=== قاموس قرآن ===
دیدن. دانستن. نگاه کردن [انعام:76]. یعنی چون شب او را فرا گرفت ستارهای دید گفت: این پروردگار من است. [یوسف:28]. ارباب ادب گفتهاند: چون رأی به دو مفعول متعدی شود به معنی علم آید نحو[سباء:6]. «اَلَّذی اُنزِلَ» مفعول اول و «هُوَ الْحَقَّ» مفعول دوم «یَرَی» است یعنی: آنان که دانش داده شدهاند میدانند آنچه به تو نتزل شده حق است و مثل [کهف:39]. یاء محذوف، مفعول اول و «اَقَلَّ...» مفعول دوم آن است یعنی: اگر مرا از خودت در مال و ولد کمتر میدانی. و چون با الی متعدی شود معنی نگاه کردن میدهد که موجب عبرت باشد (مفردات) نحو [بقره:243]. طبرسی فرمده رؤیت در اینجا به معنی علم است ولی بهتر است به معنی نگاه کردن باشد زیرا در آن صورت معنای «اِلَی» درست خواهد بود یعنی: آیا آنان که هزاران نفر بودند از دیارشان خارج شدند نگاه نکردی؟ منظور نگاه عبرت است گر چه منظور الیهم در وقت نزول آیه نبودند ولی نگاه عبرت با شنیدن اخبار آنها نیز صحیح است علی هذا هر کجا که رأی با الی متعدی باشد معنی نگاه کردن درست است. مگر در بعضی از آیات ***. «أَرَأَیْتَ» جاری مجرای «اخبرنی» آمده و به آن کاف خطاب برای تأکید ضمیر داخل میشود نحو [اسراء:62] یعنی: به من خبر ده که از من برتری دادی. طبرسی تصحیح کرده که این کاف فقط برای تأکید خطاب و نیز حرف خطاب است و اسم نیست که مفعول أرأیت باشد. در اقرب نیز چنین است. همچنین است «أرأیتم و «أرأیتکم» به معنی: خبر دهید است [یونس:50]، [انعام:47]. رأی چون به باب افعال رود پیوسته دو مفعول خواهد داشت مثل [انفال:43] یعنی اگر آنها را به تو در حال کثرت نشان میداد البته سست و متفرق میشدید ظاهر آنست که «کَثیراً» حال است از ضمیر «هم». «تَرائی» دیدن یکدیگر است نحو [شعراء:61]. چون دو جمع (فرعونیان و یاران موسی) گفتند:ما گرفتار شدگانیم. «رثاء» بکسر اول به معنی تظاهر و نشان دادن به غیر است (اقرب) و آن این است که کار خوبی انجام دهد و قصدش تظاهر و نشان دادن به مردم باشد نه برای تقرّب به خدا [بقره:264]. صدقات خود را با منّت و اذیت باطل نکنید مثل آن کسی که مال خویش برای تظاهر به مردم خرج میکند که خرج چنین شخص نیز باطل است. [ماعون:6]. آنان که تظاهر و ریا میکنند همچنین است آیه 142 نساء و 47 انفال. رِئْیْ (بر وزن علْمْ): منظر و قیافه [مریم:74]. چه بسیار کسانی پیش از آنها هلاک ساختیم که اثاث و منظرشان از اینها بهتر بود. * [ماعون:1]. أرأیت در آیه شریفه به معنی اخبرنی نیست بلکه معنی آن چنین است: آیا دیدی و شناختی آن که را جزا را تکذیب میکند او کسی است که یتیم را طرد مینماید. * [علق:9-13]. «أرأیت» در هر سه مورد برای افاده تعجب است و تکرار آن برای تأکید آمده و جواب اذا در آیه اول و جواب هر دو «ان» در آیات بعدی محذوف است و فاعل «کّذب و توّلی» همان نهی کننده است که در آیه اول مذکور میباشد یعنی: آیا دیدی آن کس را که نماز گزار را از نماز نهی میکند حال