أُم

تکرارها: ۹

«أُمّ» به معنای اصل، اساس، ابتداء و آغاز هر چیزی است. با توجّه به آنچه گفته شد، روشن می شود که اگر به مکّه «أُمّ القری» می گویند به خاطر این است که اصلوآغاز پیدایش تمام خشکی های روی زمین است; و این که عرب به مادر «اُمّ» می گوید، به خاطر آن است که ریشه خانواده و پناهگاه فرزندان است. === قاموس قرآن === مادر، اصل و پایه هر چیزی که چیزهای دیگر به آن منضم شود معظم چیزها ام النجوم یعنی کهکشان (قاموس مفردات) در حدیث آمده: از خمر بپرهیزید که آن ام الخبائث است (نهایه) به جرأت می‏توان گفت که «امّ» مشترک معنوی است و معنی جامع آن همان اصل و پایه است، النهایه استعمال آن در مادر حقیقی بقدری شهرت دارد که احتمال داده می‏شود: در (مادر) حقیقت و در معنی دیگر مجاز است. موارد استعمال آن در کلام اللّه مجید به قرار ذیل می‏باشد. 1- مادر حقیقی [قصص:7]. 2- اصل و پایه. مثل ام الکتاب در آیه [آل عمران:7]. یعنی: خدا کسی است که بر تو کتاب نازل کرد، بعضی از آن، آیات محکم و واضح الدلالة است و آنها پایه کتاب اند و بعضی دیگر متشابه‏اند. در تفسیر المیزان از عیون اخبار صدوق از امام رضا «علیه السلام» نقل است که فرمود: هر که متشابه قرآن را به محکم آن برگرداند به صراط مستقیم هدایت یافته است بعد فرمود: در اخبار ما نیز مانند قرآن متشابه هست متشابه آن به آن پیروی نکنید مبادا گمراه شوید. بنابراین آیات محکم و واضح الدلاله از آن جهت ام الکتاب نامیده شده‏اند که ریشه و پایه کتابند و آیات متشابه با برگرداندن به آن‏ها روشن می‏شود مثلا در سوره حجر می‏خوانیم [حجر:78] نمی‏دانیم اصحاب‏ای که قوم کدام پیغمبرند آنگاه [شعراء:176]، معلوم می‏شود که اصحاب ای که قوم شعیب اند یا مثلا در یک جا می‏خوانیم [قیامة:23] از این آیه به نظر می‏آید که خداوند جسم است و روز جزا بعضی‏ها به او نگاه می‏کنند و در آیه دیگر می‏خوانیم [انعام:103] پی می‏بریم که مراد از آیه فوق، معنی دیگری است زیرا که این آیه فوق، معنی دیگری است زیرا که این آیه محکم و صریح است در این که چشمها، خدا را درک نمی‏کند، چه بسیار از آیات متشابه که با ارجاع به آیات محکم واضح و روشن می‏شود رجوع شود به (شبه) [رعد:39] به نظر می‏آید که مراد از امّ در این آیه، علّت و ریشه باشد و نیز احتمال دارد که کتاب به معنای مصدری باشد نه به معنای مکتوب این مطلب در «اَجَلِ معلق» تحقیق شده است. [زخرف:4] در اینجا می‏فرماید: قرآن در اصل کتاب که نزد ماست، بلند پایه و محکم است اگر «لَدَینا» را صفت اُمّ الکتاب بگیریم، روشن می‏شود که اُمّ الکتاب نزد خداست، و (فی) در فی اُمّ الکتاب به معنی ظرفیت است می‏رساند که اُمّ الکتاب ظرف قرآن است و قرآن در آن بوده و بر ما نازل شده است، برای روشن شدن این امر، دو آیه دیگر نقل می‏کنیم [واقعة:77-79]، در اینجا نیز آمده که قرآن در کتابی پوشیده است، «کتابٌ» نکره، است و «فی» دلالت بر ظرف دارد یعنی قرآن در یک جور کتاب پوشیده است [بروج:21-22] بلکه آن قرآن مجید است و در صفحه ایست محفوظ. (لوح محفوظ). لوح محفوظ و کتاب مکنون و اُمّ الکتاب هر سه، قهراً یک چیزاند و ظرف قرآن می‏باشند قهراً این سه چیز محلّی است که مقدّرات انسان‏ها، در آن جاست و آن در نزد خداست و محفوظ از هر جهت و پوشیده از همه است، بعضی از ملائکه به اِذن خدا به آنجا راه دارند و برای پیامبران می‏آورند، ممکن است بگوئیم که مراد از این سه چیز، قلب حضرت رسول «صلی الله علیه و آله» است که قرآن در آنجاست، ولی کلمه ی «لَدَینا» در آیه اوّل و کلمه ی «مکنون» و «محفوظ» در دو آیه‏ی دیگر مانع از آن است، زیرا اولّی حاکی است که آن نزد خداست و مکنون و محفوظ هم دلالت بر دوام و همیشگی دارند، و رسول خدا «صلی الله علیه و آله» همیشگی نیست و وفات یافته است ولی قرآن، اکنون هم در کتاب مکنون و لوح محفوظ هست. 3- معنای سوم اُم معظم شیئی و مراکز آن است. مثل اُمّ القری