تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وَ يَکْشِفُ السُّوءَ وَ يَجْعَلُکُمْ خُلَفاءَ الْأَرْضِ أَ إِلهٌ مَعَ اللَّهِ قَلِيلاً ما تَذَکَّرُونَ (62) أَمَّنْ يَهْدِيکُمْ فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ مَنْ يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ أَ إِلهٌ مَعَ اللَّهِ تَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِکُونَ (63) أَمَّنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَ مَنْ يَرْزُقُکُمْ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ أَ إِلهٌ مَعَ اللَّهِ قُلْ هاتُوا بُرْهانَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِينَ (64) قُلْ لا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلاَّ اللَّهُ وَ ما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ (65) بَلِ ادَّارَکَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ بَلْ هُمْ فِي شَکٍّ مِنْها بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ (66)
ترجمه
آيا کيست که اجابت ميکند مضطر را چون بخواند او را و برميدارد بدى را و ميگرداند شما را جانشينان در زمين آيا خدائى با خدا است اندکى متذکر ميشويد
آيا کيست که راه مينمايد شما را در تاريکيهاى بيابان و دريا و آنکه ميفرستد بادها را ببشارت پيشاپيش رحمتش آيا خدائى با خدا است برتر آمد خدا از آنچه شريک ميدانند
آيا کيست که نخست ميآفريند خلق را پس اعاده ميدهد آنرا و کيست که روزى ميدهد شما را از آسمان و زمين آيا معبودى است با خدا بگو بياوريد دليلتان را اگر هستيد راستگويان
بگو نميداند هر که در آسمانها و زمين است غيب را مگر خدا و نميدانند چه وقت برانگيخته ميشوند
بلکه بکمال رسد علمشان در آخرت بلکه آنها در شک ميباشند از آن بلکه آنها
جلد 4 صفحه 160
از آن کورانند.
تفسير
خداوند منّان بعد از بيان نعم بى پايان خود اشاره بدليل توحيد ارتکازى عمومى فرموده باين تقريب که هر کس هر دينى دارد وقتى بيچاره و درمانده و مضطر و از همه جا رانده شد قهرا متوسل بيک مبدء غيبى ميشود و ميبينيم رفع گرفتارى و دفع همّ و غم و کشف کر به از او ميشود و بدى حالش مبدل بخوبى ميگردد آيا کيست آن قادر توانائى که در اين قبيل مواقع دستگيرى کند از بنده جز خداى يگانه که بندگان خود را وارث زمين و جانشين امم ماضيه قرار داده و نميخواهد آنها را بيچاره و درمانده به بيند با آنکه متوجه باو شده‌اند و از غير او نااميد و باو اميدوارند آيا غير از او خدائى هست که چنين قدرتى داشته باشد و با اين وضوح امر بعد از رفع گرفتارى باز شما مردم کمى متذکر مى‌شويد که چنين خداى مهربانى داريد و کمى شکرگزارى ميکنيد از نعم بى‌پايان حق و بعضى يذّکّرون بيا و تشديد ذال قرائت نموده‌اند يعنى با وجود اين مشرکين کمى متذکر ميشوند و در هر حال لفظ ما زائده است و قمى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که اين آيه در شأن قائم آل محمد صلّى اللّه عليه و اله و سلّم نازل شده و او است بخدا آن مضطرى که وقتى نماز بخواند در مقام دو رکعت و بخواهد از خدا اجابت ميکند و بر طرف ميفرمايد بدى را و قرار ميدهد او را خليفه در زمين و در روايتى ديگر ذکر شده که اول کسيکه با او بيعت مى‌کند جبرئيل عليه السّلام است و