چنین کسی در پیش خدا چگونه خواهد بود؟! بگو به بینم اگر ناهی مکّذب و رو گردان از حق باشد پیش خدا چه وضعی خواهد داشت؟! هر سه «أرأیت» معنای خبر بده دارند. * [هود:27]. رأی به معنی دیدن و نیز به معنی نظریّه و آن چه به فکر میرسد آمده است. در این آیه ظاهراً رأی مشهور که جمع آن آراء است مراد میباشد زمخشری گفته: نصب بادی الرأی برای ظرفیت است و اصل آن «وقت حدوث اول رأیهم» یا «وقت حدوث ظاهر رأیهم» است یعنی مردم به نوح گفتند که فقط اشخاص پست به تو گرویدهاند آن هم در ابتدای رأی و بدون تدّبر و تفکّر. در آیه [نساء:105] گفتهاند مراد رأی و نظر است نه تعلیم احکام از جانب خدا. در گذشته گفتیم: رأی چون بدو مفعول متعددی شود به معنی علم آید و ارباب ادب به آن تصریح کردهاند مثلاً جوهری در صحاح گوید: رأی با چشم به یک مفعول، و رأی به معنی علم بدو مفعول متعددی میشود. راغب میگوید: رأی آن گاه که دو مفعول گیرد معنی علم میدهد. امام در بعضی جاها ملاحظه میشود با آنکه یک مفعول دارد به معنی علم آمده نظیر این آیه [انبیاء:30]. و آیات دیگر از این قبیل که زیاد است. در اقرب الموارد میگوید رأی و دیدن اعم است از آن که با چشم باشد یا با قلب. لذا باید در این گونه آیات بگوئیم: دیدن با قلب مراد است که همان دانستن و درک کردن است و هر جا که مناسب باشد میتوان آنرا علم یعنی دیدن با قلب معنی کرد و لازم نیست در این باره در جستجوی دو مفعول باشیم.
و هنگامی که ماه را دید که (سینه افق را) میشکافد، گفت: «این خدای من است؟» امّا هنگامی که (آن هم) غروب کرد، گفت: «اگر پروردگارم مرا راهنمایی نکند، مسلّماً از گروه گمراهان خواهم بود.»
و هنگامی که خورشید را دید که (سینه افق را) میشکافت، گفت: «این خدای من است؟ این (که از همه) بزرگتر است!» امّا هنگامی که غروب کرد، گفت: «ای قوم من از شریکهایی که شما (برای خدا) میسازید، بیزارم!
(اما) هنگامی که دید دست آنها به آن نمیرسد (و از آن نمیخورند، کار) آنها را زشت شمرد؛ و در دل احساس ترس نمود. به او گفتند: «نترس! ما به سوی قوم لوط فرستاده شدهایم!»
آن زن قصد او کرد؛ و او نیز -اگر برهان پروردگار را نمیدید- قصد وی مینمود! اینچنین کردیم تا بدی و فحشا را از او دور سازیم؛ چرا که او از بندگان مخلص ما بود!
و هنگامی که مشرکان معبودهایی را که همتای خدا قرار دادند میبینند، میگویند: «پروردگارا! اینها همتایانی هستند که ما به جای تو، آنها را میخواندیم! «در این هنگام، معبودان به آنها میگویند: «شما دروغگو هستید! (شما هوای نفس خود را پرستش میکردید!)»
هنگامی که (از دور) آتشی مشاهده کرد، و به خانواده خود گفت: «(اندکی) درنگ کنید که من آتشی دیدم! شاید شعلهای از آن برای شما بیاورم؛ یا بوسیله این آتش راه را پیدا کنم!»
(امّا) مؤمنان وقتی لشکر احزاب را دیدند گفتند: «این همان است که خدا و رسولش به ما وعده داده، و خدا و رسولش راست گفتهاند!» و این موضوع جز بر ایمان و تسلیم آنان نیفزود.