که بمکّه معظّمه گفته شده [انعام:92]، [شوری:7]، مکّه معظّمه را از آن جهت ام القری گویند که مراکز آبادی‏های حجاز بود مثل مراکز ممالک کنونی. راغب و دیگران گفته‏اند: اُمّ القری بودن مکّه به جهت آنست که زمین از زیر آن گسترده شده. به موجب روایات، مکّه معظّمه، اوّلین محّل منعقد شده و خشکیده از زمین است، ولی تَدّبر در قرآن نشان می‏دهد که اُمّ القری بودن بدین تناسب نیست، بلکه به مناسبت مرکز بودن آنست. زیرا در قرآن هست [قصص:59] این آیه، می‏گوید: ابتدا در مرکز آبادی‏ها و شهرها، رسولی برانگیخته می‏شود، پس از آن دوران هلاکت آنها می‏رسد، بنابراین، اُمّ القری بودن مخصوص مکّه نیست تا بگوئیم زمین زیر آن گسترده شده، بلکه تمام آبادی‏ها و شهرها، اُمّ (مرکز) دارند. [قارعة:9] و امّا هر که میزان‏های او سبک شده، مسکن و قرارگاه او هاویه است، طبرسی فرماید: به جهنم از آن سبب امّ گفته شده که آدمی در آن جای می‏گیرد چنان که در کنار مادرش. می‏شود گفت: این مثل «مَأواکُم النَّار» است زیرا مأوی به معنی جایگاه و محلّی است که آدمی در آن جای می‏گیرد. ناگفنه نماند جمع اُمّ، می‏بایست اُمّات باشد ولی اُمَّهات آمده، راغب گوید: گویند اصل اُمّ اُمّهة است زیرا در جمع آن گویند: اُمّهات در مصّغر آن گویند: اُمِیهه، و گویند اصل آن از مضاعف «اُمم» است، زیرا گفته‏اند: اُمّات و اُمیمه، و بعضی گویند: اُمّات اکثراً در بهائم و امهّات در انسان بکار می‏رود. اُمهات مؤمنین: مراد از امّهات مؤمنین، زنان حضرت رسول «صلی الله علیه و آله»اند [احزاب:6] یعنی پیامبر، به مؤمنان از خودشان برتر است و همسران وی مادر مؤمنان‏اند. در این آیه، همسران حضرت نازل بمنزله مادران مؤمنان شده‏اند و مراد از این تنزیل چنان که شیعه و سنّی تصریح کرده‏اند، حرمت ترویج است مثل مادران حقیقی. و نیز احترام منظور است. ولی آنها به مؤمنین مَحرَم نیستند نگاه کردن به آنها جایز نیست، میان آنها و مؤمنین توراث نیست و دختران شان بر مؤمنان حرام نیستند. گذشته از آیه‏ی فوق آیه‏ی 53 همان سوره، در این مطلب صریح است «وَ ما کانَ لَکُمْ اَنْ تُوذوا رَسُولَ اللَّه و لا اَنْ تَنکِحوا اَز واجَهُ مِنْ بَعدِهِ اَبَداً اِنَّ ذلِکُمْ کانَ عِندَاللّهِ عَظیماً». یعنی شما را نرسد که رسول خدا را آزار کنید، و نه اینکه زنان وی را از پس وی بنکاح آرید، این نزد خدا گناهی بزرگ است. شیعه و سنّی نقل کرده‏اند: بعد از نزول آیه حجاب درباره زنان آن حضرت، طلحة بن عبیداللّه گفت: محمّد ما رااز دختر عمّه‏هایمان محجوب می‏کند ولی خود بعد از ما زنان ما را تزویج می‏نماید، اگر از دنیا برود زنان او را به نکاح خود در خواهیم آورد، در نتیجه آیه فوق نازل شد. نظر نگارنده این مطلب خیلی سبک است، حرمت نکاح زنان آن حضرت حکمت بخصوصی دارد که در -نساء النبی- خواهد آمد انشاء اللّه.کلمه «مِن بَعِده» در آیه می‏رساند که حرمت نکاح نسبت به زنانی است که حضرت از آنها فوت کرده و آنها مانده‏اند، نه زنانی که آن حضرت در حال حیات طلاقشان داده است. ابن کثیر در تفسیر خود ذیل آیه فوق گوید: درباره زنانی که آن حضرت دخول کرده و در حال حیات خود طلاق داده، اختلاف کرده‏اند که آیا می‏شود با آنها ازدواج کرد یا نه؟... امّا در حلیّت زنانی که آن حضرت پیش از دخول طلاق داه، اختلافی سراغ نداریم. بیضاوی نقل می‏کند: اَشْعَث بن قیس: مَستَعیذه (زنی که بعد از دیدن آن حضرت، گفت: اعوذ باللّه منک. بعد از این کلمه حضرت او را ترک کرد جریان مخصوصی دارد) را تزویج کرد، عمر بین خطاب خواست، باشعث حَدّ بزند، گفتند حضرت رسول با این زن همبستر نشده است، عمر از وی دست کشید.
۰۱۲۱۳۵۷۹۱۱۱۳۱۵۱۷۱۹۲۱۲۳سال ۱: ۰سال ۲: ۰سال ۳: ۰سال ۴: ۰سال ۵: ۱سال ۶: ۰سال ۷: ۱سال ۸: ۰سال ۹: ۰سال ۱۰: ۱سال ۱۱: ۲سال ۱۲: ۱سال ۱۳: ۰سال ۱۴: ۰سال ۱۵: ۱سال ۱۶: ۰سال ۱۷: ۰سال ۱۸: ۱سال ۱۹: ۱سال ۲۰: ۰سال ۲۱: ۰سال ۲۲: ۰سال ۲۳: ۰
آل عمران · ۷

هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَ أُمُ الْكِتَابِ وَ أُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ وَ مَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلاَّ اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا وَ مَا يَذَّكَّرُ إِلاَّ أُولُوا الْأَلْبَابِ

او کسی است که این کتاب (آسمانی) را بر تو نازل کرد، که قسمتی از آن، آیات «محکم» [= صریح و روشن‌] است؛ که اساس این کتاب می‌باشد؛ (و هر گونه پیچیدگی در آیات دیگر، با مراجعه به اینها، برطرف می‌گردد.) و قسمتی از آن، «متشابه» است [= آیاتی که به خاطر بالا بودن سطح مطلب و جهات دیگر، در نگاه اول، احتمالات مختلفی در آن می‌رود؛ ولی با توجه به آیات محکم، تفسیر آنها آشکار می‌گردد.] اما آنها که در قلوبشان انحراف است، به دنبال متشابهاتند، تا فتنه‌انگیزی کنند (و مردم را گمراه سازند)؛ و تفسیر (نادرستی) برای آن می‌طلبند؛ در حالی که تفسیر آنها را، جز خدا و راسخان در علم، نمی‌دانند. (آنها که به دنبال فهم و درکِ اسرارِ همه آیات قرآن در پرتو علم و دانش الهی) می‌گویند: «ما به همه آن ایمان آوردیم؛ همه از طرف پروردگارِ ماست.» و جز صاحبان عقل، متذکر نمی‌شوند (و این حقیقت را درک نمی‌کنند).

انعام · ۹۲

وَ هٰذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَ لِتُنْذِرَ أُمَ الْقُرَى وَ مَنْ حَوْلَهَا وَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَ هُمْ عَلَى صَلاَتِهِمْ يُحَافِظُونَ

و این کتابی است که ما آن را نازل کردیم؛ کتابی است پربرکت، که آنچه را پیش از آن آمده، تصدیق می‌کند؛ (آن را فرستادیم تا مردم را به پاداشهای الهی، بشارت دهی،) و تا (اهل) امّ‌القری [= مکّه‌] و کسانی را که گرد آن هستند، بترسانی! (یقین بدان) آنها که به آخرت ایمان دارند، به آن ایمان می‌آورند؛ و بر نمازهای خویش، مراقبت می کنند!

