سوره نحل(النحل)، آیه ۱۲۰ · جزء ۱۴ · صفحه ۲۸۱
إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً قَانِتًا لِّلَّهِ حَنِيفًا وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ
ابراهیم (به تنهایی) امّتی بود مطیع فرمان خدا؛ خالی از هر گونه انحراف؛ و از مشرکان نبود؛
معنی کلمات و عبارات
«أُمَّةً»: قُدوه. پیشوا. از ماده (أَمَّهُ) به معنی (قَصَدَهُ) یا (إِقْتَدی بِهِ) است. فُعْلَة به معنی اسم مفعول است. مانند: نُخْبَة، رُحْلَة، دُخْلَة. به معنی: مُنْتَخَب، مَرْحُولٌ إِلَیْهِ، مَدْخُولٌ ... در صورت دوم، معنی آیه چنین میشود: ابراهیم یک ملّت بود. چرا که شعاع شخصیّت ابراهیم آن اندازه افزایش داشت که از یک فرد و دو فرد و یک گروه فراتر و معادل یک ملّت بود، و در خود کمالات و فضائلی را گرد آورده بود که اگر بر جماعت زیادی تقسیم میگردید، به یکایک ایشان میرسید. یا این که از آنجا که ابراهیم سرچشمه پیدایش امتی موحّد و یکتاپرست بوده به همین سبب نام امّت بر او گذارده شده است. «قَانِتاً»: مطیع و مداوم بر طاعت و عبادت خدا (نگا: بقره / و آلعمران / ، زمر / . «حَنیفاً»: حقّگرا. مخلص فرمان خدا (نگا: بقره / آلعمران / و ...).
نزول
سال ۱۴ بعثت(دوره مدنی) بازپخش وحی در این سال
در آن زمان چه میگذشت (۹ رویداد)
- جنگ احدمرتبط با نزول
۳ هجرت · احد، نزدیک مدینه - غزوه ابواء یا ودان
14 بعثت · ودان / ابواء - غزوه عشیره
14 بعثت · عشیره - غزوه بواط
14 بعثت · بواط - غزوه سفوان یا بدر اولی
14 بعثت · سفوان / بدر اولی - تشریع اذان
14 بعثت · مدینه - سریه حمزه به سیف البحر
14 بعثت · سیف البحر - سریه سعد به خرار
14 بعثت · خرار - سریه عبیده بن حارث به رابغ
14 بعثت · رابغ
نکات آیه
۱- ابراهیم(ع)، به تنهایى داراى ارج و منزلت یک امت و برخوردار از تمامى فضیلتها و ارزشهاى انسانى «إن إبرهیم کان أُمّة»
توصیف ابراهیم(ع) به «امت» ممکن است به این خاطر باشد که تمامى فضیلتها و ارزشهایى که ممکن است در یک ملت - نه در یک فرد - جمع باشد، در آن حضرت جمع بود و از منزلت و مقام یک جامعه کامل - با همه گوناگونى فضیلتها و ارزشهاى موجود آن - برخوردار بود.
۲- ابراهیم(ع) در آغاز پیامبریش، تنها موحد و عبادتگر عصر خویش بود. «إن إبرهیم کان أُمّة قانتًا لله»
برداشت فوق، بر این اساس است که اطلاق «أُمة» به ابراهیم(ع) از آن جهت باشد که «امت موحد» در عصر او منحصر به شخص وى بوده است.
۳- ابراهیم(ع)، بزرگ بنیان گذار امت توحیدى * «إن إبرهیم کان أُمّة»
برداشت فوق، بدان احتمال است که اطلاق امت بر ابراهیم(ع) به خاطر نقش مهم آن حضرت در تشکیل امت موحد باشد.
