاً بنظر میاید که مراد از سقیم در آیه [صافات:145] نیز پریشان حالی بوده باشد. یعنی یونس را از شکم ماهی بصحرا انداختیم و پریشان حال بود، نه اینکه مریض و تبدار. در این صورت به احتمالات زیادی که درباره آیه فوق گفته شده احتیاجی نمیماند. اتفاقاً پس از تحقیق در این باره دیدم مرحوم مجلسی نیز در وجه چهارم از وجوهی که برای آیه شریفه ذکر کرده این توجیه را فرمودهاند(بحارالانوار حالات حضرت ابراهیم «علیه السلام». 3 -«قالَ بَلْ فَعَلَهُ کَبیرُهُمْ هذا) درباره این آیه نیز سخنان بسیار گفته شده است. در تفسیرالمیزان فرموده: گفت شاهد حال که همه قطعه قطعه شده و بزرگشان سالم مانده نشان میدهد که بزرگشان این کار را کرده است و این مقدّمه بود که بعداً بگوید: از خودشان بپرسید. و این خبر جدّی نیست بلکه برای الزام خصم است و اینگونه سخن در محاورات زیاد است. انتهی. آری به طور حتم اینگونه سخن گفتن برای الزام خصم و اثبات حق است و گرنه قرآن آنرا بصورت قبول نقل نمیکرد. کذب قبیح است کاذب مبغوض خداست. ولی ابراهیم «علیه السلام» خلیل اللّه است و محبوب خداست [نساء:125]، [بقره:131]، [صافات:109]. وانگهی خود قرآن میگوید ابراهیم خود این نقشه را کشید و بزرگشان را سالم گذاشت تا به او رجوع کنند «فزجَعَلَهُمْ جُذاذاً اِلّا کَبیراًلَهُمْ لَعَلَّهُمْ اِلَیهِ یَرجَعونَ» و در روایات اهل بیت «علیهم السلام» در خصوص آیه ما نحن فیه هست که فرمودهاند: و اللّه ابراهیم دروغ نگفت. در صحیح بُخاری جزءِ 4 باب قول اللّه «وَ اتَّخَذَ اللّه ابراهیم خَلیلاً» و جزء 6 کتاب التفسیر سوره بنی اسرائیل و جزء 7 باب اتخاذ السراری. و سنن ابی داود کتاب طلاق باب 16 و صحیح مسلم ج 2 باب فضائل ابراهیم و صحیح ترمذی کتاب تفسیر سوره انبیاءِ حدئیث 3 از ابو هریره از رسول خدا «صلی الله علیه وآله وسلم» نقل شده که: ابراهیم دروغ نگفت مگر در سه مورد، دو تا برای خدا و یکی برای زنش ساره: آنجا که در جواب بت پرستان گفت: «اِنّی سَقیمَ» و آنجا که پس از شکستن بتها گفت: «بَل فَعَلَهُ کَبیرُهم» و آنجا که به پادشاه جبّار گفت: ساره خواهر من است. ابن اثیر در نهایه ماده سقم در توجیه آیه (انّی سَقیم) بعد از چند وجه، گوید: صحیح آن است که این یکی از سه دروغ ابراهیم است دومی «بَلْ فَعَلَهُ کبیر هم هذا) سومّی که گفت: ساره خواهر من است. در کامل ابن اثیر ج 1 باب ذکر هجرة ابراهیم باز میبینیم که این حدیث از ابو هریره نقل شده است. قهرمان این خرافه، ابو هریره دومی است. رو سیاهی و دروغ پردازی این شخص حاجت به بیان ندارد. اوست که با کعب الاحبار مینشست و دروغهای او بر رسول خدا«صلی اللّه علیه و آله و سلم» میبست تعجّب از نویسندگان این کتابهاست که فکر نکردهاند این گونه خرافات با آیه «وَ اتَّخَذَ اِبراهیمَ خَلیلاً» و دهها آیات دیگر که مقام شامخ ابراهیم «علیه السلام» را روشن میکند چگونه میسازد؟!!! آیا خدا از یک طرف میفرماید «اِنَّما یَفْتَری الکَذِبَ الذین لا یؤمنون» و از طرف دیگر ابراهیم دروغگو (نعوذ باللّه) را خلیل خود میخواند؟! ولی چون ابوهریره نقل کرده باید دم نزد و قبول کرد هر چند بر خلاف قرآن باشد عجبا؟!!! در تورات« سِفر پیدایش» باب 12 داستان مسافرت ابراهیم «علیه السلام» به مصر نقل شده و در آنجاست که ابراهیم گفت: این خواهر