اعراف · ۱۵۰

وَ لَمَّا رَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفاً قَالَ بِئْسَمَا خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي أَ عَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ وَ أَلْقَى الْأَلْوَاحَ وَ أَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ قَالَ ابْنَ أُمَ إِنَ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَ كَادُوا يَقْتُلُونَنِي فَلاَ تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْدَاءَ وَ لاَ تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ

و هنگامی که موسی خشمگین و اندوهناک به سوی قوم خود بازگشت، گفت: «پس از من، بد جانشینانی برایم بودید (و آیین مرا ضایع کردید)! آیا درمورد فرمان پروردگارتان (و تمدید مدّت میعاد او)، عجله نمودید (و زود قضاوت کردید؟!)» سپس الواح را افکند، و سر برادر خود را گرفت (و با عصبانیت) به سوی خود کشید؛ او گفت: «فرزند مادرم! این گروه، مرا در فشار گذاردند و ناتوان کردند؛ و نزدیک بود مرا بکشند، پس کاری نکن که دشمنان مرا شماتت کنند و مرا با گروه ستمکاران قرار مده!»

رعد · ۳۹

يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَ يُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُ الْكِتَابِ

خداوند هر چه را بخواهد محو، و هر چه را بخواهد اثبات می‌کند؛ و «امّ الکتاب» [= لوح محفوظ] نزد اوست!

طه · ۹۴

قَالَ يَا ابْنَ أُمَ لاَ تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَ لاَ بِرَأْسِي إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَ لَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي

(هارون) گفت: «ای فرزند مادرم! [= ای برادر!] ریش و سر مرا مگیر! من ترسیدم بگویی تو میان بنی اسرائیل تفرقه انداختی، و سفارش مرا به کار نبستی!»

قصص · ۷

وَ أَوْحَيْنَا إِلَى أُمِ مُوسَى أَنْ أَرْضِعِيهِ فَإِذَا خِفْتِ عَلَيْهِ فَأَلْقِيهِ فِي الْيَمِ وَ لاَ تَخَافِي وَ لاَ تَحْزَنِي إِنَّا رَادُّوهُ إِلَيْكِ وَ جَاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِينَ

ما به مادر موسی الهام کردیم که: «او را شیر ده؛ و هنگامی که بر او ترسیدی، وی را در دریا (ی نیل) بیفکن؛ و نترس و غمگین مباش، که ما او را به تو بازمی‌گردانیم، و او را از رسولان قرار می‌دهیم!»

قصص · ۱۰

وَ أَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِ مُوسَى فَارِغاً إِنْ كَادَتْ لَتُبْدِي بِهِ لَوْ لاَ أَنْ رَبَطْنَا عَلَى قَلْبِهَا لِتَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ

(سرانجام) قلب مادر موسی از همه چیز (جز یاد فرزندش) تهی گشت؛ و اگر دل او را (بوسیله ایمان و امید) محکم نکرده بودیم، نزدیک بود مطلب را افشا کند!

شوری · ۷

وَ كَذٰلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ قُرْآناً عَرَبِيّاً لِتُنْذِرَ أُمَ الْقُرَى وَ مَنْ حَوْلَهَا وَ تُنْذِرَ يَوْمَ الْجَمْعِ لاَ رَيْبَ فِيهِ فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَ فَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ

و این گونه قرآنی عربی [= فصیح و گویا] را بر تو وحی کردیم تا «امّ‌القری» [= مکّه‌] و مردم پیرامون آن را انذار کنی و آنها را از روزی که همه خلایق در آن روز جمع می‌شوند و شکّ و تردید در آن نیست بترسانی؛ گروهی در بهشتند و گروهی در آتش سوزان!

زخرف · ۴

وَ إِنَّهُ فِي أُمِ الْكِتَابِ لَدَيْنَا لَعَلِيٌ حَكِيمٌ

و آن در «امّ‌الکتاب» [= لوح محفوظ] نزد ما بلندپایه و استوار است!