۴- عبادتهاى مستمر و خالصانه و دورى از افراط و تفریط و کج روى، از ویژگیهاى مهم حضرت ابراهیم(ع) «إن إبرهیم ... قانتًا لله حنیفًا»
برداشت فوق مبتنى بر دو نکته است: ۱- «قنوت» به معناى استمرار اطاعت خاضعانه است. ۲- «الحنف» به معناى میل از گمراهى به سوى هدایت و درستى است (مفردات راغب) و در آن معناى دورى از افراط و تفریط و گرایش به حد وسط و اعتدال نهفته است.
۵- اطاعت و تسلیم هر چه بیشتر در برابر خدا و بر راه مستقیم و معتدل بودن، عامل ارجمندى فزون تر انسان نزد او «إن إبرهیم کان أُمّة قانتًا لله حنیفًا»
۶- هماهنگى و عدم هماهنگى با دین ابراهیم(ع)، معیار و ملاک درستى و نادرستى احکام شریعتهاست. «و لاتقولوا ... هذا حلل و هذا حرام لتفتروا على الله الکذب ... إن إبرهیم کان أُمّة قانتًا لله حنیفًا و لم یک من المشرکین»
برداشت فوق، از ارتباط این آیه با آیات قبل و با توجه به سه نکته زیر به دست آمده است: ۱- در آیات گذشته از بدعت و تحریم حلال و تحلیل حرام الهى بود. ۲- همه پیروان ادیان آسمانى، مدعى پیروى از دین ابراهیم(ع) هستند. ۳- تذکر به اینکه ابراهیم(ع) در برابر خدا خاضع و حنیف بود، تعریض به همان کسانى است که مدعى پیروى از ابراهیم(ع) هستند; ولى در عین حال، بدون هیچ دلیلى به تحلیل و تحریم امور مى پرداختند.
۷- ابراهیم(ع)، منزه از شرک و جدا از صف مشرکان بود. «إن إبرهیم ... و لم یک من المشرکین»
تفسیر (۹)
- تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۱۱۲–۱۲۸ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۱۱۲–۱۲۸ - برگزیده تفسیر نمونه(مکارم شیرازی)
آیه ۱۲۰ - تفسیر نور(محسن قرائتی)
آیه ۱۲۰ - نکتههای تفسیر نور
آیه ۱۲۰ - پیامهای تفسیر نور
آیه ۱۲۰ - تفسیر اثنی عشری(حسینی شاه عبدالعظیمی)
آیه ۱۲۰ - تفسیر روان جاوید
آیات ۱۲۰–۱۲۴ - تفسیر اطیب البیان(سید عبدالحسین طیب)
آیه ۱۲۰
روایات و احادیث
۸- «عن أبى جعفر(ع) فى قوله: «إن إبراهیم کان أمة قانتاً لله حنیفاً»: و ذلک انه على دین لم یکن علیه أحد غیره فکان أمة واحدة و أما «قانتاً» فالمطیع و أما الحنیف فالمسلم...; [منبع: تفسیر قمى، ج ۱، ص ۳۹۲; نورالثقلین، ج ۳، ص ۹۴، ح ۲۵۸.] از امام باقر(ع) در باره سخن خدا «إن ابراهیم کان أُمّة قانتاً لله حنیفاً» روایت شده است: امت بودن ابراهیم(ع) به خاطر آن است که او بر دینى بود که هیچ کس غیر او بر آن دین نبود و اما «قانتاً» به معناى مطیع است و اما حنیف به معناى مسلم مى باشد...».