من است در قرآن مجید ذکری از این سَفَر و از این سخن به میان نیامده و در کتابهائی امثال مروج الذهب و تاریخ یعقوبی نیز نقل نشده. ابوهریره نقل تورات را تا حدی رقیق کرده و به حضرت رسول «صلی اللّه علیه و آله و سلم» نسبت میدهد و در همانجاست که ابراهیم یکی از سه دروغ تاریخی خود را گفت و آن این بود که: ساره خواهر من است که بیم داشت اگر بگوید: زن من است در خطر بیافتد. جریان مسافرت ابراهیم «علیه السلام» به مصر در روضه کافی و در بحار ج 12 ص 45 طبع جدید نقل شده در طریق روایت، ابراهیم بن ابی زیاد کرخی که توثیق نشده و سهل بن زیاد واقع است و روایت حجّیت ندارد وانگهی در آن از دروغ خبری نیست و در آن هست که ابراهیم «علیه السلام» فرمود: این زن حرم من و دختر خاله من است. ناگفته نماند دانشمند محترم صدر بلاغی با آنکه در مقدّمه کتاب قصص قرآن مینویسد: قصص قرآن تحریفات و اشتباهکاریهای کتب عهد قدیم و جدید را اصلاح فرموده و همچنین دانشمند محترم سید باقر موسوی که قصص قرآن محمّد احمد حادَالمولی را ترجمه کرده هر دو در ضمن شرح حال ابراهیم «علیه السلام» فصلی بنام (ابراهیم در مصر) منعقد کرده و بطور ارسال مسلّم جریان ساره و قول ابراهیم «علیه السلام» را که: این خواهر من است نقل کردهاند. حال آنکه گفتیم در قرآن در آن خبری نیست و ریشه آن در تورات است. آن هم در صورت بسیار ناروا. حال که نام کتاب را قصص قرآن گذاشتهاند لازم بود قصص قرآن بنویسند نه قصص تورات. البتّه هر دو کتاب مفیداند ولی این لغزش و امثال آنرا نمیشود نادیده گرفت. قربانی خداوند امتحان بزرگ و بینظیری برای ابراهیم «علیه السلام» پیش آورد: امتحانی که قرآن در آن «اِنَّ هذا لَهُوَ البلاءُ المُبین» راستی این امتحان آشکاری است، امتحانی که سِلم محض بودن ابراهیم و فزرندش را در فرمان خدا برملا ساخت. خدادر دوران پیری به آنحضرت دو پسر بنام اسمعیل و اسحق چنانچه خود فرمود [ابراهیم:39]. چون اسمعیل بحد تلاش و کوشش رسید آن امتحان پیش آمد. بهتر است از زبان وحی بشنویم (ابراهیم گفت: من بسوی پروردگارم میروم. او حتماً راهنمائیم میکند. پروردگارا فرزند نیکوکاری به من عنایت فرما. او را به پسری بردبار بشارت دادیم. چون به حد سعی و تلاش با پدرش، رسید ابراهیم گفت: ای پسر محبوبم من پی در پی در خواب میبینم که تو را سر میبرم رأی تو چیست؟ گفت: پدرم به مأموریّت خود عمل کن حتماً انشاءاللّه مرا بردبار خواهی یافت (در اینجا معلوم شد، این فرزند لایق چه قدر عاقل و بردبار است و این است معنی «غلامٌ حلیمٌ» چون پدر به قربانی کردن و پسر به قربانی شدن تسلیم گشتند و او را به پیشانی به زمین گذاشت (تسلیم و عظمت هر دو روشن شد) و او را ندا کردیم: ای ابراهیم حقّا که خواب خویش را راست کردی و به مرحله عمل آوردی ما نیکوکاران را همین طور پاداش میدهیم (همچنان که خواب تو به مرحله عمل آمد، تمام وعدههای ما درباره نیکوکاران همانطور به مرحله عمل خواهد آمد) راستی این امتحان آشکاری است و به آن قربانی، کشتار بزرگی را عوض دادیم... سلام بر ابراهیم «صافات: 99-109» در اینجا ذکر سه نکته لازم است. 1 - مراد از کشتار عظیم در آیه «وَ فَدَبْناه بِذِبحٍ عظیم» که عوض قربانی اسمعیل است باحتمال قوی، کشتار بزرگ و همه ساله عید قربان است زیرا یکی از علل قربانی موسم حجّ زنده نگاه داشتن خاطره فداکاری ابراهیم «علیه السلام» است. در روایت خصال صدوق و عیون اخبار الرضا «علیه السلام» هست که آن حضرت فرمود: هر قربانی که در منی تا روز قیامت ذبح شود فدیه اسمعیل است (بحار ج 12 ص 123) و در کتاب عیون اخبار الرضا اضافه شده که قربانیهای دیگر غیر قربانی حجّ هم فدیه اسمعیل میباشد. 