پس از او سيصد و سيزده مرد و ظاهرا مراد بيان فرد اجلى باشد از مضطر و خليفه خدا در زمين و اجابت دعا و نيز بتجربه قطعيه رسيده که در بيابان و دريا گاه ميشود که بسبب تاريکى و غيره مردم راه را گم ميکنند ناگاه از غيب وسيله‌اى براى ارائه طريق ميرسد که انسان مبهوت ميشود اين که بود و چه بود و از کجا آمد و بکجا رفت و قبل از نزول باران گاهى بادهائى ميوزد که از آن فهميده ميشود که باران ميآيد در صورتى که مردم محتاج باشند بخبر داشتن حتى حيوانات هم با خبر ميشوند و تدارک نزول آنرا مينمايند آيا کيست که اين عنايات را به بندگان خود دارد جز خداى مهربان يگانه آيا بتهاى بى شعور چنين قدرتى و محبّتى دارند واضح است که خداوند منزّه است از اين قبيل شرکاء و احتياج بکمک کسى ندارد چه رسد
جلد 4 صفحه 161
باين ناکسان و نيز روزى شما بندگان که بأسباب آسمانى و زمينى براى شما فراهم ميشود و معلوم است که همه آنها وسائل يک اداره هستند آيا کيست مدير اين اداره غير از خداى يگانه که شما را بدوا خلق فرموده و روزى شما را بعهده گرفته و بعدا ميميراند و باز در آخرت اعاده ميدهد براى تکميل نعمت آيا بتهاى فاقد همه چيز اين اسباب را تهيه نموده و مينمايند يا قدرت بر ايجاد و افناء و اعاده دارند اگر دليلى بر ادّعاء خودتان داريد که اين جمادات توانائى بر اين امور دارند يا ميتوانند دخالتى داشته باشند بياوريد چون ادعاء بى دليل بهيچ وجه مسموع و مورد قبول عقلاء نيست و نخواهد بود و براى افاده اختصاص کمال علم بذات احديّت و جواب سؤال کفار از وقت اعاده خلق به پيغمبر اکرم دستور فرموده که بفرمايد هيچ کس در آسمان و زمين علم غيب ندارد و از آتيه خبردار نيست جز خدا و مردم نميدانند چه وقت مبعوث ميشوند براى مجازات اعمالشان بلکه بتدريج تدارک و تکميل ميشود علم آنها تا روز قيامت که مشهود ميگردد اوضاع آنعالم و خصوصيّات آن نشئه و ديگر براى احدى شبهه‌ئى از هيچ جهت در آن باقى نميماند بلکه فعلا در شک و حيرتند از وقت و کيفيّت و احوال آن بلکه بکلّى منکر و کور از ديده بصير تند خلاصه آنکه مردم تا در دنيا هستند بعضى عالمند ولى بأدلّه و امارات که بايد بتدريج بدرجه کمال برسند و بعضى متحيّر و شک زده و سر گردانند و بعضى بکلى جاهل و غافل و نادانند که تصوّر ميکنند اصلا آخرتى نيست دسته اول ناجى و دو دسته ديگر هالکند ولى دسته اخيره اسوء حالا ميباشند که بجهل مرکّب گرفتار هستند و کلمه ادّارک تدارک بوده تاء در دال ادغام شده و همزه زياد گشته و بعضى بدون الف با تخفيف دال و تشديد آن قرائت نموده‌اند و قمى ره در تفسير اين جمله فرموده مراد آنستکه عالم شدند چيزيرا که جاهل بودند در دنيا و معلوم است که مراد از لفظ ماضى مستقبل است و در نهج البلاغه است که روزى امير المؤمنين عليه السّلام از بعضى امور آينده خبر داد کسى عرض کرد يا امير المؤمنين خدا بتو علم غيب عطا فرموده حضرت خنديد و فرمود اين علم غيب نيست اين علمى است که از عالمى آموخته شده جز اين نيست که علم غيب علم بوقت قيامت است و آنچه خداوند در آيه انّ اللّه عنده علم السّاعه تا
جلد 4 صفحه 162
آخر شمرده است و غير آنها را خدا به پيغمبرش آموخته و او بمن و دعا فرموده که در سينه من بماند و فراموش نشود و تکميل مراتب علم از ادراک بشهود و از آن بتحقّق سابقا ممثّل و مصوّر شده است.