موضوعات
دستهبندی موضوعی
ابراهیم حنیفامت بودن ابراهیمبانی امت موحدتداوم عبادات ابراهیمفلسفه امت بودن ابراهیمملاک صحت ادیاناهمیت صراط مستقیمآثار اعتدالتوحید عبادی ابراهیمویژگیهای ابراهیماعتدال ابراهیمابراهیم و شرکاهمیت دین ابراهیمنقش ابراهیمتنزیه ابراهیماخلاص ابراهیمانقیاد ابراهیمموحداندین ابراهیمآثار اطاعتآثار تسلیم به خدافضایل ابراهیمقصه ابراهیمملاک ارزشها
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۶۷)
- ابراهیم(علیه السلام) از شایستگان و صالحان در اخرت+۴ آیه
- ابراهیم(علیه السلام)، از برگزیدگان در دنیا و شایستگان عالم اخرت+۴ آیه
- ابراهیم(علیه السلام) از شایستگان و صالحان در اخرت+۳ آیه
- ابراهیم(علیه السلام) به تنهایی به منزله یک امّت (درپرستش خداوند)
- ابراهیم(علیه السلام) در خطّ مستقیم توحید و به دور از گمراهی+۷ آیه
- ابراهیم(علیه السلام)، مشمول هدایت خاصّ الهی+۳ آیه
- اعطای حسنه در دنیا به ابراهیم(علیه السلام) از سوی خدا+۱ آیه
- برخورداری ابراهیم(علیه السلام) از انواع نعمتها از سوی خدا+۴ آیه
- گرایش خالصانه ابراهیم(علیه السلام) به توحید و منزّه بودن او از شرک+۶ آیه
- اطاعت خاضعانه ابراهیم(علیه السلام)، در برابر خداوند
- برگزیدگی ابراهیم(علیه السلام) از طرف خدا+۶ آیه
- ابراهیم(علیه السلام)، شخصیّتی موحّد و مبرّا از شرک+۵ آیه
- ابراهیم(علیه السلام)، مطیع و خاضع در برابر خداوند+۲ آیه
- ابراهیم(علیه السلام)، شکرگزار نعمتهای الهی+۱ آیه
- ابراهیم(علیه السلام)، از صالحان و شایستگان در اخرت+۴ آیه
- گرایش خالصانه ابراهیم(علیه السلام) به توحید و منزّه بودن او از شرک+۵ آیه
- گرایش خالصانه ابراهیم(علیه السلام) به ایین توحیدی و پیراستگی او از شرک+۳ آیه
- ابراهیم(علیه السلام) انسانی متعادل و به دور از هرگونه انحراف و گرایش به باطل+۵ آیه
- ایین ابراهیم(علیه السلام)، ایینی معتدل و به دور از افراط و تفریط+۵ آیه
- ابراهیم(علیه السلام)، به تنهایی به منزله یک امّت
- ابراهیم(علیه السلام)، بنده برگزیده خدا+۸ آیه
- اطاعت خاضعانه ابراهیم(علیه السلام) ملاک برگزیدگی وی از جانب خداوند+۳ آیه
- شکرگزاری ابراهیم(علیه السلام) از نعمتهای خداوند، ملاک برگزیدگی وی+۱ آیه
- توحید و یکتاپرستی ابراهیم(علیه السلام) ملاک برگزیده شدن وی از طرف خداوند+۱ آیه
- اطاعت خاضعانه ابراهیم(علیه السلام) ملاک برگزیدگی وی از جانب خداوند+۳ آیه
- توحید و یکتاپرستی ابراهیم(علیه السلام)، معیار برگزیده شدن وی از ناحیه خداوند+۱ آیه
- شکرگزاری ابراهیم(علیه السلام) از نعمتهای خداوند، ملاک برگزیدگی وی+۱ آیه
- مقام صالحان پاداش خداوند به ابراهیم(علیه السلام) در اخرت+۲ آیه
- خداوند، منشا پاداش در دنیا+۴ آیه
- شکر ابراهیم(علیه السلام) موجب برخورداری وی از مقام برگزیدگی و هدایت الهی+۱ آیه
- قرار گرفتن در شمار صالحان، از اثار تسلیم در برابر خداوند+۳ آیه
- بهرهمندی از نعمتهای خداوند در دنیا، از اثار تسلیم در برابر خداوند+۱ آیه