2 - روایت شده که ابراهیم «علیه السلام» در آن روز قوچی را ذبح کرد بنظر من این عمل افتتاح کشتار بزرگ بدست آن جناب بود. یعنی خدا قربانی عظیم و مستمر حج را عوض اسمعیل قرار داد و افتتاح آنرا به ابراهیم «علیه السلام» محوّل کرد. بعضیها میگویند: مراد از ذبح عظیم شهادت ابا عبداللّه الحسین «علیه السلام» و یاران اوست و نسبت آنرا بر روایت میدهد. در روایت همچو مطلبی پیدا نکردیم. بلکه در حدیث آمده که شهادت امام حسین «علیه السلام» از جانب خدا به ابراهیم اعلام شد و آن حضرت محزون گردید. خداوند فرمود ثواب این مانند ثواب حزنی است که دوست داشتی کاش اسمعیل را ذبح میکردی و در راه خدا غمگین میشدی و به ثواب میرسیدی . این سخن چنانکه میبینیم غیر از آنست که گفته شود: شهادت امام«علیه السلام»و یارانش عوض اسمعیل است. 3 - لازم نیست در اینجا از نسخ امر صحبت شود و بگوئیم: ابتدا ابراهیم بسر بریدن مأمور شد و سپس نسخ گردید چنانچه در این باره بتفصیل سخن گفتهاند. زیرا تدبّر نشان میدهد که سخنی در کار نبوده و ابراهیم «علیه السلام» عین آنچه را در خواب دیده انجام داده است. آن حضرت به فرزندش گفت من در خواب میبینم که تو را سر بریدم. به عبارت دیگر تمام شده عمل را در خواب ندیده بود. فرق هست میان این دو که بگوئیم (اَری اَذْبَحُکَ) و (اَری ذَبَحْتُکَ) همان را که در خواب دیده بود در ظاهر به عمل آمد. النهایه باید گفت که آن حضرت تصوّر میکرد این عمل قهراً به انجام خواهد رسید، ولی وحی صریح آن تصوّر را از بین برد. داستان این قربانی در تورات نیز (سِفر پیدایش باب 22) نقل شده است. بنای کعبه کعبه خانه خدا و در عین حال خانه مردم و برای مردم است [آل عمران:96] تدبر در آیات روشن میکند که کعبه پیش از ابراهیم «علیه السلام» بنا شده بود. آن حضرت آنرا پس از خرابی تجدید ساختمان کرد و زن و فرزندش را در آن بیابان سکونت داد در حالیکه اثری از آبادی در آنجا نبود. تا رفته رفته محلی آباد گردید و محلّ تجمع مردم شد. آن بزرگوار در بنای کعبه و اسکان خانواده خود در آنجا جز رضای خدا نظری نداشت تفضیل این قضایا در سورههای بقره و ابراهیم و حج، مشروح احکام و دستورهای حضرت ابراهیم است که با وحی آسمانی توسط فرزند بزرگوار آن حضرت محمد بن عبداللّه پی ریزی شده است. گذشته از آنچه تا کنون نقل شد قرآن مبین نادرههای دیگری از ابراهیم «علیه السلام» آورده است. از جمله زنده شدن چهار مرغ است در دست او، که به امر پروردگار برای اطمینان هر چه بیشتر آن حضرت درباره معاد: زنده شدند «ابراهیم گفت: خدایا به من بنما که چگونه مردگان را زنده میکنی؟ گفت: آیا تو هنوز ایمان نیاوردهای؟ گفت: آری ایمان آوردهام ولی میخواهم قلبم آرام شود» الخ بقره: 260 کلمه کَیْفَ تُحیِی المُوتی صریح است در این که سئوال آن حضرت از کیفیّت احیاء بود. این مثل آن ست که کسی مثلا پالایشگاه آبادان را ندیده، به او آن را تعریف میکنند او بوجود پالایشگاه یقین دارم ولی آرزو میکند که ای کاش با چشم خود آنرا ببیند تا قلبش آرام و حسرتش از بین برود. در صحیح مسلم ج 2 باب من فضائل ابراهیم، از ابو هریره نقل شده که رسول خدا «صلی الله علیه وآله» فرمود: ما بشّک (در امور معاد) از ابراهیم اَحَقّیم، آنگاه که گفت: [بقره:260]. عجبا. خداوند گواهی میدهد که ابراهیم ایمان داشت ولی ابو هریره او را در امر معاد مردد میداند و نعوذ باللّه به رسول خدا «صلی اللّه علیه و آله و سلم» نسبت شک میدهد و میگوید:او بشک از ابراهیم سزاوارتر است!! سخن ابوهریره با موازین اسلامی و با [بقره:285] چگونه میسازد آیا رسول خدا در امر معاد (معاذاللّه) مردّد بود؟!!. تورات در سِفر پیدایش باب 17 آیه 24 نقل میکند: ابراهیم در نود سالگی خود را ختنه کرد. در صحیح مسلم ج 2 باب فضائل ابراهیم و بخاری جزء 4 باب [نساء:125] از ابوهریره نقل شده که رسول خدا «صلی اللّه علیه و آله و سلم» فرمود: ابراهیم در هشتاد سالگی ختنه کرد. به نظر میآید ابوهریره این سخن را از کعب الاحبار گرفته و به حضرت رسول اللّه «صلی اللّه و علیه و آله و سلم» نسبت داده است. اگر در آیات 75 تا 84 سوره انعام دقت کنیم خواهیم دید محاوره ابراهیم «علیه السلام» با قوم خود درباره اصنام و در نظر به ستارگان و ماه و آفتاب و گفتن (هذا ربّی) و بعد ابطال آن، همه در محل اصلی آن حضرت و قبل از خروج از بابل بوده است، تاریخ یعقوبی و تاریخ کامل ابن اثیر و مجمع البیان و مروج الذهب نیز چنین نوشته است در کتاب قصص قرآن تألیف دانشمند محترم آقای صدر بلاغی و قصص قرآن محمد احمد جادالمولی که دانشمند محترم آقای سید محمد باقر موسوی ترجمه کرده است. این محاوره در شهر حَرّان و با ستاره پرستان آن شهر نقل شده است و آن حضرت از وطن خود خارج شده و به شهر حرّان آمده بود. معلوم نیست این مطلب از کجا گرفته شده و با ظاهر قرآن مخالف است. مستر هاکس در قاموس کتاب مقدّس ص 4 میگوید: ابراهیم بانی و موجد و رئیس عظیم طایفه یهود و بنی اسماعیل و سایر طوایف اعراب بود. مخفی نماند یهود برای اینکه خود را حق جلوه دهند میگفتند: ابراهیم از ماست و یهودی بود. نصاری نیز میگفتند: چون با آمدن انجیل، دین به نصرانیّت برگشت، پس ابراهیم نصرانی است و از ما میباشد. این سخن دروغ است، زیرا یهودیّت و نصرانیّت بعد از نزول تورات و انجیل پیدا شده و ابراهیم «علیه السلام» پیش از آن دو بود قرآن فرماید «ای اهل کتاب چرا درباره ابراهیم محاجّه میکند (و هر یک او را از خود میپندارید) حال آنکه تورات و انجیل بعد از او نازل شده آیا نمیفهمید؟» [آل عمران:65-67] صاحب قاموس کتاب مقدّس در اسناد پایه گذاری یهودیّت به ابراهیم، اشتباه کرده است. آنچه تا اینجا درباره حضرت ابراهیم «علیه السلام» گفته شد همه استخراج از قرآن مبین است، در نقل حالات انبیاء به قرآن مجید نظر مستقل داریم لازم است مسلمانان در شناختن انبیاء اللّه که مردان پاک و معلّمین بشراند دقّت بیشتر به خرج دهند و پی نقلهائی که شاید بیشتر از اسرائیلیات باشند نروند و نیز از سنت قطعیه استفاده کنند. نادرههای دیگری نیز از ابراهیم «علیه السلام» در قرآن هست ولی ما به آنچه نقل کردیم اکتفا میکنیم هر چه تورات و ابوهریرهها درباره پیامبران پاک بگویند تا قرآن و سنّت قطعیه تأکید نکند اعتبار ندارد.