- هدایت به راه مستقیم، از اثار تسلیم در برابر خداوند+۳ آیه
- ابراهیم(علیه السلام)، تسلیم خداوند+۶ آیه
- دوری از شرک، نشانه تسلیم در برابر خدا+۱ آیه
- ابراهیم(علیه السلام) شخصیّتی موحّد و مبرّا از شرک+۵ آیه
- ابراهیم(علیه السلام)، از موحّدان+۱۰ آیه
- نقش فضایل معنوی ابراهیم(علیه السلام)، در توفیق وی، برای وصول به صراط مستقیم+۱ آیه
- برخورداری ابراهیم(علیه السلام)، از مواهب و نیکیهای خداوند، در زندگی دنیایی+۱ آیه
- ابراهیم(علیه السلام)، انسانی حقگرا و گریزان از باطل+۶ آیه
- وجوب اخلاص، در دین و دینداری+۴ آیه
- اعطای پاداش الهی به ابراهیم(علیه السلام)، در دنیا+۲ آیه
- ابراهیم(علیه السلام) برخوردار از حسنه و نیکیها در زندگی دنیا+۱ آیه
- اجتناب از شرک، موجب بهره مندی از حسنات و نیکیها در دنیا+۱ آیه
- اطاعت از خداوند، باعث برخورداری از حسنات و نیکیها در دنیا+۱ آیه
- گرایش خالصانه ابراهیم(علیه السلام) به دین و ایین توحیدی و پیراستگی او از شرک+۳ آیه
- هدایت یافتن ابراهیم(علیه السلام)، به صراط مستقیم و دین الهی+۱ آیه
- اجتناب از شرک، صراط مستقیم به سوی خدا+۴ آیه
- شکرگزاری ابراهیم(علیه السلام) در برابر نعمتهای الهی، زمینه برگزیدگی وی از سوی خداوند+۱ آیه
- شکرگزاری ابراهیم(علیه السلام) در برابر نعمتهای خداوند، مایه راهیابی وی به صراط مستقیم+۱ آیه
- شکرگزاری به درگاه الهی، عامل بهره مند شدن از پاداش خداوند+۳ آیه
- شکرگزاری ابراهیم(علیه السلام) به درگاه خداوند، موجب پیوستن وی به صالحان در اخرت+۱ آیه
- ابراهیم(علیه السلام)، شکرگزار نعمتهای الهی+۱ آیه
- ابراهیم(علیه السلام)، از صالحان و شایستگان در اخرت+۴ آیه
- صالح بودن ابراهیم(علیه السلام)، از دلایل لزوم پیروی از ایین او+۳ آیه
- ابراهیم(علیه السلام)، انسانی متعادل و سالک صراط مستقیم+۱۳ آیه
- کوشش انسان در کسب فضایل معنوی، مؤثّر بر توفیق سلوک و ماندن در صراط مستقیم+۱ آیه
- شرک، انحراف از دین حنیف و صراط مستقیم+۵ آیه
- پرهیز از شرک، راهی راست به سوی خدا+۴ آیه
- نقش روحیّه تسلیم در برابر خدا در هدایت شدن به صراط مستقیم+۳ آیه
- حق گرایی، از عوامل رهنمون شدن به صراط مستقیم+۱ آیه
- موّحد بودن ابراهیم علیه السلام و مبّرا بودنش از هر گونه کجی، افراط و تفریط، فلسفه ماموریّت یافتن پیامبر صلی الله علیه و اله به پیروی از ان حضرت+۱ آیه
- شکر نعمتهای الهی، از عوامل مدح و ستایش+۲ آیه
- ابراهیم علیه السلام، برخوردار از انواع نعمتها از سوی خدا+۳ آیه
- توحید و اجتناب از شرک، زمینه برخورداری از هدایت به صراط مستقیم+۱ آیه
- روحیه تسلیم در برابر خدا، حق گرایی، دوری از شرک و شکر گزاری حضرت ابراهیم علیه السلام دارای نقشی مهم، در هدایت وی به صراط مستقیم+۱ آیه
- هدایتیافتگی ابراهیم علیه السلام به صراط مستقیم، بر اثر برخورداری از روحیّه تسلیم در برابر خدا، حقگرایی، دوری از شرک و شکرگزاری+۱ آیه