(به خاطر آورید) هنگامی که خداوند، ابراهیم را با وسایل گوناگونی آزمود. و او به خوبی از عهده این آزمایشها برآمد. خداوند به او فرمود: «من تو را امام و پیشوای مردم قرار دادم!» ابراهیم عرض کرد: «از دودمان من (نیز امامانی قرار بده!)» خداوند فرمود: «پیمان من، به ستمکاران نمیرسد! (و تنها آن دسته از فرزندان تو که پاک و معصوم باشند، شایسته این مقامند)».
و (به خاطر بیاورید) هنگامی که خانه کعبه را محل بازگشت و مرکز امن و امان برای مردم قرار دادیم! و (برای تجدید خاطره،) از مقام ابراهیم، عبادتگاهی برای خود انتخاب کنید! و ما به ابراهیم و اسماعیل امر کردیم که: «خانه مرا برای طوافکنندگان و مجاوران و رکوعکنندگان و سجدهکنندگان، پاک و پاکیزه کنید!»
و (به یاد آورید) هنگامی را که ابراهیم عرض کرد: «پروردگارا! این سرزمین را شهر امنی قرار ده! و اهل آن را -آنها که به خدا و روز بازپسین، ایمان آوردهاند- از ثمرات (گوناگون)، روزی ده!» گفت: «(ما دعای تو را اجابت کردیم؛ و مؤمنان را از انواع برکات، بهرهمند ساختیم؛) اما به آنها که کافر شدند، بهره کمی خواهیم داد؛ سپس آنها را به عذاب آتش میکشانیم؛ و چه بد سرانجامی دارند»
و (نیز به یاد آورید) هنگامی را که ابراهیم و اسماعیل، پایههای خانه (کعبه) را بالا میبردند، (و میگفتند:) «پروردگارا! از ما بپذیر، که تو شنوا و دانایی!
جز افراد سفیه و نادان، چه کسی از آیین ابراهیم، (با آن پاکی و درخشندگی،) رویگردان خواهد شد؟! ما او را در این جهان برگزیدیم؛ و او در جهان دیگر، از صالحان است.
و ابراهیم و یعقوب (در واپسین لحظات عمر،) فرزندان خود را به این آیین، وصیت کردند؛ (و هر کدام به فرزندان خویش گفتند:) «فرزندان من! خداوند این آیین پاک را برای شما برگزیده است؛ و شما، جز به آیین اسلام [= تسلیم در برابر فرمان خدا] از دنیا نروید!»
آیا هنگامی که مرگ یعقوب فرا رسید، شما حاضر بودید؟! در آن هنگام که به فرزندان خود گفت: «پس از من، چه چیز را میپرستید؟» گفتند: «خدای تو، و خدای پدرانت، ابراهیم و اسماعیل و اسحاق، خداوند یکتا را، و ما در برابر او تسلیم هستیم.»
بگویید: «ما به خدا ایمان آوردهایم؛ و به آنچه بر ما نازل شده؛ و آنچه بر ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و پیامبران از فرزندان او نازل گردید، و (همچنین) آنچه به موسی و عیسی و پیامبران (دیگر) از طرف پروردگار داده شده است، و در میان هیچ یک از آنها جدایی قائل نمیشویم، و در برابر فرمان خدا تسلیم هستیم؛ (و تعصبات نژادی و اغراض شخصی، سبب نمیشود که بعضی را بپذیریم و بعضی را رها کنیم.)»
یا میگویید: «ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و اسباط، یهودی یا نصرانی بودند»؟! بگو: «شما بهتر میدانید یا خدا؟! (و با اینکه میدانید آنها یهودی یا نصرانی نبودند، چرا حقیقت را کتمان میکنید؟)» و چه کسی ستمکارتر است از آن کس که گواهی و شهادت الهی را که نزد اوست، کتمان میکند؟! و خدا از اعمال شما غافل نیست.
آیا ندیدی (و آگاهی نداری از) کسی [= نمرود] که با ابراهیم در باره پروردگارش محاجه و گفتگو کرد؟ زیرا خداوند به او حکومت داده بود؛ (و بر اثر کمی ظرفیت، از باده غرور سرمست شده بود؛) هنگامی که ابراهیم گفت: «خدای من آن کسی است که زنده میکند و میمیراند.» او گفت: «من نیز زنده میکنم و میمیرانم!» (و برای اثبات این کار و مشتبهساختن بر مردم دستور داد دو زندانی را حاضر کردند، فرمان آزادی یکی و قتل دیگری را داد) ابراهیم گفت: «خداوند، خورشید را از افق مشرق میآورد؛ (اگر راست میگویی که حاکم بر جهان هستی تویی،) خورشید را از مغرب بیاور!» (در اینجا) آن مرد کافر، مبهوت و وامانده شد. و خداوند، قوم ستمگر را هدایت نمیکند.
و (به خاطر بیاور) هنگامی را که ابراهیم گفت: «خدایا! به من نشان بده چگونه مردگان را زنده میکنی؟» فرمود: «مگر ایمان نیاوردهای؟!» عرض کرد: «آری، ولی میخواهم قلبم آرامش یابد.» فرمود: «در این صورت، چهار نوع از مرغان را انتخاب کن! و آنها را (پس از ذبح کردن،) قطعه قطعه کن (و در هم بیامیز)! سپس بر هر کوهی، قسمتی از آن را قرار بده، بعد آنها را بخوان، به سرعت به سوی تو میآیند! و بدان خداوند قادر و حکیم است؛ (هم از ذرات بدن مردگان آگاه است، و هم توانایی بر جمع آنها دارد)».
ای اهل کتاب! چرا درباره ابراهیم، گفتگو و نزاع میکنید (و هر کدام، او را پیرو آیین خودتان معرفی مینمایید)؟! در حالی که تورات و انجیل، بعد از او نازل شده است! آیا اندیشه نمیکنید؟!
بگو: «به خدا ایمان آوردیم؛ و (همچنین) به آنچه بر ما و بر ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و اسباط نازل گردیده؛ و آنچه به موسی و عیسی و (دیگر) پیامبران، از طرف پروردگارشان داده شده است؛ ما در میان هیچ یک از آنان فرقی نمیگذاریم؛ و در برابرِ (فرمان) او تسلیم هستیم.»
در آن، نشانههای روشن، (از جمله) مقام ابراهیم است؛ و هر کس داخل آن [= خانه خدا] شود؛ در امان خواهد بود، و برای خدا بر مردم است که آهنگ خانه (او) کنند، آنها که توانایی رفتن به سوی آن دارند. و هر کس کفر ورزد (و حج را ترک کند، به خود زیان رسانده)، خداوند از همه جهانیان، بینیاز است.
یا اینکه نسبت به مردم [= پیامبر و خاندانش]، و بر آنچه خدا از فضلش به آنان بخشیده، حسد میورزند؟ ما به آل ابراهیم، (که یهود از خاندان او هستند نیز،) کتاب و حکمت دادیم؛ و حکومت عظیمی در اختیار آنها [= پیامبران بنی اسرائیل] قرار دادیم.
دین و آیین چه کسی بهتر است از آن کس که خود را تسلیم خدا کند، و نیکوکار باشد، و پیرو آیین خالص و پاکِ ابراهیم گردد؟ و خدا ابراهیم را به دوستیِ خود، انتخاب کرد.
ما به تو وحی فرستادیم؛ همان گونه که به نوح و پیامبران بعد از او وحی فرستادیم؛ و (نیز) به ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و اسباط [= بنی اسرائیل] و عیسی و ایّوب و یونس و هارون و سلیمان وحی نمودیم؛ و به داوود زبور دادیم.
(به خاطر بیاورید) هنگامی را که ابراهیم به پدرش [= عمویش] «آزر» گفت: «آیا بتهائی را معبودان خود انتخاب میکنی؟! من، تو و قوم تو را در گمراهی آشکاری میبینم.»
آیا خبر کسانی که پیش از آنها بودند، به آنان نرسیده است؟! «قوم نوح» و «عاد» و «ثمود» و «قوم ابراهیم» و «اصحاب مدین» [= قوم شعیب] و «شهرهای زیر و رو شده» [= قوم لوط]؛ پیامبرانشان دلایل روشن برای آنان آوردند، (ولی نپذیرفتند؛) خداوند به آنها ستم نکرد، امّا خودشان بر خویشتن ستم میکردند!
و استغفار ابراهیم برای پدرش [= عمویش آزر]، فقط بخاطر وعدهای بود که به او داده بود (تا وی را بسوی ایمان جذب کند)؛ امّا هنگامی که برای او روشن شد که وی دشمن خداست، از او بیزاری جست؛ به یقین، ابراهیم مهربان و بردبار بود!
و این گونه پروردگارت تو را برمیگزیند؛ و از تعبیر خوابها به تو میآموزد؛ و نعمتش را بر تو و بر خاندان یعقوب تمام و کامل میکند، همانگونه که پیش از این، بر پدرانت ابراهیم و اسحاق تمام کرد؛ به یقین، پروردگار تو دانا و حکیم است!»
من از آیین پدرانم ابراهیم و اسحاق و یعقوب پیروی کردم! برای ما شایسته نبود چیزی را همتای خدا قرار دهیم؛ این از فضل خدا بر ما و بر مردم است؛ ولی بیشتر مردم شکرگزاری نمیکنند!
آنها پیامبرانی بودند که خداوند مشمول نعمتشان قرار داده بود، از فرزندان آدم، و از کسانی که با نوح بر کشتی سوار کردیم، و از دودمان ابراهیم و یعقوب، و از کسانی که هدایت کردیم و برگزیدیم. آنها کسانی بودند که وقتی آیات خداوند رحمان بر آنان خوانده میشد به خاک میافتادند، در حالی که سجده میکردند و گریان بودند.
و در راه خدا جهاد کنید، و حقّ جهادش را ادا نمایید! او شما را برگزید، و در دین (اسلام) کار سنگین و سختی بر شما قرار ندارد؛ از آیین پدرتان ابراهیم پیروی کنید؛ خداوند شما را در کتابهای پیشین و در این کتاب آسمانی «مسلمان» نامید، تا پیامبر گواه بر شما باشد، و شما گواهان بر مردم! پس نماز را برپا دارید، و زکات را بدهید، و به خدا تمسّک جویید، که او مولا و سرپرست شماست! چه مولای خوب، و چه یاور شایستهای!
و هنگامی که فرستادگان ما (از فرشتگان) بشارت (تولد فرزند) برای ابراهیم آوردند، گفتند: «ما اهل این شهر و آبادی را [و به شهرهای قوم لوط اشاره کردند] هلاک خواهیم کرد، چرا که اهل آن ستمگرند!»
(به خاطر آور) هنگامی را که از پیامبران پیمان گرفتیم، و (همچنین) از تو و از نوح و ابراهیم و موسی و عیسی بن مریم، و ما از همه آنان پیمان محکمی گرفتیم (که در ادای مسؤولیت تبلیغ و رسالت کوتاهی نکنند)!